# ዩጋንዳ
ዩጋንዳ ሪፐብሊክ (ወይም ዑጋንዳ) በምስራቅ አፍሪካ የሚገኝ ሀገር ነው። በኬንያ፣ ደቡብ ሱዳን፣ ኮንጎ ዲሞክራቲክ ሪፑብሊክ፣ ሩዋንዳ እና ታንዛኒያ ይዋሰናል። የዩጋንዳ ሰም የመጣው ከቡጋንዳ መንግሥት ነው። 

## ታሪክ
ከአረቦችና አውሮፓውያን በ1800ቹ ከመድረሳቸው በፊት ብዙ የሚታወቅ ነገር አልነበረም። በ15ተኛ መቶ ክፍለ-ዘመን ችዌዚ የተባለውን መንግስት በአፈ ታሪክ ይገኛል። አረቦችና አውሮፓውያን በ19ኛው መቶ ክፍለ-ዘመን ሲደርሱ ብዙ መንግሥቶች በቦታው ነበሩ። እነዚህም በንዮሮ ፣ ቡሶጋ ፣ ቡጋንዳ ፣ ቶሮ እና አንኮልን ያጠቃልላሉ። ከ1894 እ.ኤ.አ. ጀምሮ በታላቁ ብሪታን ስትመራ ነበር። የተለያዩ ቦታዎች ከተዋሃዱ በኋላ ዩጋንዳ በ1914 እ.ኤ.አ. ቅርጿን ያዘች። 
በ1966 እ.ኤ.አ. ጠቅላይ ሚኒስትር ሚልተን ኦቦቴ ሕገ-መንግሥቱን አፍርሰው እራሳቸውን ፕሬዝዳንት አደረጉ። በ1971 እ.ኤ.አ. ኢዲ አሚን ሀገሩን መምራት  ጀመሩ። የኢዲ አሚን አመራር 300,000 የሚገመቱ ዩጋንዳውያንን አስጨርሷል። በ1979 እ.ኤ.አ. የታንዛንያ ኃይሎች ኢዲ አሚንን ከሥልጣን ያስወግዳሉ። ሚልተን ኦቦቴ ወደ ሥልጣን ይመለሳሉ ግን በ1985 እ.ኤ.አ. እንደገና ይወርዳሉ። ያሁኑ ፕሬዝዳንት ዮወሪ ሙሴቪኒ ከ1986 እ.ኤ.አ. ጀምሮ በሥልጣን ላይ ናቸው።

## ፖለቲካ
ፕሬዝዳነንቱ አንድ ጠቅላይ ሚኒስትር ይመርጣሉ። ያሁኑ ጠቅላይ ሚኒስትር አፖሎ ሲባምቢ ናቸው።

## መልከዓ-ምድር
ዩጋንዳ በመሬት የተቆለፈች ብትሆንም ታላላቅ የውሃ አካላት አሉ። ከነዚህ ውስጥም ቪክቶሪያ ሐይቅ፣ አልበርት ሐይቅ፣ ክዮጋ ሐይቅ እና ኤድዋርድ ሐይቅ ይዘረዘራሉ። ታላላቅ ከተማዎች በቪክቶሪያ ሐይቅ አቅራቢያ ይገኛሉ። እነዚህም ካምፓላንና እንትቤን ያጠቃልላል።
ዩጋንዳ በ70 ወረዳዎች የተከፋፈለች ስትሆን እነዚህም በአራት አመራር ክልሎች ውስጥ ናቸው። አራቱ አመራር ክልሎች ሰሜናዊ ፣ ምሥራቃዊ ፣ ማዕከላዊ እና ምዕራባዊ ይባላሉ። ወረዳዎቹ በዋና ከተማዎቻቸው ነው የሚሰየሙት። 

## ኤኮኖሚ
በዩጋንዳ ውስጥ የመዳብ እና ነጭ ብረት ክምችቶት አሉ። ግብርና ዋናው የኤኮኖሚ ሴክተር ነው። ከ80 በመቶ በላዩ የስራ ኃይል በግብርና ነው የተሰማራው። ቡና  ዋናው የኤክስፖርት ትርፍ ምንጭ ነው። ከ1986 እ.ኤ.አ. ጀምሮ መንግሥቱ ከሌሎች ሀገሮችና ዓለምአቀፍ ድርጅቶች ጋር በመሆን በኢዲ አሚን ጊዜ የወደቀውን ኤኮኖሚ ለማንሳት ተጣጥሯል።

## የሕዝብ እስታቲስቲክስ
ዩጋንዳ ለብዙ ብሔረሰቦች ቤት ነው። ከነዚህ ውስጥ ግን አንድ ትልቁን ሕዝብ ብዛት የሚወክል የለም። 40 አካባቢ የሚሆኑ ቋንቋዎች ባሁኑ ጊዜ ይነገራሉ። ከነጻነት በኋላ እንግሊዝኛ ብሔራዊ ቋንቋ ተደርጓል። ብዙ ተናጋሪዎች ያሉት ቋንቋ ሉጋንዳ ሲሆን የአቴሶ ቋንቋ በሁለተኛነት ይከተላል። ኪስዋሂሊ ዋናው የንግድ ቋንቋ ነው።

## ግንኙነት
ስልክ፦
- መስመሮች - 54,074 (1998 እ.ኤ.አ.)
- የእጅ ስልኮች - 9,000 (1998 እ.ኤ.አ.)

ራዲዮ፦
- ማሰራጫ ስቴሽኖች - AM 19, FM 4
- ራዲዮኖች - 2.6 ሚሊዮን (1997 እ.ኤ.አ.)

ቴሌቪዥን፦
- ማሰራጫ ስቴሽኖች - 8
- ቴሌቪዥኖች - 315,000 (1997 እ.ኤ.አ.)

ኢንተርኔት፦
- የኢንተርኔት አገልግሎት አቅራቢዎች - 3 (1999 እ.ኤ.አ.)
- የኢንተርኔት ሀገር ኮድ - .ug


## ትምህርት
የዩጋንዳ የትምህርት ስርዐት የሰባት ዓመት መጀመሪያ ደረጃ ትምህርት፣ ስድስት ዓመት ሁለተኛ ደረጃ ትምህርት እና ከ3 እስከ 5 ዓመት ከሁለተኛ ደረጃ በኃላ ትምህርት ያጠቃልላል።
የትምህርት ስርዐቱ ከ1960ዎቹ እ.ኤ.አ. ጀምሮ በሥራ ላይ ውሏል።

## ትራንስፖርት
- አጠቃላይ የባቡር መንገድ - 1,241 ኪ.ሜ.
- አጠቃላይ መንገድ ርዝመት - 27,000 ኪ.ሜ.
- ሄሊኮፕተር ማረፊያ - 2


### አውሮፕላን ማረፊያ
- ዋና - እንትቤ ዓለምአቀፍ አውሮፕላን ማረፊያ
- ጠጠር የለበሱ - 4
- ጠጠር ያለበሱ - 22


ዩጋንዳ
{{የሀገር መረጃ|
ስም = ዩጋንዳ|
ሙሉ_ስም = Republic of Uganda<br /> የዩጋንዳ ሬፑብሊክ|
ባንዲራ_ሥዕል = Flag of Uganda.svg|
ማኅተም_ሥዕል = Coat of arms of Uganda.svg|
ካርታ_ሥዕል = Uganda in its region.svg|
ዋና_ከተማ = [[ካምፓላ]]|
ብሔራዊ_ቋንቋ = [[እንግሊዝኛ]]፣ [[ስዋሂሊ]]|
የመሪዎች_ማዕረግ = ፕሬዚዳንት|
የመሪዎች_ስም = [[ዮወሪ ሙሰቬኒ]]|
የነጻነት_ቀን = {{ቀን|9 October}} [[1955]]<br />(Oct. 9, 1962 እ.ኤ.አ.)|
የመሬት_ስፋት = 236,040|
የመሬት_ስፋት_ከዓለም = 81|
የሕዝብ_ብዛት = 24,699,073|
የሕዝብ_ብዛት_ዓ.ም. = -|
የሕዝብ_ብዛት_ከዓለም = 42|
የገንዘብ_ስም = ሺሊንግ|
ሰዓት_ክልል = +3|
የስልክ_መግቢያ = +256}}

'''ዩጋንዳ ሪፐብሊክ''' (ወይም '''ዑጋንዳ''') በ[[ምስራቅ አፍሪካ]] የሚገኝ ሀገር ነው። በ[[ኬንያ]]፣ [[ደቡብ ሱዳን]]፣ [[ኮንጎ ዲሞክራቲክ ሪፑብሊክ]]፣ [[ሩዋንዳ]] እና [[ታንዛኒያ]] ይዋሰናል። የዩጋንዳ ሰም የመጣው ከ[[ቡጋንዳ መንግሥት]] ነው። 

== ታሪክ ==
ከአረቦችና አውሮፓውያን በ1800ቹ ከመድረሳቸው በፊት ብዙ የሚታወቅ ነገር አልነበረም። በ15ተኛ መቶ ክፍለ-ዘመን [[ችዌዚ]] የተባለውን መንግስት በአፈ ታሪክ ይገኛል። አረቦችና አውሮፓውያን በ19ኛው መቶ ክፍለ-ዘመን ሲደርሱ ብዙ መንግሥቶች በቦታው ነበሩ። እነዚህም በንዮሮ ፣ ቡሶጋ ፣ ቡጋንዳ ፣ ቶሮ እና አንኮልን ያጠቃልላሉ። ከ[[1894 እ.ኤ.አ.]] ጀምሮ በ[[ታላቁ ብሪታን]] ስትመራ ነበር። የተለያዩ ቦታዎች ከተዋሃዱ በኋላ ዩጋንዳ በ[[1914 እ.ኤ.አ.]] ቅርጿን ያዘች። 

በ[[1966 እ.ኤ.አ.]] ጠቅላይ ሚኒስትር [[ሚልተን ኦቦቴ]] ሕገ-መንግሥቱን አፍርሰው እራሳቸውን ፕሬዝዳንት አደረጉ። በ[[1971 እ.ኤ.አ.]] [[ኢዲ አሚን]] ሀገሩን መምራት  ጀመሩ። የኢዲ አሚን አመራር 300,000 የሚገመቱ ዩጋንዳውያንን አስጨርሷል። በ[[1979 እ.ኤ.አ.]] የታንዛንያ ኃይሎች ኢዲ አሚንን ከሥልጣን ያስወግዳሉ። ሚልተን ኦቦቴ ወደ ሥልጣን ይመለሳሉ ግን በ[[1985 እ.ኤ.አ.]] እንደገና ይወርዳሉ። ያሁኑ ፕሬዝዳንት [[ዮወሪ ሙሴቪኒ]] ከ[[1986 እ.ኤ.አ.]] ጀምሮ በሥልጣን ላይ ናቸው።

== ፖለቲካ ==
[[ስዕል:Yoweri Museveni.jpg|thumb|ዮወሪ ሙሴቪኒ]]
ፕሬዝዳነንቱ አንድ ጠቅላይ ሚኒስትር ይመርጣሉ። ያሁኑ ጠቅላይ ሚኒስትር [[አፖሎ ሲባምቢ]] ናቸው።

== መልከዓ-ምድር ==
ዩጋንዳ በመሬት የተቆለፈች ብትሆንም ታላላቅ የውሃ አካላት አሉ። ከነዚህ ውስጥም [[ቪክቶሪያ ሐይቅ]]፣ [[አልበርት ሐይቅ]]፣ [[ክዮጋ ሐይቅ]] እና [[ኤድዋርድ ሐይቅ]] ይዘረዘራሉ። ታላላቅ ከተማዎች በቪክቶሪያ ሐይቅ አቅራቢያ ይገኛሉ። እነዚህም [[ካምፓላ]]ንና [[እንትቤ]]ን ያጠቃልላል።

ዩጋንዳ በ70 ወረዳዎች የተከፋፈለች ስትሆን እነዚህም በአራት አመራር ክልሎች ውስጥ ናቸው። አራቱ አመራር ክልሎች ሰሜናዊ ፣ ምሥራቃዊ ፣ ማዕከላዊ እና ምዕራባዊ ይባላሉ። ወረዳዎቹ በዋና ከተማዎቻቸው ነው የሚሰየሙት። 

== ኤኮኖሚ ==
በዩጋንዳ ውስጥ የ[[መዳብ]] እና [[ነጭ ብረት]] ክምችቶት አሉ። ግብርና ዋናው የኤኮኖሚ ሴክተር ነው። ከ80 በመቶ በላዩ የስራ ኃይል በግብርና ነው የተሰማራው። ቡና  ዋናው የኤክስፖርት ትርፍ ምንጭ ነው። ከ1986 እ.ኤ.አ. ጀምሮ መንግሥቱ ከሌሎች ሀገሮችና ዓለምአቀፍ ድርጅቶች ጋር በመሆን በ[[ኢዲ አሚን]] ጊዜ የወደቀውን ኤኮኖሚ ለማንሳት ተጣጥሯል።

== የሕዝብ እስታቲስቲክስ ==
ዩጋንዳ ለብዙ ብሔረሰቦች ቤት ነው። ከነዚህ ውስጥ ግን አንድ ትልቁን ሕዝብ ብዛት የሚወክል የለም። 40 አካባቢ የሚሆኑ ቋንቋዎች ባሁኑ ጊዜ ይነገራሉ። ከነጻነት በኋላ [[እንግሊዝኛ]] ብሔራዊ ቋንቋ ተደርጓል። ብዙ ተናጋሪዎች ያሉት ቋንቋ [[ሉጋንዳ]] ሲሆን የ[[አቴሶ]] ቋንቋ በሁለተኛነት ይከተላል። [[ኪስዋሂሊ]] ዋናው የንግድ ቋንቋ ነው።

== ግንኙነት ==
ስልክ፦
* መስመሮች - 54,074 (1998 እ.ኤ.አ.)
* የእጅ ስልኮች - 9,000 (1998 እ.ኤ.አ.)

[[ራዲዮ]]፦
* ማሰራጫ ስቴሽኖች - AM 19, FM 4
* ራዲዮኖች - 2.6 ሚሊዮን (1997 እ.ኤ.አ.)

[[ቴሌቪዥን]]፦
* ማሰራጫ ስቴሽኖች - 8
* ቴሌቪዥኖች - 315,000 (1997 እ.ኤ.አ.)

[[ኢንተርኔት]]፦
* የኢንተርኔት አገልግሎት አቅራቢዎች - 3 (1999 እ.ኤ.አ.)
* የኢንተርኔት ሀገር ኮድ - .ug

== ትምህርት ==
የዩጋንዳ የትምህርት ስርዐት የሰባት ዓመት መጀመሪያ ደረጃ ትምህርት፣ ስድስት ዓመት ሁለተኛ ደረጃ ትምህርት እና ከ3 እስከ 5 ዓመት ከሁለተኛ ደረጃ በኃላ ትምህርት ያጠቃልላል።
የትምህርት ስርዐቱ ከ1960ዎቹ እ.ኤ.አ. ጀምሮ በሥራ ላይ ውሏል።

== ትራንስፖርት ==
* አጠቃላይ የባቡር መንገድ - 1,241 ኪ.ሜ.
* አጠቃላይ መንገድ ርዝመት - 27,000 ኪ.ሜ.
* ሄሊኮፕተር ማረፊያ - 2

=== አውሮፕላን ማረፊያ ===
* ዋና - [[እንትቤ ዓለምአቀፍ አውሮፕላን ማረፊያ]]
* ጠጠር የለበሱ - 4
* ጠጠር ያለበሱ - 22

{{በአፍሪካ ውስጥ የሚገኙ አገሮች}}

[[መደብ:ምሥራቅ አፍሪቃ]]