# ዚምባብዌ
የዚምባብዌ ሪፐብሊክ ከዚህ በፊት የሮዴዢያ ሪፐብሊክ በመባል የምትታወቅ ስትሆን፣ በደቡብ አፍሪካ የምትገኝ ወደብ-የለሽ ሀገር ናት።
ዚምባብዌ ደቡብ አፍሪካ ፣ ቦትስዋና ፣ ዛምቢያ እና ሞዛምቢክን ትዋሰናለች። የዚምባብዌ ስም የመጣው ከ«ድዚምባ ድዜማᎆ» ሲሆን በሾና ቋንቋ «የድንጋይ ቤቶች» ማለት ነው።

## ታሪክ

### ከተገዢነት በፊት
የድንጋይ ዘመን አዳኞች በቦታው ከአምስት ሺህ ዓመታት በፊት እንደነበሩ የሚጠቁም ብዙ መረጃ አለ። እነዚህ ሰዎች ከዛሬው ኮይሳን ብሔር ጋር የሚዛመዱ ሲሆን በባንቱ ብሔር ተተክተዋል። ህይወታቸውን የሚያሳዩ ሥዕሎች በዚምባብዌ ባሉ በመቶዎች የሚቆጠሩ ዋሻዎች ይገኛሉ። በብረት ዘመን የነበሩ የባንቱ ቋንቋ የሚናገሩ ሰዎች ወደ አካባቢው ከ2 ሺህ ዓመታት በፊት ፈልሰት ጀመሩ። ዛሬ የሀገሩን አራት አምስተኛ ሕዝብ ብዛት የሚሆኑት የሾና ሰዎች የዘር-ሐረጋቸው ወደ ጥንታዊው ሰዎች ያመለክታል። የታላቅ ዚምባብዌ ፍርስራሾች በመካከለኛው ዘመናት የባንቱ ስልጣኔ እንደ ነበረ ያመለክታሉ። ወደ 10ኛው ክፍለ-ዘመን አካባቢ ከሙስሊም ነጋዴዎች ጋር በኢንዲያን ባህር ላይ ንግድ ተጀመረ። ይህም ታላቅ ዚምባብዌ በ11ኛው ክፍለ-ዘመን አንድትሻሻል ረድቷል። ወርቅ ፣ የዝሆን ጥርስ እና መዳብ ይሸጡ ነበር።
በ1828 ዓ.ም.፣ በደቡባዊ ዚምባብዌ የነበሩ የሾና ህዝቦች በንዴቤሌ ብሔር ተወረው ግብር ለመክፈልና ወደ ሰሜናዊ ዚምባብዌ ለመሰደድ ተገደዱ።

### የሮዴዢያ ጊዜ
በ1881 ዓ.ም. ብሪታኒያዊው ሴሲል ሮድስ ከንዴቤሌ ንጎሥ ሎቤንጉላ የማዕደን ማውጣት ፈቃድ አገኘ። ሴሲል ሮድስ በሊምፖፖ ወንዝና ታንጋኒካ ሐይቅ መካከል ያለውን ቦታ (ዛምቤዚያ ብሎ ሰይሞት) ተመሳሳይ ፈቃድ እንዲሰጡ አበረታቷል። ይህም ቦታው በብሪታኒያ ቅኝ-እንዲገዛ መንገድ ከፍቷል። በ1887 ዓ.ም.፣ የብሪታኒያ ደቡብ አፍሪካ ኮባኒያ የዛምቤዚያን ስም ወደ ሮዴዢያ (ለሴሲል ሮድስ) ለወጠ። ከዛም በ1891 ዓ.ም. ከዛምቤዚ በታች ያለው ቦታ 'ደቡባዊ ሮዴዢያ ተብሎ' በኩባኒያው ተሰየመ። ደቡባዊ ሮዴዢያ ወደፊት ዚምባብዌ ሆነ። ከዛምቤዚ በላይ ያለው ክልል ሰሜናዊው ሮዴዢያ ከተባለ በኋላ አሁን ዛምቢያ ነው።
የንዴቤሌና ሾና ሕዝቦች የሮድስ አመራር ቢቃወሙም አልተሳካም ነበር። ከዛም ነጮች በስፍራው በብዛት ሰፈሩ። ነጮችን የሚጠቅምም የቦታ ክፍፍል ተጀመረ። የዚምባብዌ የቦታ ውዝግብ እስከዛሬ ድረስ ይቀጥላል።
ደቡባዊ ሮዴዢያ እራሱን የሚያስተዳድር የብሪታኒያ ግዛት በ1916 ዓ.ም. ሆነ። በ1945 ዓ.ም. ብሪታኒያ ሁለቱን ሮዴዢያዎች ከኒያሳላንድ (አሁን ማላዊ) ጋር አገናኝታ በአንድላይ የሮዴዢና ኒያሳላንድ ፌዴሬሽን ተባሉ። ረብሻና የአፍሪካዊ ሰሜት ብሪታኒያ ፌዴሬሽኑን በ1956 ዓ.ም. እንድታፈርስ አደረጉ። በ1958 ዓ.ም. ኢያን ስሚዝ ከብሪታኒያ ነጻነት አወጀ። ከዛም በ1962 ዓ.ም. ደቡባዊ ሮዴዢያ የሮዴዢያ ሪፐብሊክ ሆነች።

### የሰፋሪዎች አመራርና የእርስ -በርስ ጦርነት
በኢያን ስሚዝ የሚመራው የነጮች መንግሥት የሮዴዢያን ነጻነት በኖቬምበር 11፣ 1965 እ.ኤ.አ. አወጀ።
የብሪታኒያ መንግሥት ከስሚዝ አመራር ጋር በ1966 እና 1968 እ.ኤ.አ. ያደረገው ንግግሮች ስኬታዊ ስላልነበሩ ዩናይትድ ኔሽንስን በሮዴዢያ ላይ የኢኮኖሚ ማዕቀብ እንዲጣልባት ጠየቀች። የስሚዝ አመራር የሪፕብሊክ መንግሥት መሆኑን በ1970 እ.ኤ.አ. ቢያስታወቅም እውቅና የሰጠው ሀገር ግን የደቡብ አፍሪካ መንግሥት ብቻ ነበር።
የደፈጣ ተዋጊዎች ነጮችን ማጥቃት ጀመሩ። የስሚዝ አመራር በሮበርት ሙጋቤ ከሚመራው የዚምባብዌ አፍሪካዊ ብሔራዊ ሕብረት እና በጆሱዋ ንኮሞ ከሚመራው የዚምባብዌ አፍሪካዊ ሕዝብ ሕብረት ጋር የድርድር ንግግሮችን ጀመረ። በማርች 1978 እ.ኤ.አ. የስሚዝ አመራር ሊወድቅ ሲደርስ በሊቀ ጳጳስ አቤል ሙዞርዋ በሚመሩ ሶስት ጥቁር መሪዎች ጋር የነጭ ዜጎች ደህንነት እንዲጠበቅ ስምምነት ፈረመ።
በ1979 እ.ኤ.አ. ሁሉም ፓርቲዎች በለንደን ተገናኝተው የእርስ-በርስ ጦርነቱን ለማቆም የላንካስተር ቤት ስምምነትን ፈረሙ።
ሙጋቤ በ ኅዳር 12 ቀን 2010 ዓም ማዕረጋቸውን ተዉ።

ዚምባብዌ
{{የሀገር መረጃ|
ስም = ዚምባብዌ|
ሙሉ_ስም = Republic of Zimbabwe<br /> የዚምባᎆ ሬፑብሊክ|
ባንዲራ_ሥዕል = Flag_of_Zimbabwe.svg|
ማኅተም_ሥዕል = Coat of Arms of Zimbabwe.svg|
ካርታ_ሥዕል = Zimbabwe in its region.svg|
ዋና_ከተማ = [[ሀራሬ]]|
ብሔራዊ_ቋንቋ = [[እንግሊዝኛ]]|
የመሪዎች_ማዕረግ = ፕሬዚዳንት|
የመሪዎች_ስም = [[ኤመርሰን ምናንጋጓ]]|
የነጻነት_ቀን = [[ሚያዝያ 10]] ቀን [[1972]]<br />April 18, 1980 እ.ኤ.አ.)|
የመሬት_ስፋት = 390,580|
የመሬት_ስፋት_ከዓለም = 59|
የሕዝብ_ብዛት = 12,576,742|
የሕዝብ_ብዛት_ዓ.ም. = 2003|
የሕዝብ_ብዛት_ከዓለም = 66|
የገንዘብ_ስም = የዚምባብዌ ዶላር|
ሰዓት_ክልል = +2|
የስልክ_መግቢያ = +263}}

'''የዚምባብዌ ሪፐብሊክ''' ከዚህ በፊት '''የሮዴዢያ ሪፐብሊክ''' በመባል የምትታወቅ ስትሆን፣ በደቡብ [[አፍሪካ]] የምትገኝ ወደብ-የለሽ ሀገር ናት።
ዚምባብዌ [[ደቡብ አፍሪካ]] ፣ [[ቦትስዋና]] ፣ [[ዛምቢያ]] እና [[ሞዛምቢክ]]ን ትዋሰናለች። የዚምባብዌ ስም የመጣው ከ«ድዚምባ ድዜማᎆ» ሲሆን በ[[ሾና]] ቋንቋ «የድንጋይ ቤቶች» ማለት ነው።

== ታሪክ ==
=== ከተገዢነት በፊት ===
የ[[ድንጋይ ዘመን]] አዳኞች በቦታው ከአምስት ሺህ ዓመታት በፊት እንደነበሩ የሚጠቁም ብዙ መረጃ አለ። እነዚህ ሰዎች ከዛሬው [[ኮይሳን]] ብሔር ጋር የሚዛመዱ ሲሆን በ[[ባንቱ ብሔር]] ተተክተዋል። ህይወታቸውን የሚያሳዩ ሥዕሎች በዚምባብዌ ባሉ በመቶዎች የሚቆጠሩ ዋሻዎች ይገኛሉ። በ[[ብረት ዘመን]] የነበሩ የ[[ባንቱ ቋንቋ]] የሚናገሩ ሰዎች ወደ አካባቢው ከ2 ሺህ ዓመታት በፊት ፈልሰት ጀመሩ። ዛሬ የሀገሩን አራት አምስተኛ ሕዝብ ብዛት የሚሆኑት የ[[ሾና]] ሰዎች የዘር-ሐረጋቸው ወደ ጥንታዊው ሰዎች ያመለክታል። የ[[ታላቅ ዚምባብዌ]] ፍርስራሾች በ[[መካከለኛው ዘመናት]] የባንቱ ስልጣኔ እንደ ነበረ ያመለክታሉ። ወደ [[10ኛው ክፍለ-ዘመን]] አካባቢ ከሙስሊም ነጋዴዎች ጋር በ[[ኢንዲያን ባህር]] ላይ ንግድ ተጀመረ። ይህም ታላቅ ዚምባብዌ በ[[11ኛው ክፍለ-ዘመን]] አንድትሻሻል ረድቷል። [[ወርቅ]] ፣ [[የዝሆን ጥርስ]] እና [[መዳብ]] ይሸጡ ነበር።

በ[[1828]] ዓ.ም.፣ በደቡባዊ ዚምባብዌ የነበሩ የሾና ህዝቦች በ[[ንዴቤሌ]] ብሔር ተወረው ግብር ለመክፈልና ወደ ሰሜናዊ ዚምባብዌ ለመሰደድ ተገደዱ።

=== የሮዴዢያ ጊዜ ===
በ[[1881]] ዓ.ም. ብሪታኒያዊው [[ሴሲል ሮድስ]] ከንዴቤሌ [[ንጎሥ ሎቤንጉላ]] የማዕደን ማውጣት ፈቃድ አገኘ። ሴሲል ሮድስ በ[[ሊምፖፖ ወንዝ]]ና [[ታንጋኒካ ሐይቅ]] መካከል ያለውን ቦታ (ዛምቤዚያ ብሎ ሰይሞት) ተመሳሳይ ፈቃድ እንዲሰጡ አበረታቷል። ይህም ቦታው በብሪታኒያ ቅኝ-እንዲገዛ መንገድ ከፍቷል። በ[[1887]] ዓ.ም.፣ [[የብሪታኒያ ደቡብ አፍሪካ ኮባኒያ]] የዛምቤዚያን ስም ወደ ሮዴዢያ (ለሴሲል ሮድስ) ለወጠ። ከዛም በ[[1891]] ዓ.ም. ከ[[ዛምቤዚ]] በታች ያለው ቦታ 'ደቡባዊ ሮዴዢያ ተብሎ' በኩባኒያው ተሰየመ። ደቡባዊ ሮዴዢያ ወደፊት ዚምባብዌ ሆነ። ከዛምቤዚ በላይ ያለው ክልል ሰሜናዊው ሮዴዢያ ከተባለ በኋላ አሁን [[ዛምቢያ]] ነው።

የንዴቤሌና ሾና ሕዝቦች የሮድስ አመራር ቢቃወሙም አልተሳካም ነበር። ከዛም ነጮች በስፍራው በብዛት ሰፈሩ። ነጮችን የሚጠቅምም የቦታ ክፍፍል ተጀመረ። የዚምባብዌ የቦታ ውዝግብ እስከዛሬ ድረስ ይቀጥላል።

ደቡባዊ ሮዴዢያ እራሱን የሚያስተዳድር የብሪታኒያ ግዛት በ[[1916]] ዓ.ም. ሆነ። በ[[1945]] ዓ.ም. ብሪታኒያ ሁለቱን ሮዴዢያዎች ከ[[ኒያሳላንድ]] (አሁን [[ማላዊ]]) ጋር አገናኝታ በአንድላይ [[የሮዴዢና ኒያሳላንድ ፌዴሬሽን]] ተባሉ። ረብሻና የአፍሪካዊ ሰሜት ብሪታኒያ ፌዴሬሽኑን በ[[1956]] ዓ.ም. እንድታፈርስ አደረጉ። በ[[1958]] ዓ.ም. [[ኢያን ስሚዝ]] ከብሪታኒያ ነጻነት አወጀ። ከዛም በ[[1962]] ዓ.ም. ደቡባዊ ሮዴዢያ [[የሮዴዢያ ሪፐብሊክ]] ሆነች።

=== የሰፋሪዎች አመራርና የእርስ -በርስ ጦርነት ===
በ[[ኢያን ስሚዝ]] የሚመራው የነጮች መንግሥት የሮዴዢያን ነጻነት በ[[ኖቬምበር]] 11፣ [[1965 እ.ኤ.አ.]] አወጀ።

የብሪታኒያ መንግሥት ከስሚዝ አመራር ጋር በ1966 እና 1968 እ.ኤ.አ. ያደረገው ንግግሮች ስኬታዊ ስላልነበሩ [[ዩናይትድ ኔሽንስ]]ን በሮዴዢያ ላይ የኢኮኖሚ ማዕቀብ እንዲጣልባት ጠየቀች። የስሚዝ አመራር የሪፕብሊክ መንግሥት መሆኑን በ1970 እ.ኤ.አ. ቢያስታወቅም እውቅና የሰጠው ሀገር ግን የ[[ደቡብ አፍሪካ]] መንግሥት ብቻ ነበር።

የደፈጣ ተዋጊዎች ነጮችን ማጥቃት ጀመሩ። የስሚዝ አመራር በ[[ሮበርት ሙጋቤ]] ከሚመራው የ[[ዚምባብዌ አፍሪካዊ ብሔራዊ ሕብረት]] እና በ[[ጆሱዋ ንኮሞ]] ከሚመራው የ[[ዚምባብዌ አፍሪካዊ ሕዝብ ሕብረት]] ጋር የድርድር ንግግሮችን ጀመረ። በማርች 1978 እ.ኤ.አ. የስሚዝ አመራር ሊወድቅ ሲደርስ በሊቀ ጳጳስ [[አቤል ሙዞርዋ]] በሚመሩ ሶስት ጥቁር መሪዎች ጋር የነጭ ዜጎች ደህንነት እንዲጠበቅ ስምምነት ፈረመ።

በ[[1979 እ.ኤ.አ.]] ሁሉም ፓርቲዎች በለንደን ተገናኝተው የእርስ-በርስ ጦርነቱን ለማቆም የ[[ላንካስተር ቤት ስምምነት]]ን ፈረሙ።

ሙጋቤ በ [[ኅዳር 12]] ቀን [[2010]] ዓም ማዕረጋቸውን ተዉ።

{{በአፍሪካ ውስጥ የሚገኙ አገሮች}}
{{መዋቅር}}

[[መደብ:ምሥራቅ አፍሪቃ]]