# ሱሳ
ሱሳ (ፋርስኛ፦ شوش /ሹሽ/፤ ዕብራይስጥ፦ שושן /ሹሻን/፤ ጥንታዊ ግሪክ፦ Σέλεύχεια /ሰለውከያ/፤ ሮማይስጥ፦ Seleucia ad Eulaeum /ሰለውኪያ አድ ኤውላዩም/) በኢራን በ32°18922′ ሰሜን ኬክሮስ እና 48°25778′ ምሥራቅ ኬንትሮስ የሚገኝ እጅግ ጥንታዊ ከተማ ነው። በ1997 ዓ.ም. 64,960 ገደማ ሰዎች ይኖሩበት ነበር። 

## በታሪክ
ሱሳ በድሮ ጊዜ የኤላም መንግሥት ዋና ከተማ ነበረ። በዓለሙ ከሁሉ ጥንታዊ ከተሞች አንድ ነው። በኤላምኛ ከተማው ሹሻን ተባለ። በሱመርኛ መዝገቦች ይታወቃል። ለምሳሌ ኤንመርካርና የአራታ ንጉስ በተባለው ትውፊት ለኡሩክ አምላክ ለኢናና እጅ የሰጠ ቦታ ይባላል። 
በመጽሐፍ ቅዱስ ሱሳ (ወይም 'ሱሳ ግንብ') በተለይ በመጽሐፈ አስቴር ሲጠቀስ ደግሞ አንዴ በመጽሐፈ ነህምያ አንዴም በመጽሐፈ ዳንኤል ስሙ ይገኛል። ዳንኤልና ነህምያ ሁለቱ በ6ኛ ክፍለ ዘመን ዓክልበ. በባቢሎን ምርኮ ጊዜ በሱሳ ይኖሩ ነበር። አስቴርም እዚያ ንግሥት ሆና አይሁዶች ከእልቂጥ እንዲያመልጡ ቻለች። ከዚህ በላይ የነቢዩ ዳንኤል መቃብር በከተማው አካባቢ እንዳለ ይታመናል። 
ሱሳ እንደገና በመጽሐፈ ኩፋሌ ይጠቀሳል። በቁ. 9፡10 እና 9፡16 መሠረት በሴምና በበኩሩ በኤላም ርስት ውስጥ ካሉት ቦታዎች አንድ ነው ይላል። በተጨማሪም በምዕ. 8፡34 'ሱስን' የኤላም ልጅ ይባላል።
ሱሳ በአዋን ሥርወ መንግሥት ሥር እንደ ተመሠረተ ይመስላል። በ2075 ዓክልበ. ገደማ ሱሳ በታላቁ ሳርጎን ወደ አካድ መንግሥት ተጨመረ። በአካድ ውስጥ የክፍላገሩ ዋና ከተማ ሆኖ ቀረ። በ2013 ገደማ ግን ኤላማዊው አገረ ገዡ ኩቲክ-ኢንሹሺናክ በአመጽ ተነሥቶ ነጻ አወጣው። በ1888 ዓክልበ. የኡር ንጉሥ ኢቢ-ሲን ሱሳን አሸነፈው። እንዲህ የኡር መንግስት በኤላማውያን እጅ እስከ ወደቀ ድረስ እስከ 1879 ቆየ። ያንጊዜ ሱሳ ዳግመኛ የኤላም ዋና ከተማ ሆነ። 
በ1640 ዓክልበ. የባቢሎን ንጉሥ ሳምሱ-ኢሉና ሱሳን አጠፋው። በ1184 ዓክልበ. በንጉሳቸው ሹትሩክ-ናሑንተ መሪነት ኤላማውያን የባቢሎን ንጉስ የሐሙራቢ ሕገጋት የተቀረጹበት ጽላት በዝብዘው ወደ ሱሳ በምርኮ ወሰዱት። እዚያም በ1894 ዓ.ም. በሥነ-ቅርስ ይገኝ ነበር። ይሁንና የባቢሎን ንጉስ 1 ናቦከደነጾር ከአምሳ አመት ያሕል በኋላ ሱሳን በሱ ተራ ለመበዝበዝ በቃ። 
በ655 አመት ከክርስቶስ በፊት የአሦር ንጉስ አስናፈር በጦርነት ከተማውን ፈጽሞ አጠፋ። በኋላ በ545 ክ.በ. የፋርስ ንጉሥ ታላቁ ቂሮስ ከተማውን ማረከ። በቂሮስም ልጅ በካምቡሴስ ዘመን ዋና ከተማው ከፓሳርጋዳስ እስከ ሱሳ ተዛወረ።
በ339 ክ.በ. የመቄዶን ንጉሥ ታላቁ እስክንድር ከፋርስ መንግሥት ጋር ሱሳን አሸነፈው። ከሱ በኋላ ሱሳ ለሴሌውቅያ መንግሥት ስለ ታደለ ስሙ ሰለውከያ ሆነ። ከመቶ አመት በኋላ የጳርቴ መንግሥት ነጻነቱን ከሴሌውቅያ አገኝቶ ሱሳና ካሲፍያ ሁለቱ ዋና ከተሞቹ ሆኑ። የሮማ ንጉስ ትራያን በ108 ዓ.ም. ሱሳን ይዞ በአመጽ ምክንያት ቶሎ መመለስ ነበረበት። ይህም ሮማውያን ከሁሉ ወደ ምሥራቅ የደረሱበት ወቅት ነበረ። 
የእስላም ሰራዊቶች በ630 ዓ.ም. ፋርስን በወረሩበት ጊዜ ሱሳ እንደገና በጥፋት ላይ ተጣለ። በሌላ ዘመን በ1210 ዓ.ም. በወራሪ ሞንጎሎች እጅ በፍጹም ጠፋች።

## የዛሬው ከተማ
ሱሳ ወይም ሹሽ ዛሬ በፋርስ ውስጥ በሑዚስታን ክፍላገር ይገኛል።
ሥፍራው በሥነ ቅርስ ረገድ አይነተኛ ቢሆንም በቅርቡ የሕገ ወጥ ቆፈራ ትልቅ ችግር ሆኖአል። 

ከቅርሶቹም በላይ ሱሳ ስለነቢዩም ዳንኤል ስመ ጥሩ ሆኖ የሺዓ እስላም ወገንም ሆነ የፋርስ አይሁዶች መቃብሩን በጣም ያከብሩታሉ። 
- የሰው ቅርጽ ያለበት 1 መቃብር
- ከዳርዮስ ቤተ መንግሥት የአንበሣ ምስል
- ዘምባባ የተሳለበት እስላማዊ አበባ ማስቀመጫ - 8ኛ–9ኛ ክፍለ ዘመን


## ምንጮችና ነጥቦች
1. ↑  World city populations: Susa
2. ↑  Ancientworlds.net news


## የውጭ መያያዣዎች
- Susa Archived ጁላይ 25, 2011 at the Wayback Machine
- Livius.org pictures of Susa Archived ማርች 20, 2007 at the Wayback Machine
- Aerial views of Susa Archived ሜይ 3, 2006 at the Wayback Machine


ሱሳ
[[ስዕል:Sphinx Darius Louvre.jpg|right|thumb|200px|ባለ-ክንፍ እስፊንክስ - ከ[[ታላቁ ዳርዮስ]] ቤተ መንግሥት በሱሳ።]]

'''ሱሳ''' ([[ፋርስኛ]]፦ '''شوش''' /ሹሽ/፤ [[ዕብራይስጥ]]፦ '''שושן''' /ሹሻን/፤ [[ጥንታዊ ግሪክ]]፦ '''Σέλεύχεια''' /ሰለውከያ/፤ [[ሮማይስጥ]]፦ '''Seleucia ad Eulaeum''' /ሰለውኪያ አድ ኤውላዩም/) በ[[ኢራን]] በ{{coor dm|32|18922|N|48|25778|E}} የሚገኝ እጅግ ጥንታዊ ከተማ ነው። በ[[1997]] ዓ.ም. 64,960 ገደማ ሰዎች ይኖሩበት ነበር<ref>[http://www.mongabay.com/igapo/2005_world_city_populations/Iran.html World city populations: Susa]</ref>። 

== በታሪክ ==
ሱሳ በድሮ ጊዜ የ[[ኤላም]] [[መንግሥት]] [[ዋና ከተማ]] ነበረ። በዓለሙ ከሁሉ ጥንታዊ ከተሞች አንድ ነው። በ[[ኤላምኛ]] ከተማው '''ሹሻን''' ተባለ። በ[[ሱመርኛ]] መዝገቦች ይታወቃል። ለምሳሌ ''[[ኤንመርካርና የአራታ ንጉስ]]'' በተባለው ትውፊት ለ[[ኡሩክ]] አምላክ ለ[[ኢናና]] እጅ የሰጠ ቦታ ይባላል። 

በ[[መጽሐፍ ቅዱስ]] ሱሳ (ወይም 'ሱሳ ግንብ') በተለይ በ[[መጽሐፈ አስቴር]] ሲጠቀስ ደግሞ አንዴ በ[[መጽሐፈ ነህምያ]] አንዴም በ[[መጽሐፈ ዳንኤል]] ስሙ ይገኛል። [[ዳንኤል]]ና [[ነህምያ]] ሁለቱ በ[[6ኛ ክፍለ ዘመን ዓክልበ.]] በ[[ባቢሎን ምርኮ]] ጊዜ በሱሳ ይኖሩ ነበር። [[አስቴር]]ም እዚያ ንግሥት ሆና [[አይሁዶች]] ከእልቂጥ እንዲያመልጡ ቻለች። ከዚህ በላይ የነቢዩ ዳንኤል መቃብር በከተማው አካባቢ እንዳለ ይታመናል። 

ሱሳ እንደገና በ[[መጽሐፈ ኩፋሌ]] ይጠቀሳል። በቁ. 9፡10 እና 9፡16 መሠረት በ[[ሴም]]ና በበኩሩ በኤላም ርስት ውስጥ ካሉት ቦታዎች አንድ ነው ይላል። በተጨማሪም በምዕ. 8፡34 'ሱስን' የኤላም ልጅ ይባላል።

ሱሳ በ[[አዋን ሥርወ መንግሥት]] ሥር እንደ ተመሠረተ ይመስላል። በ2075 ዓክልበ. ገደማ ሱሳ በ[[ታላቁ ሳርጎን]] ወደ [[አካድ መንግሥት]] ተጨመረ። በአካድ ውስጥ የክፍላገሩ ዋና ከተማ ሆኖ ቀረ። በ2013 ገደማ ግን ኤላማዊው አገረ ገዡ [[ኩቲክ-ኢንሹሺናክ]] በአመጽ ተነሥቶ ነጻ አወጣው። በ1888 ዓክልበ. የ[[ኡር]] ንጉሥ [[ኢቢ-ሲን]] ሱሳን አሸነፈው። እንዲህ የኡር መንግስት በኤላማውያን እጅ እስከ ወደቀ ድረስ እስከ 1879 ቆየ። ያንጊዜ ሱሳ ዳግመኛ የኤላም ዋና ከተማ ሆነ። 

በ1640 ዓክልበ. የ[[ባቢሎን]] ንጉሥ [[ሳምሱ-ኢሉና]] ሱሳን አጠፋው። በ1184 ዓክልበ. በንጉሳቸው [[ሹትሩክ-ናሑንተ]] መሪነት ኤላማውያን የባቢሎን ንጉስ የ[[ሐሙራቢ]] ሕገጋት የተቀረጹበት ጽላት በዝብዘው ወደ ሱሳ በምርኮ ወሰዱት። እዚያም በ[[1894]] ዓ.ም. በሥነ-ቅርስ ይገኝ ነበር። ይሁንና የ[[ባቢሎን]] ንጉስ [[1 ናቦከደነጾር]] ከአምሳ አመት ያሕል በኋላ ሱሳን በሱ ተራ ለመበዝበዝ በቃ። 

[[ስዕል:Destruction of the Elamite city of Hamanu 645-635 BCE.jpg|thumb|250px|በዚህ ቅርጽ የአስናፈር ግፈኛ ዘመቻ በ655 ክ.በ. ይታያል። ነበልባል ከከተማው እየተነሣ የአሦር ሠራዊት ሲያጠፉና ምርኮውን ሲበዘብዙ ነው።]]
በ655 አመት ከክርስቶስ በፊት የአሦር ንጉስ [[አስናፈር]] በጦርነት ከተማውን ፈጽሞ አጠፋ። በኋላ በ545 ክ.በ. የ[[ፋርስ]] ንጉሥ [[ታላቁ ቂሮስ]] ከተማውን ማረከ። በቂሮስም ልጅ በ[[ካምቡሴስ]] ዘመን ዋና ከተማው ከ[[ፓሳርጋዳስ]] እስከ ሱሳ ተዛወረ።

በ339 ክ.በ. የ[[መቄዶን]] ንጉሥ [[ታላቁ እስክንድር]] ከፋርስ መንግሥት ጋር ሱሳን አሸነፈው። ከሱ በኋላ ሱሳ ለ[[ሴሌውቅያ መንግሥት]] ስለ ታደለ ስሙ ''ሰለውከያ'' ሆነ። ከመቶ አመት በኋላ የጳርቴ መንግሥት ነጻነቱን ከሴሌውቅያ አገኝቶ ሱሳና [[ካሲፍያ]] ሁለቱ ዋና ከተሞቹ ሆኑ። የ[[ሮማ]] ንጉስ [[ትራያን]] በ[[108]] ዓ.ም. ሱሳን ይዞ በአመጽ ምክንያት ቶሎ መመለስ ነበረበት። ይህም ሮማውያን ከሁሉ ወደ ምሥራቅ የደረሱበት ወቅት ነበረ። 

የ[[እስላም]] ሰራዊቶች በ[[630]] ዓ.ም. ፋርስን በወረሩበት ጊዜ ሱሳ እንደገና በጥፋት ላይ ተጣለ። በሌላ ዘመን በ[[1210]] ዓ.ም. በወራሪ [[ሞንጎሎች]] እጅ በፍጹም ጠፋች።

== የዛሬው ከተማ ==
ሱሳ ወይም ሹሽ ዛሬ በፋርስ ውስጥ በ[[ሑዚስታን]] ክፍላገር ይገኛል።

ሥፍራው በ[[ሥነ ቅርስ]] ረገድ አይነተኛ ቢሆንም በቅርቡ የሕገ ወጥ ቆፈራ ትልቅ ችግር ሆኖአል። 
<ref>[http://www.ancientworlds.net/aw/NewsStory/397956 Ancientworlds.net news]</ref>

ከቅርሶቹም በላይ ሱሳ ስለነቢዩም ዳንኤል ስመ ጥሩ ሆኖ የሺዓ እስላም ወገንም ሆነ የፋርስ አይሁዶች መቃብሩን በጣም ያከብሩታሉ። 

<gallery>
Image:Unidentified selucid anthropoid sarcophagus.jpg|የሰው ቅርጽ ያለበት 1 መቃብር
Image:Lion Darius Palace Louvre Sb3298.jpg|ከዳርዮስ ቤተ መንግሥት የአንበሣ ምስል
Image:Palmtree vase Susa Louvre MAOS383.jpg|ዘምባባ የተሳለበት እስላማዊ አበባ ማስቀመጫ - 8ኛ–9ኛ ክፍለ ዘመን
</gallery>

== ምንጮችና ነጥቦች ==
<div class="references-small">
<references/>
</div>

== የውጭ መያያዣዎች ==
{{Commons|Susa|Susa}}
* [http://www.irantour.org/Iran/city/SUSA.html Susa] {{Wayback|url=http://www.irantour.org/Iran/city/SUSA.html |date=20110725051438 }}
* [http://www.livius.org/a/iran/susa/susa1.html Livius.org pictures of Susa] {{Wayback|url=http://www.livius.org/a/iran/susa/susa1.html |date=20070320134636 }}
* [http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/PA/IRAN/PAAI/IMAGES/ASF/10G11_72dpi.html Aerial views of Susa] {{Wayback|url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/PA/IRAN/PAAI/IMAGES/ASF/10G11_72dpi.html |date=20060503070252 }}

[[መደብ:የእስያ ከተሞች]]
[[መደብ:የፋርስ ታሪክ]]