# ማሊ
የማሊ ሪፐብሊክ (ማሊ) በምዕራብ አፍሪካ የምትገኝ ወደብ የለሽ ሀገር ናት። ከምዕራብ አፍሪካ ሀገሮች በስፋት ሁለተኛ ናት። ከአልጄሪያ፣ ኒጄር፣ ቡርኪና ፋሶ፣ አይቮሪ ኮስት፣ ጊኔ፣ ሴኔጋል እና ሞሪታኒያ ጋር ድንበር ትዋሰናለች።

## ታሪክ
ማንዴ ሕዝቦች አውራጃውን ሠፍረው ተከታታይ መንግሥታት አጸኑ። እነዚህም የጋና መንግሥት፣ የማሊ መንግሥትና የሶንግሃይ መንግሥት ያጠቅልላሉ። በነዚህ መንግሥታት ውስጥ ቲምቡክቱ ለትምርትና ለመገበያየት ቁልፍ ከተማ ነበረች። በ1583 ዓ.ም. በሞሮኮ በተካሄደ ወረራ የሶንግሃይ መንግሥት ኃይል ለማነስ ጀመር።
ማሊ በ1880 እ.ኤ.አ. በፈረንሣይ ቅኝ ተገዝታ «ፈረንሳያዊ ሱዳን» ወይም «የሱዳን ሪፐብሊክ» ትባል ነበር። 
ፈረንሳያዊ ሱዳን በኅዳር 16 ቀን 1951 ዓ.ም. በፈረንሳያዊ ማሕበረሠብ ውስጥ 'ራስ-ገዥ ሁኔታ' አገኝታ በመጋቢት 26 1951 ዓ.ም. ከሴኔጋል ጋር አንድላይ የማሊ ፌደሬሽን ሆኑ። ይህ የማሊ ፌዴሬሽን በሰኔ 13 ቀን 1952 ነጻነት አገኘ። ነገር ግን በነሐሴ 14 ቀን ሴኔጋል ከፌዴሬሽኑ ወጣች። በመስከረም 12 ቀን 1953 ዓ.ም. ፈረንሳያዊ ሱዳን በሞዲቦ ኪየታ ስር ራሷን 'የማሊ ሬፑብሊክ' አዋጀችና ከማሕበረሰቡ ወጣች። 
ሞዲቦ ኪየታ በ1968 እ.ኤ.ኣ. በተደረገው መፈንቅለ መንግሥት ከወረደ በኋላ እስከ 1991 እ.ኤ.አ. ድረስ ማሊ በማውሳ ትራዎሬ ተመራች። በ1991 እ.ኤ.አ. የተካሄዱ ተቃውሞች ወደ መፈንቅለ-መንግሥት አመሩ። ከዚያም የተሸጋጋሪ መንግሥት ተቋቋመና አዲስ ሥነ-መንግሥት ተጻፈ። በ1992 እ.ኤ.አ. አልፋ ዑመር ኮናሬ የማሊን የመጀመሪያ ዴሞክራሲያዊ ምርጫን አሸነፉ።

## መልከዓ-ምድር
ማሊ ከባሕር ጋር ግንኙነት የላትም። የሀገሩ አብዛኛው ክፍል በሰሐራ በረሃ ውስጥ ይገኛል። ከተፈጥሮ ሀብቶች ውስጥ ወርቅ፣ ዩራኒየም፣ ፎስፌት፣ ካዎሊን፣ ጨው፣ ኖራ (ላይምስቶን) ይጠቀሳሉ።

## ፖለቲካ
የማሊ ፓርላማ 147 ሰዎች ሲኖረው እነዚህ ተወካዮች በህዝብ ብዛት ነው የሚመረጡት።

## አስተዳደራዊ ክልልሎች
ማሊ በስምንት ክፍለ-ሀገሮችና አንድ ከተማ ተከፋፍላለች።
- ጋዎ
- ካየስ
- ኪዳል
- ኩሊኮሮ
- ሞፕቲ
- ሴጉ
- ሲካሶ
- ቲምቡክቱ
- ባማኮ (ከተማ)


## ኢኮኖሚ
ማሊ ከዓለም ደሀ ሀገሮች አንዷ ስትሆን 65 ከመቶ የሚሆነው መሬት በረሃ ነው። አብዛኛው የኤኮኖሚ እንቅስቃሴ በኒጅር ወንዝ አካባቢ ነው የሚካሄደው። 10 ከመቶ የሚሆነው ሕዝብ ከቦታ ቦታ እየተንቀሳቀሰ የሚኖር ሲሆን 80 ከመቶ የሚሆነው የሥራ ሃይል በእርሻና ዓሣ ማጥመድ ተሰማርቷል። የኢንዱስትሪው እንቅስቃሴ በእርሻ ምርቶች ላይ ያተኩራል። የሸክላ ሥራ በሴቶች የሚከናወን ሲሆን በነጋዴዎች በገበያዎች ይሸጣል። ሸክላዎቹ የሚሰሩበት ባሕላዊ ሂደት የቱሪስት መሳቢያ ነው።

ማሊ
{{የሀገር መረጃ|
ስም = ማሊ|
ሙሉ_ስም = የማሊ ሪፐብሊክ <br /> République du Mali|
ማኅተም_ሥዕል = Coat of arms of Mali.svg|
ባንዲራ_ሥዕል = Flag_of_Mali.svg|
መዝሙር = ማሊ <br /> Le Mali|
ካርታ_ሥዕል = Mali in its region.svg|
ካርታ_መግለጫ_ፅሁፍ = ማሊ በቀይ ቀለም|
ዋና_ከተማ = [[ባማኮ]]|
ብሔራዊ_ቋንቋ = [[ፈረንሳይኛ]]|
የመንግስት_አይነት = ፕሬዝዳንታዊ-ሪፐብሊክ|
የመሪዎች_ማዕረግ = <br>[[ፕሬዝዳንት]] <br><br /> [[ምክትል ፕሬዝዳንት]]|
የመሪዎች_ስም = [[ኢብራሂም ቡባካር ከይታ]] <br />[[አብዱላዬ ኢድሪሣ ማይጋ]]||
ታሪካዊ_ቀናት = [[ግንቦት ፳፭]] ቀን [[1952|፲፱፻፶፪]] ዓ.ም.<br /> ([[ጁን]] 20, 1960 እ.ኤ.አ.)|
ታሪካዊ_ክስተቶች = ነፃነት ከ[[ፈረንሳይ]]|
የመሬት_ስፋት = 1,240,192|
የመሬት_ስፋት_ከዓለም = 24|
ውሀ_ከመቶ = 1.6|
የሕዝብ_ብዛት_ግምት_ዓመት = 2007|
የሕዝብ_ብዛት_ቆጠራ_ዓመት =|
የሕዝብ_ብዛት_ግምት = 11,995,402|
የሕዝብ_ብዛት_ቆጠራ =|
የሕዝብ_ብዛት_ከዓለም = 73|
የገንዘብ_ስም = [[ፍራንክ]]|
ሰዓት_ክልል = +0|
የስልክ_መግቢያ = 223|
ከፍተኛ_ደረጃ_ከባቢ = .ml}}

'''የማሊ ሪፐብሊክ''' ('''ማሊ''') በ[[ምዕራብ አፍሪካ]] የምትገኝ ወደብ የለሽ ሀገር ናት። ከምዕራብ [[አፍሪካ]] ሀገሮች በስፋት ሁለተኛ ናት። ከ[[አልጄሪያ]]፣ [[ኒጄር]]፣ [[ቡርኪና ፋሶ]]፣ [[አይቮሪ ኮስት]]፣ [[ጊኔ]]፣ [[ሴኔጋል]] እና [[ሞሪታኒያ]] ጋር ድንበር ትዋሰናለች።

== ታሪክ ==
[[ማንዴ]] ሕዝቦች አውራጃውን ሠፍረው ተከታታይ መንግሥታት አጸኑ። እነዚህም [[የጋና መንግሥት]]፣ የ[[ማሊ መንግሥት]]ና የ[[ሶንግሃይ መንግሥት]] ያጠቅልላሉ። በነዚህ መንግሥታት ውስጥ [[ቲምቡክቱ]] ለትምርትና ለመገበያየት ቁልፍ ከተማ ነበረች። በ[[1583]] ዓ.ም. በ[[ሞሮኮ]] በተካሄደ ወረራ የሶንግሃይ መንግሥት ኃይል ለማነስ ጀመር።

ማሊ በ[[1880 እ.ኤ.አ.]] በ[[ፈረንሣይ]] ቅኝ ተገዝታ «ፈረንሳያዊ ሱዳን» ወይም «የሱዳን ሪፐብሊክ» ትባል ነበር። 

ፈረንሳያዊ ሱዳን በ[[ኅዳር 16]] ቀን [[1951]] ዓ.ም. በ[[ፈረንሳያዊ ማሕበረሠብ]] ውስጥ 'ራስ-ገዥ ሁኔታ' አገኝታ በ[[መጋቢት 26]] 1951 ዓ.ም. ከ[[ሴኔጋል]] ጋር አንድላይ የ[[ማሊ ፌደሬሽን]] ሆኑ። ይህ የማሊ ፌዴሬሽን በ[[ሰኔ 13]] ቀን [[1952]] ነጻነት አገኘ። ነገር ግን በ[[ነሐሴ 14]] ቀን ሴኔጋል ከፌዴሬሽኑ ወጣች። በ[[መስከረም 12]] ቀን [[1953]] ዓ.ም. ፈረንሳያዊ ሱዳን በ[[ሞዲቦ ኪየታ]] ስር ራሷን 'የማሊ ሬፑብሊክ' አዋጀችና ከማሕበረሰቡ ወጣች። 

ሞዲቦ ኪየታ በ[[1968 እ.ኤ.ኣ.]] በተደረገው መፈንቅለ መንግሥት ከወረደ በኋላ እስከ [[1991 እ.ኤ.አ.]] ድረስ ማሊ በ[[ማውሳ ትራዎሬ]] ተመራች። በ[[1991 እ.ኤ.አ.]] የተካሄዱ ተቃውሞች ወደ መፈንቅለ-መንግሥት አመሩ። ከዚያም የተሸጋጋሪ መንግሥት ተቋቋመና አዲስ ሥነ-መንግሥት ተጻፈ። በ[[1992 እ.ኤ.አ.]] [[አልፋ ዑመር ኮናሬ]] የማሊን የመጀመሪያ ዴሞክራሲያዊ ምርጫን አሸነፉ።

== መልከዓ-ምድር ==
ማሊ ከባሕር ጋር ግንኙነት የላትም። የሀገሩ አብዛኛው ክፍል በ[[ሰሐራ በረሃ]] ውስጥ ይገኛል። ከተፈጥሮ ሀብቶች ውስጥ [[ወርቅ]]፣ [[ዩራኒየም]]፣ [[ፎስፌት]]፣ [[ካዎሊን]]፣ [[ጨው]]፣ [[ኖራ]] (ላይምስቶን) ይጠቀሳሉ።

== ፖለቲካ ==
የማሊ ፓርላማ 147 ሰዎች ሲኖረው እነዚህ ተወካዮች በህዝብ ብዛት ነው የሚመረጡት።

== አስተዳደራዊ ክልልሎች ==
ማሊ በስምንት ክፍለ-ሀገሮችና አንድ ከተማ ተከፋፍላለች።
* [[ጋዎ ክልል|ጋዎ]]
* [[ካየስ ክልል|ካየስ]]
* [[ኪዳል ክልል|ኪዳል]]
* [[ኩሊኮሮ ክልል|ኩሊኮሮ]]
* [[ምፕቲ ክልል|ሞፕቲ]]
* [[ሴጉ ክልል|ሴጉ]]
* [[ሲካሶ ክልል|ሲካሶ]]
* [[ቲምቡክቱ ክልል|ቲምቡክቱ]]
* [[ባማኮ|ባማኮ (ከተማ)]]

== ኢኮኖሚ ==
ማሊ ከዓለም ደሀ ሀገሮች አንዷ ስትሆን 65 ከመቶ የሚሆነው መሬት በረሃ ነው። አብዛኛው የኤኮኖሚ እንቅስቃሴ በ[[ኒጅር ወንዝ]] አካባቢ ነው የሚካሄደው። 10 ከመቶ የሚሆነው ሕዝብ ከቦታ ቦታ እየተንቀሳቀሰ የሚኖር ሲሆን 80 ከመቶ የሚሆነው የሥራ ሃይል በእርሻና ዓሣ ማጥመድ ተሰማርቷል። የኢንዱስትሪው እንቅስቃሴ በእርሻ ምርቶች ላይ ያተኩራል። የሸክላ ሥራ በሴቶች የሚከናወን ሲሆን በነጋዴዎች በገበያዎች ይሸጣል። ሸክላዎቹ የሚሰሩበት ባሕላዊ ሂደት የቱሪስት መሳቢያ ነው።

{{commons|ማሊ}}
{{በአፍሪካ ውስጥ የሚገኙ አገሮች}}
{{መዋቅር-መልክዐምድር}}

[[መደብ:ማሊ|*]]