# አሞራውያን
አሞራውያን (ሱመርኛ፦ ማርቱ ፤ አካድኛ፦ አሙሩ፤ ግብጽኛ፦ አማር፣ ዕብራይስጥ፦ אמורי /አሞሪ/) በጥንት ከኤፍራጥስ ወንዝ ወደ ምዕራብ የኖረ ሕዝብ ነበረ። 
«የማርቱ አገር» ከሁሉ ጥንታዊ በሆኑት ሱመራዊ ምንጮች ለምሳሌ በኤንመርካርና የአራታ ንጉሥ ወይም በኤብላ ጽላቶች ይጠቀሳል። ለአካድ ነገሥታት ደግሞ 'ማርቱ' በአካድ ዙሪያ ከነበሩት 'አራት ሩቦች' አንዱ ሲሆን ሌሎቹ 3 ሱባርቱ፣ ሱመርና ኤላም ነበሩ። ይህ ስያሜ ወደ ምዕራብ የሆኑት አገራት ሶርያና ከነዓን ይጠቀልል ነበር። ሉጋልባንዳና የአንዙድ ወፍ በተባለው ትውፊት ዘንድ፣ የኡሩክ መጀመርያ ንጉሥ ኤንመርካር እነሱን ለመከልከል በ፶ኛው ዓመት ግድግዳ በበረሃ አሠራ፣ ይህም ምናልባት 2425 ዓክልበ. ሆነ።
የአካድ ንጉሥ ናራም-ሲን ስሜን ሶርያን 2040 ዓክልበ. ገደማ ወርሮ ዘመተባቸው፤ ልጁም ሻር-ካሊ-ሻሪ እንዲህ አደረገ። በኡር መንግሥት ዘመን በአንዳንድ ሰነድ አሞራውያን እንደ ዘላኖች ይሰደባሉ። ለምሳሌ፦
«ምንምን እህል የማያውቁት ማርቱ.... ምንም ቤት ወይም መንደር የማያውቁት ማርቱ፣ የተራሮች ደደቦች... ለእንጉዳይ የሚቆፈር ማርቱ... (ምድርን ለማረስ) ጉልበቱን የማይበርከክ፣ ጥሬ ሥጋ የሚበላ፣ በሕይወቱ ዘመን ቤት የሌለው፣ ከሞተ በኋላ የማይቀበር ነው»።
«ስንዴና እህል ያዘጋጃሉ፤ አሞራዊ ግን ምን እንዳለበት ሳያውቅ ይበላዋል!»
በኡር መንግሥት ጊዜ፣ አሞራውያን በአገሩ ውስጥ በጣም በመብዛታቸው ምክንያት፣ እንደገና እነሱን ለመከልከል ንጉሶቹ እንደ ሹ-ሲን ከጤግሮስና ከኤፍራጥስ መኃል አዲስ ታላቅ ግድግዳ ሠርተው ነበር።
የኡር መንግሥት በኤላም እጅ በ1879 ዓክልበ. ገደማ በወደቀበት ጊዜ በመንግሥቱ ውስጥ የኖሩት ብዙ አሞራውያን የራሳቸውን መንግሥታት አቆሙ። «የአሞራውያን መንግሥታት ዘመን» በመስጴጦምያ ታሪክ ከ1879 እስከ 1507 አመታት ከክርስቶስ ልደት በፊት ነው። ዋናዎቹ አሞራውያን ሥርወ መንግሥታት በማሪ፣ በያምሐድ በቃትና፣ በአሦር (በአሞራዊው 1 ሻምሺ-አዳድ ገዥነት)፣ በኢሲን፣ በላርሳና በባቢሎን ተነሡ።
ስለ ቋንቋቸው የሴማዊ ቋንቋዎች ቤተሠብ አባል ከመሆኑና ከጥቂት ስሞች በቀር ምንም ዕውቀት አሁን የለንም። በተለይ በማሪ ጽላቶች (1800-1750 ክ.በ. ገዳማ) መካከል የተገኘ የአንዳንድ አሞራዊ ጽሑፍ በአካድኛ ተጻፈ።
'የአሞራውያን ዘመን' መጨረሻ ኬጥያውያን ባቢሎንን በ1507 ክ.በ. ገዳማ (ኡልትራ አጭር አቆጣጠር) ሲያሸንፉት ነበር። ከዚያ ጀምሮ አዳዲስ ወገኖች - በተለይም ካሣውያንና ሚታኒ - በመስጴጦምያ ተነሡ። ከዚያ በኋላ አሙሩ ሲጠቀስ ማለቱ ስሜን ከነዓን እስከ ቃዴስ ብቻ ነው።
በመጽሐፍ ቅዱስ ብሉይ ኪዳን ውስጥ 'አሞራውያን' በከነዓን ምድር የኖረ ሕዝብ ነው። በኦሪት ዘፍጥረት 10፡16 መሠረት የከነዓን ካም ልጆች ናቸው። በብዙ ጥቅሶች 'አሞራውያን' እና 'ከነዓናውያን' የሚሉት ስሞች የሚለዋወጡ ያሕል ናቸው።
ከጨው ባሕርና ከዮርዳኖስ ወንዝ ምዕራብ ከሆኑት ተራሮች ጀምሮ እስከ ኬብሮን ድረስ ያለው አገር ከነገለዓድና ባሳን ጋር ነበራቸው። ኢያሱ እስራኤላውያንን ዮርዳኖስን አሻግሮ ወደ ከነዓን ሳይመራቸው ሙሴ ከአሞራውያን ንጉሦች ከዐግና ከሴዎን ሠራዊት ጋር ታግሎ አሸነፋቸው። እንዲሁም አሞራውያን በግብፅ በተገኙ አማርና ደብዳቤዎች ዘንድ የጢሮስ፤ የሲዶናና የሌሎች ከተሞች ጠላት ሆኑ። በሳሙኤል ዘመን ግን በእስራኤልና በአሞራውያን መካከል ሰላም ነበረ።

አሞራውያን
'''አሞራውያን''' ([[ሱመርኛ]]፦ ''ማርቱ'' ፤ [[አካድኛ]]፦ ''አሙሩ''፤ [[ግብጽኛ]]፦ ''አማር''፣ [[ዕብራይስጥ]]፦ '''אמורי''' /አሞሪ/) በጥንት ከ[[ኤፍራጥስ]] ወንዝ ወደ ምዕራብ የኖረ ሕዝብ ነበረ። 
[[ስዕል:Orientmitja2300aC.png|thumb|400px|'አሙሩ' በአካድ መንግሥት ዘመን (2075 ክ.በ. ገዳማ)]]
«የማርቱ አገር» ከሁሉ ጥንታዊ በሆኑት [[ሱመር|ሱመራዊ]] ምንጮች ለምሳሌ በ''[[ኤንመርካርና የአራታ ንጉሥ]]'' ወይም በ[[ኤብላ]] ጽላቶች ይጠቀሳል። ለ[[አካድ]] ነገሥታት ደግሞ 'ማርቱ' በአካድ ዙሪያ ከነበሩት 'አራት ሩቦች' አንዱ ሲሆን ሌሎቹ 3 [[ሹቡር|ሱባርቱ]]፣ ሱመርና [[ኤላም]] ነበሩ። ይህ ስያሜ ወደ ምዕራብ የሆኑት አገራት [[ሶርያ]]ና [[ከነዓን (ጥንታዊ አገር)|ከነዓን]] ይጠቀልል ነበር። ''[[ሉጋልባንዳ]]ና የአንዙድ ወፍ'' በተባለው ትውፊት ዘንድ፣ የ[[ኡሩክ]] መጀመርያ ንጉሥ [[ኤንመርካር]] እነሱን ለመከልከል በ፶ኛው ዓመት ግድግዳ በበረሃ አሠራ፣ ይህም ምናልባት 2425 ዓክልበ. ሆነ።

የአካድ ንጉሥ [[ናራም-ሲን (አካድ)|ናራም-ሲን]] ስሜን ሶርያን 2040 ዓክልበ. ገደማ ወርሮ ዘመተባቸው፤ ልጁም [[ሻር-ካሊ-ሻሪ]] እንዲህ አደረገ። በ[[ኡር መንግሥት]] ዘመን በአንዳንድ ሰነድ አሞራውያን እንደ ዘላኖች ይሰደባሉ። ለምሳሌ፦

:«ምንምን እህል የማያውቁት ማርቱ.... ምንም ቤት ወይም መንደር የማያውቁት ማርቱ፣ የተራሮች ደደቦች... ለእንጉዳይ የሚቆፈር ማርቱ... (ምድርን ለማረስ) ጉልበቱን የማይበርከክ፣ ጥሬ ሥጋ የሚበላ፣ በሕይወቱ ዘመን ቤት የሌለው፣ ከሞተ በኋላ የማይቀበር ነው»።

:«ስንዴና እህል ያዘጋጃሉ፤ አሞራዊ ግን ምን እንዳለበት ሳያውቅ ይበላዋል!»

በኡር መንግሥት ጊዜ፣ አሞራውያን በአገሩ ውስጥ በጣም በመብዛታቸው ምክንያት፣ እንደገና እነሱን ለመከልከል ንጉሶቹ እንደ [[ሹ-ሲን]] ከ[[ጤግሮስ]]ና ከኤፍራጥስ መኃል አዲስ ታላቅ ግድግዳ ሠርተው ነበር።

የኡር መንግሥት በኤላም እጅ በ1879 ዓክልበ. ገደማ በወደቀበት ጊዜ በመንግሥቱ ውስጥ የኖሩት ብዙ አሞራውያን የራሳቸውን መንግሥታት አቆሙ። «የአሞራውያን መንግሥታት ዘመን» በ[[መስጴጦምያ]] ታሪክ ከ1879 እስከ 1507 አመታት ከክርስቶስ ልደት በፊት ነው። ዋናዎቹ አሞራውያን ሥርወ መንግሥታት በ[[ማሪ]]፣ በ[[ያምሐድ]] በ[[ቃትና]]፣ በ[[አሦር]] (በአሞራዊው [[1 ሻምሺ-አዳድ]] ገዥነት)፣ በ[[ኢሲን]]፣ በ[[ላርሳ]]ና በ[[ባቢሎን]] ተነሡ።

ስለ ቋንቋቸው የ[[ሴማዊ ቋንቋዎች ቤተሠብ]] አባል ከመሆኑና ከጥቂት ስሞች በቀር ምንም ዕውቀት አሁን የለንም። በተለይ በማሪ ጽላቶች (1800-1750 ክ.በ. ገዳማ) መካከል የተገኘ የአንዳንድ አሞራዊ ጽሑፍ በአካድኛ ተጻፈ።

'የአሞራውያን ዘመን' መጨረሻ [[የኬጢያውያን መንግሥት|ኬጥያውያን]] ባቢሎንን በ1507 ክ.በ. ገዳማ ([[ኡልትራ አጭር አቆጣጠር]]) ሲያሸንፉት ነበር። ከዚያ ጀምሮ አዳዲስ ወገኖች - በተለይም [[ካሣውያን]]ና [[ሚታኒ]] - በመስጴጦምያ ተነሡ። ከዚያ በኋላ ''አሙሩ'' ሲጠቀስ ማለቱ ስሜን ከነዓን እስከ [[ቃዴስ]] ብቻ ነው።

በ[[መጽሐፍ ቅዱስ]] [[ብሉይ ኪዳን]] ውስጥ 'አሞራውያን' በከነዓን ምድር የኖረ ሕዝብ ነው። በ[[ኦሪት ዘፍጥረት]] 10፡16 መሠረት የከነዓን [[ካም]] ልጆች ናቸው። በብዙ ጥቅሶች 'አሞራውያን' እና 'ከነዓናውያን' የሚሉት ስሞች የሚለዋወጡ ያሕል ናቸው።

ከ[[ጨው ባሕር]]ና ከ[[ዮርዳኖስ ወንዝ]] ምዕራብ ከሆኑት ተራሮች ጀምሮ እስከ [[ኬብሮን]] ድረስ ያለው አገር ከነ[[ገለዓድ]]ና [[ባሳን]] ጋር ነበራቸው። [[ኢያሱ]] [[እስራኤላውያን]]ን ዮርዳኖስን አሻግሮ ወደ ከነዓን ሳይመራቸው ሙሴ ከአሞራውያን ንጉሦች ከ[[ዐግ]]ና ከ[[ሴዎን]] ሠራዊት ጋር ታግሎ አሸነፋቸው። እንዲሁም አሞራውያን በ[[ግብፅ]] በተገኙ [[አማርና ደብዳቤዎች]] ዘንድ የ[[ጢሮስ]]፤ የ[[ሲዶና]]ና የሌሎች ከተሞች ጠላት ሆኑ። በ[[ሳሙኤል]] ዘመን ግን በእስራኤልና በአሞራውያን መካከል ሰላም ነበረ።

[[መደብ:ከነዓን]]
[[መደብ:ብሔሮች]]