# የዛር መንፈስ
የዛር መንፈስ የአእምሮ ማስተዋልን የሚረብሽ ማንነትን የሚቀይር በሽታ ሲሆን የሰው ልጅ ሰውነቱና ስራው በእርኩስ መንፈስ፣ ሰይጣን ወይም ዲያብሎስ  ሲጠቃ ይመጣል ተብሎ ይታመናል። [ 1 ] የዛር መንፈስ አስተሳሰብ በብዙ ባህሎች እና ሀይማኖቶች የታወቀ ነው። ለምሳሌ ያህል በክርስትና፣ እስልምና፣ በአይሁድ፣ ቡድሂዝም እንዲሁም በአፍሪካና ኢዥያ ነባር ባህላዊ ሃይማኖቶች በስፋት ይታወቃል።  በ1969 በአሜሪካ ብሔራዊ የአእምሮ ጤና ኢንስቲትዩት በተደረገ ጥናት፣ በሁሉም የዓለም ክፍሎች ከሚገኙት 488 ማህበረሰቦች ናሙና ውስጥ 74%ቱ የዛር መንፈስ አስተሳሰብን ይቀበላሉ። [ 1 ] [ 5 ] 

## ሃይማኖቶች

### ክርስትና
ክርስትና እንደተጀመረ ጀምሮ ፣ ተከታዮች ዛር ከዲያብሎስ (ማለትም ከሰይጣን ) እና ከአጋንንት እንደሚመጣ ያምናሉ። ሰይጣን መንፈሳዊ ባሽታዎችን   ዛርን ጨምሮ በሰው ልጅ አካልና አእምሮ ላይ ያመጣል ተብሎ ይታመናል። [ 1 ] መስቅል፣ መጽሃፍት፣ ጾም፣ ጸሎት፣ ጸበል እና የተለያዩ ዘይቶች ዛሩን ከሰውነት ለማስወጣት ጥቅም ላይ ይውላሉ።  
እንደ አንጄል ማኑኤል ሮድሪጌዝ ያሉ አንዳንድ የሥነ መለኮት ሊቃውንት በዘሌዋውያን 20 ፡27 ላይ እንደተገለጸው ጠንቋዮች በአጋንንት እንደያዙ ይናገራሉ። ሌላው በብሉይ ኪዳን ውስጥ የአጋንንት ይዞታ ሊሆን የሚችል ጉዳይ ንጉሥ አክዓብ በ 1 ነገሥት 22 ላይ ራሞት-ጊልያድን እንደገና ከመያዙ በፊት ይተማመንባቸው የነበሩትን ሐሰተኛ ነቢያት ያጠቃልላል። በማታለል መንፈስ የተጎናጸፉ ናቸው ተብሏል። [ 7 ]
አዲስ ኪዳን ኢየሱስ አጋንንትን ከሰዎች ያስወጣባቸውን በርካታ ክፍሎች ይጠቅሳል።  አብዛኞቹ ክርስቲያኖች ዛር ያለፈቃድ የሚመጣ መከራ ነው ብለው ቢያምኑም፣ [ 9 ] አንዳንድ የመጽሐፍ ቅዱስ ጥቅሶች ይዞታ በፈቃደኝነት ሊሆን እንደሚችልም ይጠቁማሉ። ለምሳሌ፣ በዮሐንስ ወንጌል 13 ፡27 ላይ ሰይጣን በአስቆሮቱ ይሁዳ ውስጥ ሊገባ የቻለው ይሁዳ ያለማቋረጥ ሰይጣን ኢየሱስን አሳልፎ እንዲሰጥ ያቀረበውን ሃሳብ ተቀብሎ ሙሉ በሙሉ ስለተገዛለት ነው የሚሉ አሉ። 
አዲስ ኪዳን ሰዎች በአጋንንት ሊያዙ እንደሚችሉ፣ ነገር ግን አጋንንት ለኢየሱስ ክርስቶስ ሥልጣን እንደሚገዙ ይጠቁማል። ለምሳሌ ሉቃ 4፣ 33 - 35፣ ማቴ 8፣ 28 - 34
 
የጌራሴኔን አጋንንት ማስወጣት አጋንንት እንስሳትን ሊይዙ እንደሚችሉም ያመለክታል። ሉቃስ 8፡26-37። ከዚህ በተጨማሪ የወንጌል ጽሑፎች መግደላዊት ማርያም አጋንንትን እንደወጣላት ይናገራሉ።

### እስልምና
በእስላማዊ ባህል ውስጥ የሚገኙት እንደ ጂን ፣ ሻያቲን ፣ አፋሪት ያሉ የተለያዩ ፍጥረታት ብዙውን ጊዜ ከዛር ጋር የተያያዙ ናቸው። የዛር መንፈስ በእስላማዊ ሥነ-መለኮት እንዲሁም በባህላዊ ትውፊቶች ውስጥ በሰፊው የሚታወቅ ጉዳይ ነው።
አንዳንድ የሙስሊም ሊቃውንት ባይቀበሉትም በመቃብር ወስጥ ወይም በመቃብር አጠገብ መተኛት እንቅልፍ የተኛን ሰው በህልም ከሚጎበኙ እና የተደበቀ እውቀት ከሚሰጡት የሙታን መናፍስት ጋር መገናኘት ያስችላል ተብሎ ይታመናል። [ 30 ] በአፋሪት (የበቀል መንፈስ)  የተያዙ ሰዎች ልእለ ሰው እንደሚሆኑ ወይም ሊያብዱም እንደሚችሉ ይነገራል። [ 31 ]

### የአይሁድ እምነት
በዕብራይስጥ መጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ የተከለከለ ቢሆንም ፣ አስማት በሁለተኛው የቤተመቅደስ ጊዜ  በሰፊው ይሠራ ነበር። ቤተመቅደሱ ከፈረሰ ጀምሮ ባሉት ጊዜያት በ 3 ኛ ፣ 4 ኛው እና 5ኛው መቶ ክፍለ  ዘመን ከክርስቶስ ልደት በኋላ ይዘወተር እንደነበር በጥልቀት ተመዝግቧል ። በአይሁድ ሃይማኖት ዛር  የማስወጣት ዘዴዎች በመጽሐፈ ጦቢት በሰፊው  ተገልጸዋል።  

## በአፍሪካ ባህል

### የአፍሪካ ቀንድ

#### ኢትዮጵያ
ለአብነት በጉራጌ ሕዝብ ዘንድ የዛር መንፈስ የታወቀ የመንፈስ በሽታ ነው። የዛሩ አይነት እንደ ጾታው ይለያያል። ለምሳሌ በወንዶች ላይ ብቻ የሚከሰት የዛር በሽታ መንስኤው አውሬ ተብሎ በሚጠራው መንፈስ እንደሆነ ይታመናል።  ህመምተኛው የምግብ ፍላጎት ማጣት፣ ማቅለሽለሽ እና ከባድ የሆድ ህመም ያጠቃዋል። ከዚህ በተጨማሪ፣ ድንዛዜ፣ ማንቀጥቀጥ እና ከፊል እጅና እግር ሽባ መሆን ይታያሉ።[ 63 ]
ተጎጂው እንዲሁ ካላገገመ , የባህል ህክምና ባለሙያ, ወይም ሳግዋራ, ይጠራሉ። ሳግዋራ የመንፈሱን ስም  ከወሰነ በኋላ፣ መንፈስን ለማስወጣት መድሃኒት ይቀምማል። ይህ መድሀኒት ሰውየውን አይፈውሰውም። ምክኒያቱም ተመልሶ ይይዘዋል ስለሚባል መድሃኒቱን እድሜ ልኩን ይወስዳል። አይደለም፣ ተጎጂው ከመንፈስ ጋር ግንኙነት እንዲፈጥር እና ስር የሰደደ ንብረታቸው ሲወሰድ ብቻ ነው፣ ይህም ቀመሩን በመድገም ይታከማል። ይህ መድሃኒት በእንሰት፣ ቅቤና አዋዜ ይዋጣል። [ 63 ]

## ስለ ዛር ሳይንሳ ምን ይላል

### አንትሮፖሎጂ
አንትሮፖሎጂስት አይኤም ሉዊስ ሴቶች ከወንዶች ይልቅ በዛር መንፈስ የመጠቃት እድላቸው ሰፊ ነው። ለዚህም ምክኒያቱን ሲያስቀምጥ ሴቶች በብዙ ዘርፎች በወንዶች ስለተገለሉና ስለተጨቆኑ ትኩረትና ድጋፍ ለማግኘት ማካካሻ መንገዳቸው ነው። [ 127 ]
ሌላዋ አንትሮፖሎጂስት አሊስ ቢ ኬሆ እና ዶዲ ኤች ጊሌቲ ሴቶች በዛር መንፈስ የሚጠቁት በቲያሚን፣ ትሪፕቶፋን - ኒያሲን ፣ ካልሲየም እና ቫይታሚን ዲ እጥረት ምክንያት እንደሆነ ይከራከራሉ። ድህነት እና የምግብ እጥረት ይህንን ችግር እንደሚፈጥሩ እና እርግዝና እና ጡት ማጥባት ደግሞ ችግሩን እንድሚያባብሰው ይገልፃሉ። [ 128 ]

### ሕክምና እና ሳይኮሎጂ
የዛር መንፈስ በክሊኒካል ሳይካትሪ መሰረት ለአጭር ጊዜ የሚቆይ ማንነትን እና አካባቢ መርሳት፣ የአእምሮ መሰወር ነው። እንደ አንድ dissociative ዲስኦርደር አይነት ይመደባል። [ 130 ]
በዛር መንመፈስ ተይዘዋል የተባሉ ሰዎች  ከአእምሮ ሕመም ምልክቶች ጋር ተመሳሳይነት ያላቸው ምልክቶች ለምሳሌ ከሃቅ መውጣት ፣ የተሳሳተ ስሜት፣ እብደት፣ ሚጥል በሽታ ጋር ሊያሳዩ ይችላሉ። [ 134 ] ምንም እንኳን የአካል ወይም የአእምሮ ሕመም ባይሆንም የእንቅልፍ ሽባነት ልምድን በአጋንንት መያዙ የተለመደ ነገር አይደለም። [ 135 ] የዛር መንፈስ ባለፈ ጉዳት ምክንያት (አስገድዶ መደፈር፣ መገለል፣ መረሳት፣ የቤተሰብ ችግር ወዘተ) ሊመጡ እንደሚችሉ ጥናቶች አረጋግጠዋል። [ 136 ]



የዛር መንፈስ በሽታ ባህላዊ የአእምሮ በሽታ እንደመሆኑ የሳይካትሪ መድሃኒቶች አያስፈልጉትም። ህክምናው ባህላዊ፣ መንፈሳዊና የሳይኮሎጅ ህክምና ነው። በዚህ ህክምና መንገድ እስከ 59% ተጠቂዎች ከበሽታው ይፈወሳሉ። የዛር መንፈስ በሽታ በወቅቱ ካልታከመ አካላዊ በሽታ (Somatization) ሊያስከትል ይችላል። ለምሳሌ የልብ ችግር፣ የጨጉዋራ እና የሳንባ ችግር። [ 140 ]
1. ↑   Van Eyghen, Hans (14 April 2023). The Epistemology of Spirit Beliefs. Routledge Studies in the Philosophy of Religion. Routledge. pp. 118, 127. ISBN 9781003281139. https://www.taylorfrancis.com/books/oa-mono/10.4324/9781003281139/epistemology-spirit-beliefs-hans-van-eyghen. "Regarding an experience as a possession-experience can serve a psychological need and be veridical at the same time. [...] [...] possession-experiences [...] can [...] provide prima facie justification for a set of beliefs regarding spirits and their natures.]"
2. ↑  "The New Testament" (2011).
3. ↑  "John 13:27".
4. ↑  "Demons and demonology" (2008).
5. ↑  "How Exorcism Works" (8 September 2005).


የዛር መንፈስ
'''የዛር መንፈስ''' የአእምሮ ማስተዋልን የሚረብሽ ማንነትን የሚቀይር በሽታ ሲሆን የሰው ልጅ ሰውነቱና ስራው በእርኩስ መንፈስ፣ ሰይጣን ወይም ዲያብሎስ  ሲጠቃ ይመጣል ተብሎ ይታመናል። [ 1 ] የዛር መንፈስ አስተሳሰብ በብዙ ባህሎች እና ሀይማኖቶች የታወቀ ነው። ለምሳሌ ያህል በክርስትና፣ እስልምና፣ በአይሁድ፣ ቡድሂዝም እንዲሁም በአፍሪካና ኢዥያ ነባር ባህላዊ ሃይማኖቶች በስፋት ይታወቃል። <ref> {{Cite book|first=Hans|last=Van Eyghen|title=The Epistemology of Spirit Beliefs|publisher=Routledge|date=14 April 2023|isbn=9781003281139|url=https://www.taylorfrancis.com/books/oa-mono/10.4324/9781003281139/epistemology-spirit-beliefs-hans-van-eyghen|series=Routledge Studies in the Philosophy of Religion|pages=118, 127|quote=Regarding an experience as a possession-experience can serve a psychological need and be veridical at the same time. [...] [...] possession-experiences [...] can [...] provide prima facie justification for a set of beliefs regarding spirits and their natures.]}}</ref> በ1969 በአሜሪካ ብሔራዊ የአእምሮ ጤና ኢንስቲትዩት በተደረገ ጥናት፣ በሁሉም የዓለም ክፍሎች ከሚገኙት 488 ማህበረሰቦች ናሙና ውስጥ 74%ቱ የዛር መንፈስ አስተሳሰብን ይቀበላሉ። [ 1 ] [ 5 ] 

== ሃይማኖቶች ==

=== ክርስትና ===
ክርስትና እንደተጀመረ ጀምሮ [[ክርስትና|፣]] ተከታዮች ዛር [[ዲያቦሎስ|ከዲያብሎስ]] (ማለትም ከሰይጣን ) እና ከአጋንንት እንደሚመጣ ያምናሉ። ሰይጣን መንፈሳዊ ባሽታዎችን   ዛርን ጨምሮ በሰው ልጅ አካልና አእምሮ ላይ ያመጣል ተብሎ ይታመናል። [ 1 ] መስቅል፣ መጽሃፍት፣ ጾም፣ ጸሎት፣ ጸበል እና የተለያዩ ዘይቶች ዛሩን ከሰውነት ለማስወጣት ጥቅም ላይ ይውላሉ።  

እንደ አንጄል ማኑኤል ሮድሪጌዝ ያሉ አንዳንድ የሥነ መለኮት ሊቃውንት በዘሌዋውያን 20 ፡27 ላይ እንደተገለጸው ጠንቋዮች በአጋንንት እንደያዙ ይናገራሉ። ሌላው [[ብሉይ ኪዳን|በብሉይ ኪዳን]] ውስጥ የአጋንንት ይዞታ ሊሆን የሚችል ጉዳይ ንጉሥ አክዓብ በ 1 ነገሥት 22 ላይ ራሞት-ጊልያድን እንደገና ከመያዙ በፊት ይተማመንባቸው የነበሩትን ሐሰተኛ ነቢያት ያጠቃልላል። በማታለል መንፈስ የተጎናጸፉ ናቸው ተብሏል። [ 7 ]

[[አዲስ ኪዳን]] ኢየሱስ አጋንንትን ከሰዎች ያስወጣባቸውን በርካታ ክፍሎች ይጠቅሳል። <ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.biblegateway.com/passage/?search=Acts%2019&version=NIV|title=The New Testament|date=2011}}</ref> አብዛኞቹ ክርስቲያኖች ዛር ያለፈቃድ የሚመጣ መከራ ነው ብለው ቢያምኑም፣ [ 9 ] አንዳንድ የመጽሐፍ ቅዱስ ጥቅሶች ይዞታ በፈቃደኝነት ሊሆን እንደሚችልም ይጠቁማሉ። ለምሳሌ፣ በዮሐንስ ወንጌል 13 ፡27 ላይ ሰይጣን በአስቆሮቱ ይሁዳ ውስጥ ሊገባ የቻለው ይሁዳ ያለማቋረጥ ሰይጣን [[ኢየሱስ|ኢየሱስን]] አሳልፎ እንዲሰጥ ያቀረበውን ሃሳብ ተቀብሎ ሙሉ በሙሉ ስለተገዛለት ነው የሚሉ አሉ። <ref>{{Cite web|title=John 13:27|url=https://biblehub.com/commentaries/cambridge/john/13.htm}}</ref>

[[አዲስ ኪዳን]] ሰዎች በአጋንንት ሊያዙ እንደሚችሉ፣ ነገር ግን አጋንንት ለኢየሱስ ክርስቶስ ሥልጣን እንደሚገዙ ይጠቁማል። ለምሳሌ ሉቃ 4፣ 33 - 35፣ ማቴ 8፣ 28 - 34
 
የጌራሴኔን አጋንንት ማስወጣት አጋንንት እንስሳትን ሊይዙ እንደሚችሉም ያመለክታል። ሉቃስ 8፡26-37። ከዚህ በተጨማሪ የወንጌል ጽሑፎች መግደላዊት ማርያም አጋንንትን እንደወጣላት ይናገራሉ።

=== እስልምና ===
[[እስልምና|በእስላማዊ]] ባህል ውስጥ የሚገኙት እንደ ''ጂን'' ፣ ''[[ዳቢሎስ (ኢስላም)|ሻያቲን]]'' ፣ ''አፋሪት'' ያሉ የተለያዩ ፍጥረታት ብዙውን ጊዜ ከዛር ጋር የተያያዙ ናቸው። የዛር መንፈስ በእስላማዊ ሥነ-መለኮት እንዲሁም በባህላዊ ትውፊቶች ውስጥ በሰፊው የሚታወቅ ጉዳይ ነው።

አንዳንድ የሙስሊም ሊቃውንት ባይቀበሉትም በመቃብር ወስጥ ወይም በመቃብር አጠገብ መተኛት እንቅልፍ የተኛን ሰው በህልም ከሚጎበኙ እና የተደበቀ እውቀት ከሚሰጡት የሙታን መናፍስት ጋር መገናኘት ያስችላል ተብሎ ይታመናል። [ 30 ] ''በአፋሪት'' (የበቀል መንፈስ)  የተያዙ ሰዎች ልእለ ሰው እንደሚሆኑ ወይም ሊያብዱም እንደሚችሉ ይነገራል። [ 31 ]

=== የአይሁድ እምነት ===
በዕብራይስጥ መጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ የተከለከለ ቢሆንም ፣ አስማት በሁለተኛው የቤተመቅደስ ጊዜ  በሰፊው ይሠራ ነበር። ቤተመቅደሱ ከፈረሰ ጀምሮ ባሉት ጊዜያት በ 3 ኛ ፣ 4 ኛው እና 5ኛው መቶ ክፍለ  ዘመን ከክርስቶስ ልደት በኋላ ይዘወተር እንደነበር በጥልቀት ተመዝግቧል ። በአይሁድ ሃይማኖት ዛር  የማስወጣት ዘዴዎች በመጽሐፈ ጦቢት በሰፊው  ተገልጸዋል።  <ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/demons-and-demonology|title=Demons and demonology|date=2008}}</ref>

== በአፍሪካ ባህል ==

=== የአፍሪካ ቀንድ ===

==== ኢትዮጵያ ====
[[ጉራጌ|ለአብነት በጉራጌ ሕዝብ]] ዘንድ የዛር መንፈስ የታወቀ የመንፈስ በሽታ ነው። የዛሩ አይነት እንደ ጾታው ይለያያል። ለምሳሌ በወንዶች ላይ ብቻ የሚከሰት የዛር በሽታ መንስኤው ''አውሬ'' ተብሎ በሚጠራው መንፈስ እንደሆነ ይታመናል።  ህመምተኛው የምግብ ፍላጎት ማጣት፣ ማቅለሽለሽ እና ከባድ የሆድ ህመም ያጠቃዋል። ከዚህ በተጨማሪ፣ ድንዛዜ፣ ማንቀጥቀጥ እና ከፊል እጅና እግር ሽባ መሆን ይታያሉ።[ 63 ]

ተጎጂው እንዲሁ ካላገገመ , የባህል ህክምና ባለሙያ, ወይም ''ሳግዋራ'', ይጠራሉ። ''ሳግዋራ'' የመንፈሱን ስም  ከወሰነ በኋላ፣ መንፈስን ለማስወጣት መድሃኒት ይቀምማል። ይህ መድሀኒት ሰውየውን አይፈውሰውም። ምክኒያቱም ተመልሶ ይይዘዋል ስለሚባል መድሃኒቱን እድሜ ልኩን ይወስዳል። አይደለም፣ ተጎጂው ከመንፈስ ጋር ግንኙነት እንዲፈጥር እና ስር የሰደደ ንብረታቸው ሲወሰድ ብቻ ነው፣ ይህም ቀመሩን በመድገም ይታከማል። ይህ መድሃኒት በእንሰት፣ ቅቤና አዋዜ ይዋጣል። [ 63 ]

== ስለ ዛር ሳይንሳ ምን ይላል ==

=== አንትሮፖሎጂ ===
አንትሮፖሎጂስት አይኤም ሉዊስ ሴቶች ከወንዶች ይልቅ በዛር መንፈስ የመጠቃት እድላቸው ሰፊ ነው። ለዚህም ምክኒያቱን ሲያስቀምጥ ሴቶች በብዙ ዘርፎች በወንዶች ስለተገለሉና ስለተጨቆኑ ትኩረትና ድጋፍ ለማግኘት ማካካሻ መንገዳቸው ነው። [ 127 ]

ሌላዋ አንትሮፖሎጂስት አሊስ ቢ ኬሆ እና ዶዲ ኤች ጊሌቲ ሴቶች በዛር መንፈስ የሚጠቁት በቲያሚን፣ ትሪፕቶፋን - ኒያሲን ፣ [[ካልሲየም]] እና ቫይታሚን ዲ እጥረት ምክንያት እንደሆነ ይከራከራሉ። ድህነት እና የምግብ እጥረት ይህንን ችግር እንደሚፈጥሩ እና እርግዝና እና ጡት ማጥባት ደግሞ ችግሩን እንድሚያባብሰው ይገልፃሉ። [ 128 ]

=== ሕክምና እና ሳይኮሎጂ ===
የዛር መንፈስ በክሊኒካል ሳይካትሪ መሰረት ለአጭር ጊዜ የሚቆይ ማንነትን እና አካባቢ መርሳት፣ የአእምሮ መሰወር ነው። እንደ አንድ dissociative ዲስኦርደር አይነት ይመደባል። [ 130 ]

በዛር መንመፈስ ተይዘዋል የተባሉ ሰዎች <ref name="How Exorcism Works">{{Cite web|url=http://science.howstuffworks.com/exorcism5.htm|title=How Exorcism Works|date=8 September 2005}}</ref> ከአእምሮ ሕመም ምልክቶች ጋር ተመሳሳይነት ያላቸው ምልክቶች ለምሳሌ ከሃቅ መውጣት ፣ የተሳሳተ ስሜት፣ እብደት፣ ሚጥል በሽታ ጋር ሊያሳዩ ይችላሉ። [ 134 ] ምንም እንኳን የአካል ወይም የአእምሮ ሕመም ባይሆንም የእንቅልፍ ሽባነት ልምድን በአጋንንት መያዙ የተለመደ ነገር አይደለም። [ 135 ] የዛር መንፈስ ባለፈ ጉዳት ምክንያት (አስገድዶ መደፈር፣ መገለል፣ መረሳት፣ የቤተሰብ ችግር ወዘተ) ሊመጡ እንደሚችሉ ጥናቶች አረጋግጠዋል። [ 136 ]


የዛር መንፈስ በሽታ ባህላዊ የአእምሮ በሽታ እንደመሆኑ የሳይካትሪ መድሃኒቶች አያስፈልጉትም። ህክምናው ባህላዊ፣ መንፈሳዊና የሳይኮሎጅ ህክምና ነው። በዚህ ህክምና መንገድ እስከ 59% ተጠቂዎች ከበሽታው ይፈወሳሉ። የዛር መንፈስ በሽታ በወቅቱ ካልታከመ አካላዊ በሽታ (Somatization) ሊያስከትል ይችላል። ለምሳሌ የልብ ችግር፣ የጨጉዋራ እና የሳንባ ችግር። [ 140 ]