# ዐምደ ጽዮን
== 

 ==



ቀዳማዊ ዐጼ ዐምደ፡ጽዮን (የዙፋን ስም  ገብረ መስቀል)  ከ1314 እስከ 1344 ዓ.ም. የነገሡ ሲኾን በጥንቱ ዘመን ከተነሱ ነገሥታት ውስጥ በኢትዮጵያ ታሪክ ላይ ሰፋ ያለ አሻራ ትተው  ካለፉት  (ለምሳሌ፦ ዘርዐ ያዕቆብ ) ጎን ወይም በላይ ስማቸው ይጠቀሳል ።    ዐጼ ዐምደ ጽዮን የዐጼ ይኩኖ አምላክ የልጅ ልጅና የዐጼ ወድም አራድ ልጅ እንደሆኑ ይታመናል፡፡ ይኩኖ አምላክ አዲሱን የሰሎሞን ሥርወ መንግሥት ቢመሰርቱም፣ በልጅ ልጆቻቸው የነበረው ፉክክርና አዲስ ከሚስፋፋው የእስልምና ሃይማኖት የሚሰነዘረው ጥቃት  ስርዓቱን ስጋት ላይ የጣለ ነበር። ዐጼ ዐምደ ጽዮን ይህን ፉክክር በማስቆምና በዘመናት በማይደበዝዘው ጀግንነታቸው የኢትዮጵያን ድንበር ከሞላ ጎደል አሁን  በሚታወቀው መልኩ በማስቀመጥ፣  የዐዲሱን ሥርወ መንግሥት መሰረት በማጽናት እንዲሁም በማረጋጋት ዝናቸው በጥንቱ አለም ክአፍሪቃ ቀንድ እስከ አውሮጳ የተንሰራፋ ነበር ።

## የአጼ ዐምደ ጽዮን ዘመንና ዘመቻዎች

### ዘመቻ ወደ ደቡብ ምዕራብና ሰሜን ኢትዮጵያ
ዐምደ ጽዮን በእንዴት መንገድ  ወደ ስልጣን እንደመጡ መረጃ የለም፣ ስለሆነም ታሪክ አጥኝው ታደሰ ታምራት  ንጉሱ ከአባታቸው ጋር ትግል ገጥመው ዘውድ ላይ እንደወጡ መላ ምት ያቀርባል  ።   ንጉሱ በመንግስታቸው መጀመሪያ (፲፫፻፲፮ ዓ.ም. )  የተሳካላቸው ዘመቻዎች በጎጃም፣ ዳሞትና ሐድያ  በማድረግ እኒህ አካባቢወች እንዲገብሩ ሆነ።   ሆኖም በኒህ ዘመቻወች ትኩረታቸው  ስለተሳበ በተገኘው ክፍተት የእንደርታ ገዢ የነበረው ይብቃ እግዚ  የአምባ ሰናይት፣ ብልሃትንና ተምቤን ሰራዊትን በማደራጀት በንጉሱ ላይ  ተነሳ ። በ1320ዓ.ም ንጉሱ   የይብቃ እግዚን አመጽ ከደመሰሱ በኋላ በአምባ ሰናይት የጦር ዕዝ አቋቋመው ወደ ስሜን በመዝመት እስከ ቀይ ባህር ድረስ ያለውን ክፍል ለመቆጣጠር ቻሉ  ። በዚህ ወቅት እንደረታን እንድታስተዳድር የተሰየመችው የትግሬ ተወላጅ የነበረችው የንጉሡ ሚስት ንግሥት ብሌን ሳባ ነበረች።  ስልጣኗም ባልታ ብሃት በመባል ይታወቅ ነበር። ቆይቶ እንደርታን እንዲያስተዳድር የተደረገው የንጉሱ ሦሥተኛ ልጅ ባህር አሰገድ በማዕከለ ባህር ማረግ ነበር፣ ግዛቱም እስከ ቀይ ባህር ወደብ ድረስ የተንሰራፋ ነበር ።

### ዘመቻ ወደ ደቡብና ደቡብ ምስራቅ
የንጉሱ ትኩረት ወደ ሰሜን መሆኑን  የተረዱት የደቡብ እስላማዊ ክፍሎች፣ በቀይ ባህር ንግድ ላይ ያላቸውን ቁጥጥር እና ሃይል ተመርኩዘው  የአርብቶ አደሩን ክፍል በማስተባበር የሃይል ማደግ አሳዩ።  በተለይ በወላስማ ሱልጣኖች የሚመራውና በደቡብ ምዕራብ ሸዋ የሚገኘው  የይፋት  ግዛት በሃይል ተጠናከረ። ይህ ክፍል፣ ከአጼ ዐምደ ጽዮን ዘመን በፊት  ጀምሮ ለመካከለኛው የኢትዮጵያ መንግስት ግብር ከፋይ ነበር።  ሆኖም ክፍሉ በዚህ ዘመን እራሱን ችሎ ለመገንጠል ፈለገ ።  በዚህ ሁኔታ የክርስቲያንና የእስልምና ግዛት በሰሜንና በደቡብ እየተጠናከሩ ሁለት የሃይል ማዕከሎች በመፍጠር ፉክክር ውስጥ ገብተው ከፍተኛ ጦርነት መነሳቱ ግድ ሆነ። 
ወደ ግብጽ ተልኮ የነበረው ጥንታይ የተሰኘው የንጉሡ  መልዕክተኛ ሃቀዲን በተባለ የይፋት ገዢ መታሰር  በመጨረሻ ጦርነቱ ገንፍሎ እንዲወጣ አደረገ። ዐምደ ጽዮን ይፋትን  ከደመሰሰ በኋል በጀበልና ወርጂ አርብቶ አደሮች ተቃጥቶበት የነበረውን ጥቃት ድል በማድረግ እንዲሁም የክርስቲያን ክፍሎች፣ ተጉለት፣ ዝጋ ና መንዝ አመጾችን በማጥፋት ሃቃዲንን በማሰር ከስልጣን አስወገደው ። በርሱ ቦታ ወንድሙን ሰአደ'አድዲን አህመድን ከላይ የተገለጹት ክፍሎችን  አስተዳዳሪ አድርጎ ሾመው። 



ስምንቱ የደቡብ መንግስታትም፣ የሱማሌንና የሃድያን ጨምሮ ለሱ ግብር ይከፍሉ እንደነበር ሳልት የተሰኘው  የእንግሊዝ ጻህፊ ዘግቦት ይገኛል። የኢትዮጵያም ድበር በኢየሩሳሌም  የተከፈተው በኒሁ ንጉስ መልካም ፈቃድ ነበር።  ከዚህ በተረፈ «የወታደሩ እንጉርጉሮ» የተሰኙት አራቱ የአማርኛ መዛግብት በዚህ ዘመን እንደተጻፉ ታሪክ ዘጋቢወች ይናገራሉ።

ዐምደ ጽዮን
{{የንጉሥ መረጃ
| ስም = ዐፄ ዐምደ ጽዮን
| ርዕስ = [[ንጉሠ ነገሥት ዘኢትዮጵያ]]
| ስዕል = AmdeTsionletter VaticanLibrary.jpeg
| የስዕል_ስፋት = 250
| የስዕል_መግለጫ = የዐጼ ዐምደ ጽዮን ደብዳቤ በ[[ቫቲካን]] ቤተ መጻህፍት ለ700 አመታት የተቀመጠ
| ግዛት = ከ1314-1344
| በዓለ_ንግሥ = 
| ቀዳሚ =  ዐፄ [[ወደም አራድ]]
| ተከታይ = ዐፄ [[ነዋየ ክርስቶስ]]
| ባለቤት =  [[ብሌን ሳባ]]
| ልጆች =   
| ሙሉ_ስም =  ገብረ መስቀል
| ሥርወ-መንግሥት = [[ሰሎሞናዊ ሥርወ-መንግሥት|ሰሎሞን]]
| አባት =  [[ወደም አራድ]] 
| እናት = 
| የተወለዱት = 
| የሞቱት = 
| የተቀበሩት = 
| ሀይማኖት = የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ክርስትና
}}


ቀዳማዊ '''ዐጼ ዐምደ፡ጽዮን''' (የዙፋን ስም  '''ገብረ መስቀል''')  ከ[[1314]] እስከ [[1344]] ዓ.ም. የነገሡ ሲኾን በጥንቱ ዘመን ከተነሱ ነገሥታት ውስጥ በኢትዮጵያ ታሪክ ላይ ሰፋ ያለ አሻራ ትተው  ካለፉት  (ለምሳሌ፦ [[ዘርዐ ያዕቆብ]] ) ጎን ወይም በላይ ስማቸው ይጠቀሳል<ref>Edward Ullendorff, his review of Huntingford's translation of ''The Glorious Victories of Amda Ṣeyon, King of Ethiopia'', [http://www.jstor.org/stable/611476 ''Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London''], 29 (1966), p. 600</ref> ።    ዐጼ ዐምደ ጽዮን የዐጼ [[ይኩኖ አምላክ]] የልጅ ልጅና የዐጼ [[ወድም አራድ]] ልጅ እንደሆኑ ይታመናል<ref>Basset I, II</ref>፡፡ ይኩኖ አምላክ አዲሱን የ[[ሰሎሞን ሥርወ መንግሥት]] ቢመሰርቱም፣ በልጅ ልጆቻቸው የነበረው ፉክክርና አዲስ ከሚስፋፋው የ[[እስልምና]] ሃይማኖት የሚሰነዘረው ጥቃት  ስርዓቱን ስጋት ላይ የጣለ ነበር። ዐጼ ዐምደ ጽዮን ይህን ፉክክር በማስቆምና በዘመናት በማይደበዝዘው ጀግንነታቸው የኢትዮጵያን ድንበር ከሞላ ጎደል አሁን  በሚታወቀው መልኩ በማስቀመጥ፣  የዐዲሱን ሥርወ መንግሥት መሰረት በማጽናት እንዲሁም በማረጋጋት ዝናቸው በጥንቱ አለም ክ[[አፍሪቃ ቀንድ]] እስከ [[አውሮጳ]] የተንሰራፋ ነበር <ref>Cerulli 1932</ref>።

== የአጼ ዐምደ ጽዮን ዘመንና ዘመቻዎች ==
=== ዘመቻ ወደ ደቡብ ምዕራብና ሰሜን ኢትዮጵያ ===
ዐምደ ጽዮን በእንዴት መንገድ  ወደ ስልጣን እንደመጡ መረጃ የለም፣ ስለሆነም ታሪክ አጥኝው [[ታደሰ ታምራት]]  ንጉሱ ከአባታቸው ጋር ትግል ገጥመው ዘውድ ላይ እንደወጡ መላ ምት ያቀርባል <ref>ታደሰ ታምራት፣ pices 4, ቅጽ 1, ገጽ 505</ref> ።   ንጉሱ በመንግስታቸው መጀመሪያ (፲፫፻፲፮ ዓ.ም. )  የተሳካላቸው ዘመቻዎች በ[[ጎጃም]]፣ [[ዳሞት]]ና [[ሐድያ]]  በማድረግ እኒህ አካባቢወች እንዲገብሩ ሆነ<ref>Marrasini, Lo Scettro e lacroce, La Camagna Di 'Amda Seyon I contro l'Ifat (1332)</ref>።   ሆኖም በኒህ ዘመቻወች ትኩረታቸው  ስለተሳበ በተገኘው ክፍተት የ[[እንደርታ]] ገዢ የነበረው [[ይብቃ እግዚ]]  የ[[አምባ ሰናይት]]፣ [[ብልሃት]]ንና [[ተምቤን]] ሰራዊትን በማደራጀት በንጉሱ ላይ  ተነሳ <ref> ታደሰ ታምራት፣  1970፣ ገጽ 95f</ref>። በ1320ዓ.ም ንጉሱ   የይብቃ እግዚን አመጽ ከደመሰሱ በኋላ በ[[አምባ ሰናይት]] የጦር ዕዝ አቋቋመው ወደ ስሜን በመዝመት እስከ [[ቀይ ባህር]] ድረስ ያለውን ክፍል ለመቆጣጠር ቻሉ  <ref>ታደሰ ታምራት 1970: ገጽ 95</ref>። በዚህ ወቅት እንደረታን እንድታስተዳድር የተሰየመችው የ[[ትግሬ]] ተወላጅ የነበረችው የንጉሡ ሚስት ንግሥት [[ብሌን ሳባ]] ነበረች።  ስልጣኗም [[ባልታ ብሃት]] በመባል ይታወቅ ነበር። ቆይቶ እንደርታን እንዲያስተዳድር የተደረገው የንጉሱ ሦሥተኛ ልጅ [[ባህር አሰገድ]] በ[[ማዕከለ ባህር]] ማረግ ነበር፣ ግዛቱም እስከ ቀይ ባህር ወደብ ድረስ የተንሰራፋ ነበር <ref>Conti Rossini, 1901: ገጽ 34</ref>።

=== ዘመቻ ወደ ደቡብና ደቡብ ምስራቅ ===
የንጉሱ ትኩረት ወደ ሰሜን መሆኑን  የተረዱት የደቡብ እስላማዊ ክፍሎች፣ በቀይ ባህር ንግድ ላይ ያላቸውን ቁጥጥር እና ሃይል ተመርኩዘው  የአርብቶ አደሩን ክፍል በማስተባበር የሃይል ማደግ አሳዩ።  በተለይ በ[[ወላስማ]] ሱልጣኖች የሚመራውና በደቡብ ምዕራብ [[ሸዋ]] የሚገኘው  የ[[ይፋት]]  ግዛት በሃይል ተጠናከረ። ይህ ክፍል፣ ከአጼ ዐምደ ጽዮን ዘመን በፊት  ጀምሮ ለመካከለኛው የኢትዮጵያ መንግስት ግብር ከፋይ ነበር።  ሆኖም ክፍሉ በዚህ ዘመን እራሱን ችሎ ለመገንጠል ፈለገ <ref>ታደሰ ታምራት፣ ቤተከርስቲያንና ሀገር፣ ገጽ 130</ref>።  በዚህ ሁኔታ የክርስቲያንና የእስልምና ግዛት በሰሜንና በደቡብ እየተጠናከሩ ሁለት የሃይል ማዕከሎች በመፍጠር ፉክክር ውስጥ ገብተው ከፍተኛ ጦርነት መነሳቱ ግድ ሆነ። 

ወደ [[ግብጽ]] ተልኮ የነበረው [[ጥንታይ]] የተሰኘው የንጉሡ  መልዕክተኛ [[ሃቀዲን]] በተባለ የይፋት ገዢ መታሰር  በመጨረሻ ጦርነቱ ገንፍሎ እንዲወጣ አደረገ። ዐምደ ጽዮን ይፋትን  ከደመሰሰ በኋል በ[[ጀበል]]ና [[ወርጂ]] አርብቶ አደሮች ተቃጥቶበት የነበረውን ጥቃት ድል በማድረግ እንዲሁም የክርስቲያን ክፍሎች፣ [[ተጉለት]]፣ [[ዝጋ]] ና [[መንዝ]] አመጾችን በማጥፋት ሃቃዲንን በማሰር ከስልጣን አስወገደው ። በርሱ ቦታ ወንድሙን [[ሳአድአድዲን አህመድ|ሰአደ'አድዲን አህመድ]]ን ከላይ የተገለጹት ክፍሎችን  አስተዳዳሪ አድርጎ ሾመው። 






ስምንቱ የደቡብ መንግስታትም፣ የ[[ሶማሌ (ብሔር)|ሱማሌ]]ንና የ[[ሃድያ]]ን ጨምሮ ለሱ ግብር ይከፍሉ እንደነበር [[ሳልት]] የተሰኘው  የእንግሊዝ ጻህፊ ዘግቦት ይገኛል። የኢትዮጵያም ድበር በ[[ኢየሩሳሌም ]] የተከፈተው በኒሁ ንጉስ መልካም ፈቃድ ነበር።  ከዚህ በተረፈ «የወታደሩ እንጉርጉሮ» የተሰኙት አራቱ የ[[አማርኛ]] መዛግብት በዚህ ዘመን እንደተጻፉ ታሪክ ዘጋቢወች ይናገራሉ።


== ማጣቀሻ ==
<references/>

{{መዋቅር}}
{{የኢትዮጵያ ነገሥታት}}

[[መደብ:የኢትዮጵያ ነገሥታት]]