# አብደላህ II ኢብኑ አሊ አብድ አሽ-ሻኩር

## አብደላህ II ኢብኑ አሊ አብድ አሽ-ሻኩር
አሚር አብዱላሂ፣ በትክክለኛ መጠሪያቸው አብዱላህ II ኢብኑ አሊ አብድ አሽ-ሻኩር ወይም አሚር ሐጂ አብዱላሂ 2ኛ ኢብኑ አሊ አብዱ ሻኩር (1850ዎቹ - 1930)፡፡ በጥር 9 ቀን 1887 ዓ.ም.(እ.ኤ.አ) በተደረገ የጨለንቆ ጦርነት እስከ ተሸናፉ ድረስ የሐረር የመጨረሻ አሚር (ንጉስ) ሲሆን ከ1884 እስከ ጥር 26-1887 መጨረሻ ድረስ ሀረሪን ስያስተደድር ነበር። 
አር.ዐ. ካውልክ እንደዘገቡት አሚር አብዱላሂ የመሐመድ ኢብኑ አሊ አብድ አሽ-ሻኩር ልጅ በካዲጃ የአሚር አብዱልከሪም ኢብኑ ሙሐመድ ልጅ ነው። አባቱ የሐረርን ኢሚሬትስ ለመያዝ ሲል አብዱላሂን ከእርሱ በፊት የነበሩትን አህመድ 3ኛ ኢብን አቡበከርን ልጅ አግብቶ ነበር። አብዱላሂ ተማሪ እና የእስልምና እምነት አራማጅ ነበር።
ግብጽ ከ1875 ዓ.ም ጀምሮ ሐረርን ተቆጣጥራ የነበረች ቢሆንም፣የአካባቢ አዛዥ ግን  ወረራውን ማስቀጠል ብዙ ወጪ የሚጠይቅ እና የሎጂስቲክስ ፈታኝ መሆኑን  በገለጸው መሰረት፣ ግብፆች  አሚር አብዱላሂን ከከዲቭ ፊርማን ጋር ሐረርን እንዲገዙ በመተው ለቀው ሄዱ። በጊዜውም “ በአንድ የእንግሊዝ መኮንኖች የሰለጠኑ ጥቂት መቶ ወታደሮች፣ ከ300 እስከ 400 ሽጉጦች፣ አንዳንድ መድፍ እና ጥይቶች፣ ፖሊስ የንግድ መስመሮችን  እና የግዛቱን ደህንነት ለማስጠበቅ ይቅርና ሀረርን እና ጃልዴሳን ለማሰር በቂ ያልሆነ ሃይል ተሰጥቶታል። ”  አብዱላሂ በአጭር የስልጣን ዘመናቸው የጃሚ መስጂድን አስፋፍተዋል።
በጊዜው አሚር አብዱላሂ በግዛታቸው ላይ እየደረሰ ያለው የኢትዮጵያውያን ስጋት በጣም ተጨንቆ፣ አውሮፓውያን ከዳግማዊ ምኒልክ ጋር ተባብረዋል ሲሉ ከሰዋል። እንደ ታሪክ ጸሐፊው ሃሮልድ ማርከስ በጁላይ 1885 ሁኔታው ​​ተባብሶ ነበር፣ “ከቁጥጥር ውጪ በሆነው ሕዝብ፣ የአውሮፓ ነጋዴዎች [እነዚያ] በቤታቸውና በሱቆቻቸው ውስጥ ምናባዊ እስረኞች ሆኑ፣ እና ከጎን ያሉት ኦሮሞዎች [ከተማዋን] ወረሩ። በምላሹ አሚሩ አዲስ ምንዛሪ ያስተዋወቁ ሲሆን ይህም የአካባቢውን ህዝብ ለድህነት ዳርጓል።አጎራባች ኦሮሞ እና ሶማሌ የሀረር ገበያ ለቀው መውጣታቸውን ተከትሎ የከተማዋ ኢኮኖሚ ወድቋል። አሚር አብዱላሂ በከተማው ውስጥ የሚገኙ ሁሉም ዜጋ ያልሆኑ እስልምናን እንዲቀበሉ ወይም እንዲወጡ አዘዙ።
የኢጣሊያ የነጋዴ ተልእኮ ወደ ሐረር እያመራ መሆኑን ሰምቶ ወታደሮቹን ዘግተው እንዲያፈገፍጉ ወይም እንዲገድሏቸው አዘዘ። ጣሊያኖች በጅልዴሳ ተገደሉ።[10] ይህም ለዳግማዊ ምኒልክ ንግዱን መጠበቅ የሚያስችል ስምምነት (casus belli)  በመኖሩ ፣ ጣሊያን ከተማዋን ለመቆጣጠር ተጨማሪ መነሳሳትን ፈጠረ።  በ1886 ዓ.ም መጨረሻ ላይ ዳግማዊ ምኒልክ ወታደሮቹን ወደ ሐረር አቅንተው ነበር።
የሶማሌው ጋዳቡርሲ ኡጋዝ (መላክ) ዳግማዊ ኡጋዝ ኑር ከአሚር አብዱላሂ ጋር ጠንካራ ግንኙነት ፈጥሯል እና በታህሳስ 1886 ሀረር በዳግማዊ ምኒልክ በተፈራረቀች ጊዜ ኡጋዝ ኑር የጋዳቡርሲ ጦርን አሚር አብዱላሂን እንዲደግፍ ላከ።
አሚር አብዱላሂ ለመጀመሪያ ጊዜ የኢትዮጵያ ወታደራዊ አሰሳ በማድረግ በሂርና በሚገኘው ካምፓቸው ላይ የእሳት ቃጠሎን ጨምሮ  የሌሊት ጥቃት በመፈፀም ምላሽ ሰጥቷል። ኢትዮጵያውያን በፓይሮቴክኒክ ድንጋጤ ወደ አሳቦትና አዋሽ ወንዞች ሸሹ። ንጉስ ምኒልክ ከጥቂት ወራት በኋላ ሁለተኛ ጥቃትን ሲመሩ አሚሩ የነዚህን ወታደሮች ጥራት በመገመት የቀደመውን ስኬት በሁለተኛው ሌሊት ጥቃት ለመድገም ሞከረ። ማርከስ "ጥቂት ክሩፕ መድፍ ውጤታማ ሊሆን በሚችልበት ቅጥር በተከበበች ከተማ ላይ ጠላት እንዲወጋ ቢፈቅድ ኖሮ፣ ሸዋውያን ከባድ ፖለቲካዊ መዘዞችን አስከትለው ሽንፈት ሊገጥማቸው ይችል ነበር" ብሏል። ሆኖም የጨለንቆ (ጫላንቆ) ጦርነት የአሚሩን ጦር አወደመ፣ አሚሩም ከሚስቶቹ እና ልጆቹ ጋር በመሆን ከሐረር በስተምስራቅ ወደምትገኝ በረሃ አገር ሸሸ። አጎቱን አሊ አቡ ባርካን ትቶ ለምኒልክ እንዲገዛ እና ለሀረር ህዝብ ምህረትን ጠየቀ።[9][11]
አብዱላሂ በኋላ የሱፊ ሀይማኖት ምሁር ሆኖ ለመኖር ወደ ሀረር ተመለሰ። በ1930 ሞተ።

## ዋቢ
1. ↑  Caulk, R. A. (1977). "Harär Town and Its Neighbours in the Nineteenth Century". The Journal of African History 18 (3):  369–386. ISSN 0021-8537. https://www.jstor.org/stable/180638.
2. ↑  Tesfai, Y. (2010-06-21) (in en). Holy Warriors, Infidels, and Peacemakers in Africa. Springer. ISBN 978-0-230-11012-0. https://books.google.com.et/books?id=zZnGAAAAQBAJ&pg=PA93&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false.
3. ↑  Marcus, Harold G. (2002-02-22) (in en). A History of Ethiopia. University of California Press. ISBN 978-0-520-92542-7. https://books.google.com.et/books?id=hCpttQcKW7YC&redir_esc=y.
4. ↑  Kavas, Ahmet (2013) (in Turkish). Osmanlı-Afrika İlişkileri (third ed.). Istanbul: Kitabevi Yayınları. pp. 138. ISBN 9786055397029.
5. ↑  Pankhurst, E. Sylvia (1958). Harar under Egyptian rule (2nd ed.). Ethiopian Observer. pp. 56–58.
6. ↑  Marcus, Harold G (1995). The Life and Times of Menelik II: Ethiopia 1844-1913. Lawrence, Kansas:: Red Sea Press. pp. 89–92. ISBN 978-1-56902-010-4..
7. ↑  Insoll, Timothy; Zekaria, Ahmed (2019-09-18). "The Mosques of Harar: An Archaeological and Historical Study" (in en). Journal of Islamic Archaeology 6 (1):  81–107. doi:10.1558/jia.39522. ISSN 2051-9729. https://journal.equinoxpub.com/JIA/article/view/12852.
8. ↑  Marcus 1995, p. 90
9. ↑  Marcus 2002, p. 84
10. ↑  Baynes-Rock, Marcus (2015). "Chapter 1: Past Finding Around Harar". Among the Bone Eaters: Encounters with Hyenas in Harar.. University Park, Pennsylvania:: Pennsylvania State University Press. ISBN 978-0-271-06720-9.
11. ↑  Marcus 1995, pp. 91–92
12. ↑  Bahru, Zewde (2002). A History of Modern Ethiopia, 1855–1991. Athens, Ohio: Ohio University Press. pp. 86. ISBN 978-0-85255-786-0. https://books.google.com.et/books?id=7pYpDgAAQBAJ&pg=PT86&redir_esc=y.
13. ↑  CAULK, RICHARD A. (1971). "The Occupation of Harar: January 1887". Journal of Ethiopian Studies 9 (2):  1–20. ISSN 0304-2243. https://www.jstor.org/stable/41967469.
14. ↑  Mukhtar, Mohamed Haji (2003-02-25) (in en). Historical Dictionary of Somalia. Scarecrow Press. ISBN 978-0-8108-6604-1. https://books.google.com.et/books?id=DPwOsOcNy5YC&redir_esc=y.
15. ↑  "The political economy of Harari-Oromo relationships (1554-1975): Digital Library: Forced Migration Online". Archived from the original on 2010-10-31.  በ2022-12-03 የተወሰደ.


አብደላህ II ኢብኑ አሊ አብድ አሽ-ሻኩር
== አብደላህ II ኢብኑ አሊ አብድ አሽ-ሻኩር ==
'''አሚር አብዱላሂ'''፣ በትክክለኛ መጠሪያቸው '''አብዱላህ II ኢብኑ አሊ አብድ አሽ-ሻኩር''' ወይም '''አሚር ሐጂ አብዱላሂ 2ኛ ኢብኑ አሊ አብዱ ሻኩር''' (1850ዎቹ - 1930)፡፡ በጥር 9 ቀን 1887 ዓ.ም.(እ.ኤ.አ) በተደረገ የጨለንቆ ጦርነት እስከ ተሸናፉ ድረስ የ[[ሐረር]] የመጨረሻ [[አሚር]] (ንጉስ) ሲሆን ከ1884 እስከ ጥር 26-1887 መጨረሻ ድረስ ሀረሪን ስያስተደድር ነበር። 
{| style="background-color:#F8F8F8; border:2px solid #E0E0E0;  padding:5px;" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="300"
! colspan="2" align="center" bgcolor="#006699" style="color:white;" |'''አብደላህ II ኢብኑ አሊ አብድ አሽ-ሻ'''
امير عبدالله إبن علي عبداشكر

አሚር አብዱላሂ 
|- style="font-size:90%"
| colspan="2" align="center" |
[[File:Emir_Abdullahi_(cropped).png|234x234px]]
|- style="font-size:90%"
| colspan="2" align="center" |
የሀረር አሚር [[Hajji|ሀጂ]] አብደላህ 
|- style="background-color:#F8F8F8; border:2px solid #E0E0E0;  padding:5px;" align="right"
! colspan="2" align="center" bgcolor="#006699" style="color:white;" |'''አብደላህ II ኢብኑ አሊ አብድ አሽ-ሻ'''
|- style="font-size:90%"
|'''ግዛት:'''
|[[Calendar date|1884–1887]]
|- style="font-size:90%"
|'''ቀዳሚ:'''
|ሙሐመድ ኢብኑ አሊ አብድ አሽ-ሻኩር
|- style="background-color:#F8F8F8; border:2px solid #E0E0E0;  padding:5px;" align="right"
! colspan="2" align="center" bgcolor="#006699" style="color:white;" |
|- style="font-size:90%"
|'''የተወለዱት ቀን :'''
|[[Calendar date|1850s]]
|- style="font-size:90%"
|'''የትውልድ ቦታ:'''
|[[Harar|ሐረር]], የሐረር ኢሚሬትስ
|- style="font-size:90%"
|'''የሞተበት ቀን:'''
|[[1930]]
|- style="font-size:90%"
|'''የሞተበት ቦታ:'''
|[[Harar|ሐረር]], የኢትዮጵያ ኢምፓየር
|- style="font-size:90%"
|'''ሥርወ መንግሥት:'''
|የዳዉድ ሥርወ መንግሥት
|- style="font-size:90%"
|'''ሃይማኖት:'''
|[[Sunni Islam|የሱኒ እስልምና]]
|- 
|}
አር.ዐ. ካውልክ እንደዘገቡት አሚር አብዱላሂ የመሐመድ ኢብኑ አሊ አብድ አሽ-ሻኩር ልጅ በካዲጃ የአሚር አብዱልከሪም ኢብኑ ሙሐመድ ልጅ ነው።<ref>{{Cite journal |last=Caulk |first=R. A. |date=1977 |title=Harär Town and Its Neighbours in the Nineteenth Century |url=https://www.jstor.org/stable/180638 |journal=The Journal of African History |volume=18 |issue=3 |pages=369–386 |issn=0021-8537}}</ref> አባቱ የሐረርን ኢሚሬትስ ለመያዝ ሲል አብዱላሂን ከእርሱ በፊት የነበሩትን አህመድ 3ኛ ኢብን አቡበከርን ልጅ አግብቶ ነበር። አብዱላሂ ተማሪ እና የእስልምና እምነት አራማጅ ነበር።<ref>{{Cite book |last=Tesfai |first=Y. |url=https://books.google.com.et/books?id=zZnGAAAAQBAJ&pg=PA93&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |title=Holy Warriors, Infidels, and Peacemakers in Africa |date=2010-06-21 |publisher=Springer |isbn=978-0-230-11012-0 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Marcus |first=Harold G. |url=https://books.google.com.et/books?id=hCpttQcKW7YC&redir_esc=y |title=A History of Ethiopia |date=2002-02-22 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-92542-7 |language=en}}</ref>

ግብጽ ከ1875 ዓ.ም ጀምሮ ሐረርን ተቆጣጥራ የነበረች ቢሆንም፣የአካባቢ አዛዥ ግን  ወረራውን ማስቀጠል ብዙ ወጪ የሚጠይቅ እና የሎጂስቲክስ ፈታኝ መሆኑን  በገለጸው መሰረት፣<ref>{{Cite book |last=Kavas |first=Ahmet |title=Osmanlı-Afrika İlişkileri |publisher=Kitabevi Yayınları |year=2013 |isbn=9786055397029 |edition=third |location=Istanbul |pages=138 |language=Turkish}}</ref> ግብፆች  አሚር አብዱላሂን ከከዲቭ ፊርማን ጋር ሐረርን እንዲገዙ በመተው ለቀው ሄዱ።<ref>{{Cite book |last=Pankhurst |first=E. Sylvia |title=Harar under Egyptian rule |publisher=Ethiopian Observer |year=1958 |edition=2nd |pages=56–58}}</ref> በጊዜውም “ በአንድ የእንግሊዝ መኮንኖች የሰለጠኑ ጥቂት መቶ ወታደሮች፣ ከ300 እስከ 400 ሽጉጦች፣ አንዳንድ መድፍ እና ጥይቶች፣ ፖሊስ የንግድ መስመሮችን  እና የግዛቱን ደህንነት ለማስጠበቅ ይቅርና ሀረርን እና ጃልዴሳን ለማሰር በቂ ያልሆነ ሃይል ተሰጥቶታል። ”<ref>{{Cite book |last=Marcus |first=Harold G |title=The Life and Times of Menelik II: Ethiopia 1844-1913 |publisher=Red Sea Press |year=1995 |isbn=978-1-56902-010-4. |location=Lawrence, Kansas: |pages=89–92}}</ref>  አብዱላሂ በአጭር የስልጣን ዘመናቸው የጃሚ መስጂድን አስፋፍተዋል።<ref>{{Cite journal |last=Insoll |first=Timothy |last2=Zekaria |first2=Ahmed |date=2019-09-18 |title=The Mosques of Harar: An Archaeological and Historical Study |url=https://journal.equinoxpub.com/JIA/article/view/12852 |journal=Journal of Islamic Archaeology |language=en |volume=6 |issue=1 |pages=81–107 |doi=10.1558/jia.39522 |issn=2051-9729}}</ref> 

በጊዜው አሚር አብዱላሂ በግዛታቸው ላይ እየደረሰ ያለው የኢትዮጵያውያን ስጋት በጣም ተጨንቆ፣ አውሮፓውያን ከዳግማዊ ምኒልክ ጋር ተባብረዋል ሲሉ ከሰዋል። እንደ ታሪክ ጸሐፊው ሃሮልድ ማርከስ በጁላይ 1885 ሁኔታው ​​ተባብሶ ነበር፣ “ከቁጥጥር ውጪ በሆነው ሕዝብ፣ የአውሮፓ ነጋዴዎች [እነዚያ] በቤታቸውና በሱቆቻቸው ውስጥ ምናባዊ እስረኞች ሆኑ፣ እና ከጎን ያሉት ኦሮሞዎች [ከተማዋን] ወረሩ።<ref>Marcus 1995, p. 90</ref> በምላሹ አሚሩ አዲስ ምንዛሪ ያስተዋወቁ ሲሆን ይህም የአካባቢውን ህዝብ ለድህነት ዳርጓል።<ref>Marcus 2002, p. 84</ref>አጎራባች ኦሮሞ እና ሶማሌ የሀረር ገበያ ለቀው መውጣታቸውን ተከትሎ የከተማዋ ኢኮኖሚ ወድቋል። አሚር አብዱላሂ በከተማው ውስጥ የሚገኙ ሁሉም ዜጋ ያልሆኑ እስልምናን እንዲቀበሉ ወይም እንዲወጡ አዘዙ።<ref>{{Cite book |last=Baynes-Rock |first=Marcus |title="Chapter 1: Past Finding Around Harar". Among the Bone Eaters: Encounters with Hyenas in Harar. |publisher=Pennsylvania State University Press |year=2015 |isbn=978-0-271-06720-9 |location=University Park, Pennsylvania:}}</ref>

የኢጣሊያ የነጋዴ ተልእኮ ወደ ሐረር እያመራ መሆኑን ሰምቶ ወታደሮቹን ዘግተው እንዲያፈገፍጉ ወይም እንዲገድሏቸው አዘዘ። ጣሊያኖች በጅልዴሳ ተገደሉ።[10] ይህም ለዳግማዊ ምኒልክ ንግዱን መጠበቅ የሚያስችል ስምምነት (casus belli)  በመኖሩ ፣ ጣሊያን ከተማዋን ለመቆጣጠር ተጨማሪ መነሳሳትን ፈጠረ።<ref>Marcus 1995, pp. 91–92</ref><ref>{{Cite book |last=Bahru |first=Zewde |url=https://books.google.com.et/books?id=7pYpDgAAQBAJ&pg=PT86&redir_esc=y |title=A History of Modern Ethiopia, 1855–1991 |publisher=Ohio University Press |year=2002 |isbn=978-0-85255-786-0 |location=Athens, Ohio |pages=86}}</ref>  በ1886 ዓ.ም መጨረሻ ላይ ዳግማዊ ምኒልክ ወታደሮቹን ወደ ሐረር አቅንተው ነበር።<ref>{{Cite journal |last=CAULK |first=RICHARD A. |date=1971 |title=The Occupation of Harar: January 1887 |url=https://www.jstor.org/stable/41967469 |journal=Journal of Ethiopian Studies |volume=9 |issue=2 |pages=1–20 |issn=0304-2243}}</ref>

የሶማሌው ጋዳቡርሲ ኡጋዝ (መላክ) ዳግማዊ ኡጋዝ ኑር ከአሚር አብዱላሂ ጋር ጠንካራ ግንኙነት ፈጥሯል እና በታህሳስ 1886 ሀረር በዳግማዊ ምኒልክ በተፈራረቀች ጊዜ ኡጋዝ ኑር የጋዳቡርሲ ጦርን አሚር አብዱላሂን እንዲደግፍ ላከ።<ref>{{Cite book |last=Mukhtar |first=Mohamed Haji |url=https://books.google.com.et/books?id=DPwOsOcNy5YC&redir_esc=y |title=Historical Dictionary of Somalia |date=2003-02-25 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6604-1 |language=en}}</ref>

አሚር አብዱላሂ ለመጀመሪያ ጊዜ የኢትዮጵያ ወታደራዊ አሰሳ በማድረግ በሂርና በሚገኘው ካምፓቸው ላይ የእሳት ቃጠሎን ጨምሮ  የሌሊት ጥቃት በመፈፀም ምላሽ ሰጥቷል። ኢትዮጵያውያን በፓይሮቴክኒክ ድንጋጤ ወደ አሳቦትና አዋሽ ወንዞች ሸሹ። ንጉስ ምኒልክ ከጥቂት ወራት በኋላ ሁለተኛ ጥቃትን ሲመሩ አሚሩ የነዚህን ወታደሮች ጥራት በመገመት የቀደመውን ስኬት በሁለተኛው ሌሊት ጥቃት ለመድገም ሞከረ። ማርከስ "ጥቂት ክሩፕ መድፍ ውጤታማ ሊሆን በሚችልበት ቅጥር በተከበበች ከተማ ላይ ጠላት እንዲወጋ ቢፈቅድ ኖሮ፣ ሸዋውያን ከባድ ፖለቲካዊ መዘዞችን አስከትለው ሽንፈት ሊገጥማቸው ይችል ነበር" ብሏል። ሆኖም የጨለንቆ (ጫላንቆ) ጦርነት የአሚሩን ጦር አወደመ፣ አሚሩም ከሚስቶቹ እና ልጆቹ ጋር በመሆን ከሐረር በስተምስራቅ ወደምትገኝ በረሃ አገር ሸሸ። አጎቱን አሊ አቡ ባርካን ትቶ ለምኒልክ እንዲገዛ እና ለሀረር ህዝብ ምህረትን ጠየቀ።[9][11]

አብዱላሂ በኋላ የሱፊ ሀይማኖት ምሁር ሆኖ ለመኖር ወደ ሀረር ተመለሰ። በ1930 ሞተ።<ref>{{Cite web |title=The political economy of Harari-Oromo relationships (1554-1975): Digital Library: Forced Migration Online |url=http://repository.forcedmigration.org/show_metadata.jsp?pid=fmo:2127 |access-date=2022-10-24 |website=web.archive.org |accessdate=2022-12-03 |archivedate=2010-10-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101031041832/http://repository.forcedmigration.org/show_metadata.jsp?pid=fmo:2127 }}</ref>

== ዋቢ ==
<references />