# ያምኻድ
ያምኻድ በጥንታዊ ሶርያ የተገኘ መንግሥት ሲሆን ዋና ከተማው በሃላብ (አሌፖ) ነበር። የያምኻድ መንግሥት በታሪክ መዝገብ መጀመርያ የሚጠቀሰው ከማሪ ንጉሥ ያኽዱን-ሊም (1723-1707 ዓክልበ.) ጎረቤቶች መካከል ሲሆን ነው።  የያምኻድ ነግሥታት በሥራዊትም ሆነ በዲፕሎማሲ ግዛታቸውን አስፋፉ። ከመመሠረቱ ጀምሮ ያምኻድ ከጠላቶቹ ማሪ፣ ቃትና እና አሦር ይታገል ነበር፤  በንጉሡም 1 ያሪም-ሊም ዘመን ከሁሉ ሃይለኛ መንግሥት በሶርያ ሆነ። የያምካድ ተጽእኖ ትልቅነት ኬጥያውያን አገሩን እስካጠፉ ድረስ ነበር፤ በኋላም የሚታኒ ግዛት ሆነ።
የያምኻድ ሕዝብ በተለይ አሞራውያን ሲሆኑ ጥቂቶቹ ግን ሑራውያን ነበሩ። ከተማቸው ሃላብ እስከ ዛሬው ድረስ ተሠፍሮበት ስለ ሆነ፣ ብዙ ሥነ ቅርስ በዚያ መቸም ተደርጎ አያውቅም። ስለዚህ የምናውቀው መረጃ በተለይ ከአላላኽና ከማሪ ከተገኙት ጽላቶች ይሆናል።
ሃላብ ደግሞ ለአሞራዊው ጣኦት ሃዳድ የተቀደሠ ሃይማኖታዊ ማዕከል ነበረ። በቀድሞው የኤብላ ግዛት ዘመን፣ ከተማው «ሃላም» ተብሎ ይጠቀስ ነበር።

## ታሪክ
መጀመርያ የምናውቀው የያምኻድ ንጉሥ ሱሙ-ኤፑኽ (በያኽዱን-ሊም ዘመን) ከሃላብ በላይ አላላኽንና ቱባን ከተሞች ገዛ። የማሪ ንጉሥ ያኽዱን-ሊም አሦርን ለመቃወም ከሱሙ-ኤፑኽ ጋር የማግባባት ስምምነት ቢኖረውም፣ ከትንሽ በኋላ ግን በያምኻድ ላይ ዘምቶ ነበር። ሱሙ-ኤፑኽ የያሚና ልጆችን ደገፈ እና ከሌሎች አገራት ኡርሹ፣ ኻሹምና ከርከሚሽ ጋር ተባበረ። ያኽዱን-ሊም ጠላቶቹን አሸነፋቸው፤ በመጨረሻ ግን በልጁ ሱሙ-ያማም ተገደለ።
የአሦር መንግሥት በ1 ሻምሺ-አዳድ ሥር በዚህ ወቅት ይበረታ ጀመር። ማሪን አጠፍቶ የያክዱን-ሊም አልጋ ወራሽ ዝምሪ-ሊም ከአገሩ መሸሽ ነበረበት፤ ወደ ሱሙ-ኤፑኽ በስደት ሔደ። ሻምሺ-አዳድ ልጁን ያስማሕ-አዳድን የማሪ ንጉሥ አደረገው፣ ያስማኅ-አዳድም የቃትና ንጉሥ የኢሺ-አዳድን ሴት ልጅ አግብቶ የአሦርና የቃትና ስምምነት በያምካድ ላይ አጸና። ኡርሹ፣ ኻሹምና ከርከሚሽ ደግሞ ድጋፋቸውን ከያምኻድ ወደ አሦር አዛወሩ፤ ያምኻድም በሻምሺ-አዳድ ጓደኞች ተከቦ ነበር። ሱሙ-ኤፑኽ ከሻምሺ-አዳድ ጋር ጦርነት ሲያደርግ ተገድሎ ልጁ ፩ ያሪም-ሊም ተከተለው። ያሪም-ሊም ስምምነቶች ከባቢሎን ንጉሥ ሃሙራቢ እና ከኤሽኑና ንጉሥ 2 ኢባልፒእል ተዋዋለ። በ1689 ዓክልበ. ያሪም-ሊም ቱቱልን ይዞ ዚምሪ-ሊምን የከተማው ገዢ እንዲሆን ሾመው። በሚከተለው ዓመት ሻምሺ-አዳድ ሞተ። ከዚያ የያምኻድ ሃያላት ከዝምሪ-ሊም ጋር ያስማሕ-አዳድን አሸንፈው የማሪን ዙፋን መለሱለት ያሪም-ሊምም ሴት ልጁን ሺብቱን ለዝምሪ ልም አጋባት።
ከዚያ ያሪም-ሊም ግዛቱን ወደ ምሥራቅ እስከ ሐቡር ወንዝ ድረስ፣ ወደ ስሜንም እስከ ማማ ድረስ አስፋፋ። ማማ፣ ኤብላ እና ኡጋሪት ከተምች ሁሉ ለያምኻድ ተገዥ ሆኑ። ቃትና ነጻነቱን ጠበቀ ግን ሻምሺ-አዳድ ዓርፎ ሰላማዊ መሆን ነበረበት። ያሪም ሊም ወደ ደርና ድንቅቱም ንጉሥ የላከው ጦርነት ዐዋጅ በጽላት ተገንቷል፤ ፭ መቶ የያምኻድ መርከቦች በድንቅቱም ለ፲፪ ዓመት እንደ ቆዩ፣ የያምኻድ ሠራዊት ደርን ለ፲፭ አምመት እንደ ረዱ ይጠቅሳል። የያምኻድ ንጉሥ ማዕረግ «ታላቅ ንጉሥ» ሆነ።
የያሪም-ሊም ልጅና ተከታይ 1 ሃሙራቢ ዘመን ሰላማዊ ነበር። ከርከሚሽን ተገዥ አደረገ፣ የባቢሎኒያንም ሃሙራቢ በላርሳና በኤላም ላይ በመርዳት ወታደሮቹን ላከ። የባቢሎን ሃሙራቢ ማሪን ካጤፋ በኋላ (1673 ዓክልበ.) ያምኻድ ግን ሰላማዊ ሆኖ ቀረ። የያምኻድ ፩ ሃሙራቢ ተከታይ ልጁ 1 አባ-ኤል ሲሆን በእርሱ ዘመን ኢሪዱ ከተማ አመጸበት፣ ይም ከወንድሙ ያሪም-ሊም ዘአላላኽ ሥልጣን ነበር። አባ-ኤል በምላሽ ኢሪዱን አጠፋ፣ በፈንታውም አላላኽን ለወንድሙ ያሪም-ሊም ሰጠው። የሑራውያን ቁጥርና በአሞራውያን ላይ ተጽእኖአቸው በዚህ ዘመን እንደ በዛ ይታወቃል፤ አባ-እል የአሞራውያንን ጣኦታት ብቻ ሳይሆን የሑርያውያንን ጣኦታት ደግሞ ይጠቅስ  ነበርና። 
ከአባ-ኤል ቀጥሎ ለተከታዮቹ ዘመኖች ብዙ መዝገቦች የሉም። በ2 ያሪም-ሊም ዘመን የያምኻድ ኃይል ከክርክሮች የተነሣ ደክሞ ነበር። ፫ ያሪም ሊም የያምካድ ገዥነት በቃትና ላይ ቢያስገድም፣ በአላላኽ ግን አሚታኩም እንደ ነጻ ያሕል መንግሥት አቆመ። ሆኖም የያምኻድ ንጉሥ ከሶርያ አገራት መካከል ሃይለኛው ሆኖ ቀረ፤ «ታላቅ ንጉሥ»ም እንደ ኬጥያውያን ንጉሥ እኩል ተቆጠረ። እርካብቱም (1587-1575 ዓክልበ. ግድም) የተባለው የያምሓድ ንጉሥ ሃቢሩ ከተባለው ነገድና ከአለቃቸው ሰሙማ ጋር ስምምነት እንደ ተዋዋለ ይታወቃል። 
ከዚያ በኋላ የኬጥያውያን ንጉሥ 1 ሐቱሺሊ ዛቻ ወደ ደቡብ ወደ ሶርያ ጣለ።  ፫ ያሪም-ሊምና ተከታዩ 3 ሃሙራቢ ከሆራውያን ከተሞች ጋራ በመተባበር የሐቱሺሊን ዘመቻ ለመከላከል ቻሉ። በሐቱሺሊ ሶርያዊ ዘመቻ በ፪ኛው ዓመት አላላኽን ያዘ። ከዚያ ሐቱሺሊ የኡርሹ ሆርያውያንን አሸነፋቸው፣ ያምኻድና ከርከሚሽ ረድኤታቸውን ለኡርሹ ምንም ቢሰጡ። ከዚያ ሐቱሺሊ ያምሓድን በደብረ አታሉር ውግያ አሸነፈው፣ ሐሹምንም አያሌው ሌሎችንም የሖርያውያን ከተሞች በሶርያዊው ዘመቻ ፮ኛው ዓመት አጠፋቸው። በመጨረሻ ሓቱሺሊ ሐላብን እራሱን በቀጥታ መታ፣ ዳሩ ግን ድል ሆነ፣ተቆስሎም ሞተ (1536 ዓክልበ. ግ.)።
የ፩ ሐቱሺሊ ተከታይ 1 ሙርሲሊ ሲሆን፣ እርሱ አድጎ የአያቱን ቂም በቅሎ ሐላብን ያዘ፤ ይህም የያምኻድ መንግሥት ውድቀት ነበር። ከዚያ ሙርሲሊ እስከ ባቢሎን ድረስ ዘምቶ ባቢሎንን አጠፋ (1507 ዓክልበ.) ነገር ግን ወደ ዋና ከተማው ወደ ሐቱሳሽ በተመለሠበት ጊዜ ተገደለ። ሐላብ ዳግመኛ ተሠራና አላላኽ እንደገና በግዛቱ ውስጥ ሆነ፣ የ«ያምኻድ» ስም ግን ተተወ፣ «ሐላብ» ብቻ ይባል ጀመር። ከሐላብ ነገሥታት ስሞች በቀር ምንም ሌላ አይታወቅም፣ መጀመርያው፣ ሳራ-ኤል፣ ምናልባት የ፫ ያሪም-ሊም ልጅ ነበር። የሐላብ መጨረሻ ንጉሥ 1 ኢሊም-ኢሊማ ተባለ፣ የሚታኒ ንጉሥ ፓርሻታታር ግን ዓመጽ አንሥቶበት ተገደለና ሚታኒ ያንጊዜ ሐላብን ያዘ። የኢሊም-ኢሊማ ልጅ ኢድሪሚ ወደ ኤማር ሸሽቶ ከሃቢሩ ጋር 7 ዓመት ቆየ፣ ከዚያም አላላኽን አሸነፈና ሥርወ መንግሥቱን በዚያ ከተማ በሃቢሩ እርዳታ ተቀጠለ። ሐላብ ግን ነጻነቱን በማጣት በሚታኒ መንግሥት ውስጥ ቀረ።

### የያምኻድ ነገሥታት
(ኡልትራ አጭር አቆጣጠር)
| ንጉሥ       | ዘመን                 | ማዕረግ     | ዝምድና               |
| --------- | ------------------- | -------- | ------------------ |
| ሱሙ-ኤፑኽ    | 1722–1692 ዓክልበ. ግ.  | ንጉሥ      |                    |
| 1 ያሪም-ሊም  | 1692-1676 ዓክልበ. ግ.  | ታላቅ ንጉሥ  | ልጅ                 |
| 1 ሃሙራቢ    | 1676- 1662 ዓክልበ. ግ. | ታላቅ ንጉሥ  | ልጅ                 |
| 1 አባ-ኤል   | 1662- 1632 ዓክልበ. ግ. | ታላቅ ንጉሥ  | ልጅ                 |
| 2 ያሪም-ሊም  | 1632-1612 ዓክልበ. ግ.  | ታላቅ ንጉሥ  | ልጅ                 |
| ንቅሚ-ኤፑኽ   | 1612-1587 ዓክልበ. ግ.  | ታላቅ ንጉሥ  | ልጅ                 |
| እርካብቱም    | 1587-1575 ዓክልበ. ግ.  | ታላቅ ንጉሥ  | ልጅ                 |
| 2 ሃሙራቢ    | 1575-1570 ዓክልበ. ግ.  | ታላቅ ንጉሥ  | ምናልባት ወንድም         |
| 3 ያሪም-ሊም  | 1570-1531 ዓክልበ. ግ.  | ታላቅ ንጉሥ  | የእርካብቱም ወንድም       |
| 3 ሃሙራቢ    | 1531-1506 ዓክልበ. ግ.  | ንጉሥ      | ልጅ                 |
| ሳራ-ኤል     | 1506 ዓክልበ. ግ.       | የሐላብ ንጉሥ | ምናልባት የ፫ ያሪም-ሊም ልጅ |
| 2 አባ-ኤል   |                     | የሐላብ ንጉሥ | ልጅ                 |
| 1 ኢሊም-ኢሊማ | -1480 ዓክልበ.         | የሐላብ ንጉሥ | ምናልባት ልጅ           |


ያምኻድ
[[ስዕል:1a1Yamhad.png|350px|thumbnail|የያምኻድ ግዛት በጫፉ፣ 1673 ዓክልበ. ]]

'''ያምኻድ''' በጥንታዊ [[ሶርያ]] የተገኘ መንግሥት ሲሆን ዋና ከተማው በ[[ሃላብ]] (አሌፖ) ነበር።<ref>{{cite book|url=http://books.google.nl/books?id=5MYFOWRZ8Z4C&pg=PA26#v=onepage&q&f=false|title=The pre-Islamic Middle East|author=Martin Sicker|page=26|year=2000|isbn=9780275968908}}</ref> የያምኻድ መንግሥት በታሪክ መዝገብ መጀመርያ የሚጠቀሰው ከ[[ማሪ]] ንጉሥ [[ያኽዱን-ሊም]] (1723-1707 ዓክልበ.) ጎረቤቶች መካከል ሲሆን ነው።  የያምኻድ ነግሥታት በሥራዊትም ሆነ በዲፕሎማሲ ግዛታቸውን አስፋፉ። ከመመሠረቱ ጀምሮ ያምኻድ ከጠላቶቹ ማሪ፣ [[ቃትና]] እና [[አሦር]] ይታገል ነበር፤  በንጉሡም [[1 ያሪም-ሊም]] ዘመን ከሁሉ ሃይለኛ መንግሥት በሶርያ ሆነ። የያምካድ ተጽእኖ ትልቅነት [[ኬጥያውያን]] አገሩን እስካጠፉ ድረስ ነበር፤ በኋላም የ[[ሚታኒ]] ግዛት ሆነ።

የያምኻድ ሕዝብ በተለይ [[አሞራውያን]] ሲሆኑ ጥቂቶቹ ግን [[ሑራውያን]] ነበሩ። ከተማቸው ሃላብ እስከ ዛሬው ድረስ ተሠፍሮበት ስለ ሆነ፣ ብዙ [[ሥነ ቅርስ]] በዚያ መቸም ተደርጎ አያውቅም።<ref>{{cite book|url=http://books.google.nl/books?id=YqNvQgAACAAJ&dq|title=History of Ancient Levant (part 1) Syria|author= Ahmad Arhim Hebbo|page=30|year=1993}}</ref> ስለዚህ የምናውቀው መረጃ በተለይ ከ[[አላላኽ]]ና ከማሪ ከተገኙት ጽላቶች ይሆናል።<ref>{{cite book|url=https://books.google.nl/books?id=IvfTAwAAQBAJ&pg=PA58#v=onepage&q&f=false|title=Ancient Israel: What Do We Know and How Do We Know It?|author= Lester L. Grabbe|page=58|year=2007|isbn=9780567032546}}</ref>

ሃላብ ደግሞ ለአሞራዊው ጣኦት [[ሃዳድ]] የተቀደሠ ሃይማኖታዊ ማዕከል ነበረ። በቀድሞው የ[[ኤብላ]] ግዛት ዘመን፣ ከተማው «ሃላም» ተብሎ ይጠቀስ ነበር።<ref>{{cite book|url=http://books.google.nl/books?id=hFRwonqqNCUC&pg=PA250#v=onepage&q&f=false|title= Orientalia: Vol. 63|author= Alfonso Archi|page= 250|year= 1994}}</ref><ref>{{cite book|url=http://books.google.nl/books?id=Xno9AgAAQBAJ&pg=PA111#v=onepage&q&f=false|title= Ancient Syria: A Three Thousand Year History|author= Trevor Bryce| page=111|year= 2014|isbn= 9780199646678}}</ref> 

==ታሪክ==
መጀመርያ የምናውቀው የያምኻድ ንጉሥ [[ሱሙ-ኤፑኽ]] (በያኽዱን-ሊም ዘመን) ከሃላብ በላይ አላላኽንና [[ቱባ]]ን ከተሞች ገዛ።<ref>{{cite book|url=http://books.google.nl/books?id=2aq43z3at0wC&pg=PA376#v=onepage&q&f=false|title= Opening the Tablet Box: Near Eastern Studies in Honor of Benjamin R. Foster|author= Sarah Melville,Alice Slotsky| page=376|year= 2010|isbn= 9004186522}}</ref> የማሪ ንጉሥ ያኽዱን-ሊም አሦርን ለመቃወም ከሱሙ-ኤፑኽ ጋር የማግባባት ስምምነት ቢኖረውም፣<ref>{{cite book|url=http://books.google.nl/books?id=_EtJAgAAQBAJ&pg=PT354#v=onepage&q&f=false|title=The Ancient Near East: History, Society and Economy|author=  Mario Liverani| page=354|year= 2013|isbn=9781134750917}}</ref> ከትንሽ በኋላ ግን በያምኻድ ላይ ዘምቶ ነበር።<ref>{{cite book|url=http://books.google.nl/books?id=Oy4xUpsa7DkC&pg=PA128#v=onepage&q&f=false|title= Challenging Climate Change: Competition and Cooperation Among Pastoralists and Agriculturalists in Northern Mesopotamia|author= Arne Wossink| page=128|year= 2009}}</ref> ሱሙ-ኤፑኽ [[የያሚና ልጆች]]ን ደገፈ እና ከሌሎች አገራት [[ኡርሹ]]፣ [[ኻሹም]]ና [[ከርከሚሽ]] ጋር ተባበረ።<ref>{{cite book|url=http://books.google.nl/books?id=KYxxmRoTfsQC&pg=PA45&dq#v=onepage&q&f=false|title= The Military Establishments at Mari|author= Jack M. Sasson| page=45|year= 1969}}</ref><ref>{{cite book|url=http://books.google.nl/books?id=aaDtAAAAMAAJ&q|title= A Political History of Eshnunna, Mari and Assyria During the Early Old Babylonian Period: From the End of Ur III to the Death of Šamši-Adad|author= Yuhong Wu| page=131|year= 1994}}</ref> ያኽዱን-ሊም ጠላቶቹን አሸነፋቸው፤<ref>{{cite book|url=http://books.google.nl/books?id=u2nUT_RtyQ8C&pg=PA606&dq#v=onepage&q&f=false|title= Old Babylonian Period (2003–1595 BC)|author= Douglas Frayne| page=606|year= 1990}}</ref> በመጨረሻ ግን በልጁ [[ሱሙ-ያማም]] ተገደለ።<ref name="coo">{{cite book|url=http://books.google.nl/books?id=4DVHJRFW3mYC&pg=PT68&dq#v=onepage&q&f=false|title=The Oxford History of the Biblical World|author= Michael David Coogan| page=68|year= 2001|isbn=9780195139372}}</ref>

[[File:Cuneiform legal tablet in case from Aleppo.jpg|thumb|left|160px|ሕጋዊ ሰነድ ከያምኻድ ንጉሥ [[ኒቅሚ-ኤፑኽ]] ወደ አላላኽ ንጉሥ]]

የአሦር መንግሥት በ[[1 ሻምሺ-አዳድ]] ሥር በዚህ ወቅት ይበረታ ጀመር። ማሪን አጠፍቶ የያክዱን-ሊም [[አልጋ ወራሽ]] [[ዝምሪ-ሊም]] ከአገሩ መሸሽ ነበረበት፤ ወደ ሱሙ-ኤፑኽ በስደት ሔደ።<ref name="coo" /> ሻምሺ-አዳድ ልጁን [[ያስማሕ-አዳድ]]ን የማሪ ንጉሥ አደረገው፣ ያስማኅ-አዳድም የቃትና ንጉሥ የ[[ኢሺ-አዳድ]]ን ሴት ልጅ አግብቶ የአሦርና የቃትና ስምምነት በያምካድ ላይ አጸና።<ref name="Mario">{{cite book|url=http://books.google.nl/books?id=0d1JAgAAQBAJ&pg=PA234#v=onepage&q&f=false|title= The Ancient Near East: History, Society and Economy|author= Mario Liverani| page=234|year= 2013|isbn= 9781134750849}}</ref> ኡርሹ፣ ኻሹምና ከርከሚሽ ደግሞ ድጋፋቸውን ከያምኻድ ወደ አሦር አዛወሩ፤ ያምኻድም በሻምሺ-አዳድ ጓደኞች ተከቦ ነበር። ሱሙ-ኤፑኽ ከሻምሺ-አዳድ ጋር ጦርነት ሲያደርግ ተገድሎ ልጁ ፩ ያሪም-ሊም ተከተለው።<ref>{{cite book|url=http://books.google.nl/books?id=E1aF0hq1GR8C&pg=PA773#v=onepage&q&f=false|title= The Routledge Handbook of the Peoples and Places of Ancient Western Asia: The Near East from the Early Bronze Age to the Fall of the Persian Empire|author= Trevor Bryce|page=773|year= 2009|isbn= 9781134159086}}</ref> ያሪም-ሊም ስምምነቶች ከ[[ባቢሎን]] ንጉሥ [[ሃሙራቢ]] እና ከ[[ኤሽኑና]] ንጉሥ [[2 ኢባልፒእል]] ተዋዋለ።<ref name="hamblin">{{cite book|url=http://books.google.nl/books?id=biyDDd0uKGMC&pg=254&dq#v=onepage&q&f=false|title= Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC: Holy Warriors at the Dawn of History |author= William J. Hamblin|page=254|year= 2006|isbn= 9781134520626 }}</ref> በ1689 ዓክልበ. ያሪም-ሊም [[ቱቱል]]ን ይዞ ዚምሪ-ሊምን የከተማው ገዢ እንዲሆን ሾመው። በሚከተለው ዓመት ሻምሺ-አዳድ ሞተ። ከዚያ የያምኻድ ሃያላት ከዝምሪ-ሊም ጋር ያስማሕ-አዳድን አሸንፈው የማሪን ዙፋን መለሱለት<ref name="hamblin" /> ያሪም-ሊምም ሴት ልጁን [[ሺብቱ]]ን ለዝምሪ ልም አጋባት።<ref>{{cite book|url=http://books.google.nl/books?id=i4jBn3cThwgC&pg=PA257#v=onepage&q&f=false|title= The Oxford Handbook of Cuneiform Culture|author= Karen Radner,Eleanor Robson|page=257|year= 2011|isbn= 9780199557301}}</ref>
{{ጥቅስ|«ለብቻው ሃይለኛ የሆነ ንጉሥ የለም። ፲ ወይም ፲፭ ነገሥታት የባቢሎንን ገዥ ሃሙራቢን ይከተላሉ፤ ተመሳሳይ ቁጥር የ[[ላርሳ]] [[ሪም-ሲን]]ን ይከተላሉ፤ ተመሳሳይ ቁጥር የኤሽኑና ኢባልፒኤል፣ ተመሳሳይ ቁጥር የቃትና [[አሙድፒኤል]]፣ ሃያ ግን የያምካድን ያሪም-ሊምን ይከተላሉ።»|ወደ ማሪ ንጉሥ ዝምሪ-ሊም የተላከ ጽላት<ref name="Dalley" />||left}}

ከዚያ ያሪም-ሊም ግዛቱን ወደ ምሥራቅ እስከ [[ሐቡር ወንዝ]] ድረስ፣<ref>{{cite book|url=https://books.google.nl/books?id=zAgZAQAAIAAJ&q|title= The Oxford encyclopedia of archaeology in the Near East, Volume 3|author= Eric M. Meyers|page=287|year= 1997|isbn= 9780195112177}}</ref> ወደ ስሜንም እስከ [[ማማ]] ድረስ አስፋፋ።<ref>{{cite book|url=https://books.google.nl/books?id=x7E_AQAAIAAJ&q|title= Anatolian Studies, Volumes 55–57|author= British Institute of Archaeology at Ankara|page=210|year= 2005}}</ref> ማማ፣ ኤብላ እና [[ኡጋሪት]] ከተምች ሁሉ ለያምኻድ ተገዥ ሆኑ።<ref name="Gordon" /><ref>{{cite book|url=http://books.google.nl/books?id=8qvY8pxVxcwC&pg=PA61#v=onepage&q&f=false|title= A Comparative Study of Thirty City-state Cultures: An Investigation, Volume 21|author= Mogens Herman Hansen|page=61|year= 2000|isbn= 9788778761774}}</ref> ቃትና ነጻነቱን ጠበቀ ግን ሻምሺ-አዳድ ዓርፎ ሰላማዊ መሆን ነበረበት።<ref name="Mario" /><ref>{{cite book|url=http://books.google.nl/books?id=4DVHJRFW3mYC&pg=PT71#v=onepage&q&f=false|title= The Oxford History of the Biblical World|author= Michael David Coogan|page=71|year= 2001|isbn= 9780195139372}}</ref> ያሪም ሊም ወደ [[ደር]]ና [[ድንቅቱም]] ንጉሥ የላከው ጦርነት ዐዋጅ በጽላት ተገንቷል፤<ref name="jak">{{cite book|url=http://books.google.nl/books?id=J8GgNzv1LfsC&pg=PA2#v=onepage&q&f=false|title= The Military Establishments at Mari|author= Jack M. Sasson|page=2|year= 1969}}</ref> ፭ መቶ የያምኻድ መርከቦች በድንቅቱም ለ፲፪ ዓመት እንደ ቆዩ፣ የያምኻድ ሠራዊት ደርን ለ፲፭ አምመት እንደ ረዱ ይጠቅሳል።<ref name="jak" /> የያምኻድ ንጉሥ ማዕረግ «ታላቅ ንጉሥ» ሆነ።<ref name="Gordon" /><ref name="Mario" /> 

የያሪም-ሊም ልጅና ተከታይ [[1 ሃሙራቢ]] ዘመን ሰላማዊ ነበር።<ref name="hamblin" /> ከርከሚሽን ተገዥ አደረገ፣<ref name="hamblin" /> የባቢሎኒያንም ሃሙራቢ በላርሳና በ[[ኤላም]] ላይ በመርዳት ወታደሮቹን ላከ።<ref>{{cite book|url=http://books.google.nl/books?id=eCO17x85ymgC&pg=PA102#v=onepage&q&f=false|title= Writing, Law, and Kingship in Old Babylonian Mesopotamia|author= Dominique Charpin| page=102|year= 2010|isbn= 9780226101590}}</ref> የባቢሎን ሃሙራቢ ማሪን ካጤፋ በኋላ (1673 ዓክልበ.) ያምኻድ ግን ሰላማዊ ሆኖ ቀረ።<ref name="Mario" /> የያምኻድ ፩ ሃሙራቢ ተከታይ ልጁ [[1 አባ-ኤል]] ሲሆን በእርሱ ዘመን [[ኢሪዱ]] ከተማ አመጸበት፣ ይም ከወንድሙ [[ያሪም-ሊም ዘአላላኽ]] ሥልጣን ነበር።<ref name="hambo">{{cite book|url=http://books.google.nl/books?id=biyDDd0uKGMC&pg=PT255&dq#v=onepage&q&f=false|title= Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC: Holy Warriors at the Dawn of History|author= William J. Hamblin|page=255|year= 2006|isbn= 9781134520626}}</ref> አባ-ኤል በምላሽ ኢሪዱን አጠፋ፣ በፈንታውም አላላኽን ለወንድሙ ያሪም-ሊም ሰጠው።<ref name="hambo" /> የሑራውያን ቁጥርና በአሞራውያን ላይ ተጽእኖአቸው በዚህ ዘመን እንደ በዛ ይታወቃል፤ አባ-እል የአሞራውያንን ጣኦታት ብቻ ሳይሆን የሑርያውያንን ጣኦታት ደግሞ ይጠቅስ  ነበርና። 

[[File:God Head Djabul Louvre AO10831.jpg|thumb|160px|የጣኦት ራስ ከያምኻድ መንግሥት]]
ከአባ-ኤል ቀጥሎ ለተከታዮቹ ዘመኖች ብዙ መዝገቦች የሉም።<ref name="hambo" /> በ[[2 ያሪም-ሊም]] ዘመን የያምኻድ ኃይል ከክርክሮች የተነሣ ደክሞ ነበር።<ref name="wino">{{cite book|url=http://books.google.nl/books?id=7TcJAQAAIAAJ&q|title= Archaeology and Old Testament study: jubilee volume of the Society for Old Testament Study, 1917–1967|author= David Winton Thomas| page=121|year= 1967}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.nl/books?id=fYH7AQAAQBAJ&pg=PA12#v=onepage&q&f=false|title= Southern Europe: International Dictionary of Historic Places|author= Trudy Ring,Noelle Watson,Paul Schellinger|page=12|year= 2013|isbn= 9781134259656}}</ref> ፫ ያሪም ሊም የያምካድ ገዥነት በቃትና ላይ ቢያስገድም፣<ref name="hambo" /> በአላላኽ ግን [[አሚታኩም]] እንደ ነጻ ያሕል መንግሥት አቆመ።<ref name="wino" /> ሆኖም የያምኻድ ንጉሥ ከሶርያ አገራት መካከል ሃይለኛው ሆኖ ቀረ፤ «ታላቅ ንጉሥ»ም እንደ ኬጥያውያን ንጉሥ እኩል ተቆጠረ።<ref name="Hamblin" /> [[እርካብቱም]] (1587-1575 ዓክልበ. ግድም) የተባለው የያምሓድ ንጉሥ [[ሃቢሩ]] ከተባለው ነገድና ከአለቃቸው ሰሙማ ጋር ስምምነት እንደ ተዋዋለ ይታወቃል። 

ከዚያ በኋላ የኬጥያውያን ንጉሥ [[1 ሐቱሺሊ]] ዛቻ ወደ ደቡብ ወደ ሶርያ ጣለ።<ref>{{cite book|url=http://books.google.nl/books?id=Xno9AgAAQBAJ&pg=PA27#v=onepage&q&f=false|title= Ancient Syria: A Three Thousand Year History|author= Trevor Bryce|page=27|year= 2014|isbn= 9780199646678}}</ref>  ፫ ያሪም-ሊምና ተከታዩ [[3 ሃሙራቢ]] ከሆራውያን ከተሞች ጋራ በመተባበር የሐቱሺሊን ዘመቻ ለመከላከል ቻሉ።<ref name="hambo" /> በሐቱሺሊ ሶርያዊ ዘመቻ በ፪ኛው ዓመት አላላኽን ያዘ።<ref name="maro">{{cite book|url=http://books.google.nl/books?id=0d1JAgAAQBAJ&pg=PA260&dq=#v=onepage&q&f=false|title= The Ancient Near East: History, Society and Economy|author= Mario Liverani|page=260|year= 2013|isbn= 9781134750849}}</ref><ref>{{cite book|url=http://books.google.nl/books?id=RTGc9YH-C38C&pg=PA97#v=onepage&q&f=false|title= Ancient Near Eastern Art|author= Dominique Collon|page=97|year= 1995|isbn= 9780520203075}}</ref> ከዚያ ሐቱሺሊ የ[[ኡርሹ]] ሆርያውያንን አሸነፋቸው፣ ያምኻድና ከርከሚሽ ረድኤታቸውን ለኡርሹ ምንም ቢሰጡ።<ref>{{cite book|url=http://books.google.nl/books?id=biyDDd0uKGMC&pg=PT289&dq#v=onepage&q&f=false|title= Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC|author= William J. Hamblin|page=289|year= 2006|isbn= 9781134520626}}</ref> ከዚያ ሐቱሺሊ ያምሓድን በደብረ አታሉር ውግያ አሸነፈው፣<ref>{{cite book|url=http://books.google.nl/books?id=Agg5-lpVI2MC&pg=PA83&dq=#v=onepage&q&f=false|title= The Kingdom of the Hittites|author= Trevor Bryce|page=83|year= 1999|isbn= 9780199240104}}</ref> ሐሹምንም አያሌው ሌሎችንም የሖርያውያን ከተሞች በሶርያዊው ዘመቻ ፮ኛው ዓመት አጠፋቸው።<ref name="maro" /> በመጨረሻ ሓቱሺሊ ሐላብን እራሱን በቀጥታ መታ፣ ዳሩ ግን ድል ሆነ፣ተቆስሎም ሞተ (1536 ዓክልበ. ግ.)።<ref>{{cite book|url=http://books.google.nl/books?id=q8Z7AgAAQBAJ&pg=PA29&dq#v=onepage&q&f=false|title= Ancient Syria: A Three Thousand Year History|author= Trevor Bryce|page=29|year= 2014|isbn= 9780191002922}}</ref><ref>{{cite book|url=http://books.google.nl/books?id=azPl5Jzv930C&pg=PA107#v=onepage&q&f=false|title= Historical Dictionary of the Hittites|author= Charles Burney|page=107|year= 2004|isbn= 9780810865648}}</ref> 

የ፩ ሐቱሺሊ ተከታይ [[1 ሙርሲሊ]] ሲሆን፣ እርሱ አድጎ የአያቱን ቂም በቅሎ ሐላብን ያዘ፤ ይህም የያምኻድ መንግሥት ውድቀት ነበር።<ref>{{cite book|url=http://books.google.nl/books?id=biyDDd0uKGMC&pg=PT256&dq#v=onepage&q&f=false|title= Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC|author= William J. Hamblin| page=256|year= 2006|isbn= 9781134520626}}</ref> ከዚያ ሙርሲሊ እስከ ባቢሎን ድረስ ዘምቶ ባቢሎንን አጠፋ (1507 ዓክልበ.) ነገር ግን ወደ ዋና ከተማው ወደ [[ሐቱሳሽ]] በተመለሠበት ጊዜ ተገደለ።<ref>{{cite book|url=http://books.google.nl/books?id=Tb4mzSQ2nJoC&pg=PA3#v=onepage&q&f=false|title= Iron Age Hieroglyphic Luwian Inscriptions|author= Annick Payne|page=3|year= 2012|isbn= 9781589836587}}</ref> ሐላብ ዳግመኛ ተሠራና አላላኽ እንደገና በግዛቱ ውስጥ ሆነ፣<ref>{{cite book|url=http://books.google.nl/books?id=Agg5-lpVI2MC&pg=PA126#v=onepage&q&f=false|title= The Kingdom of the Hittites |author= Trevor Bryce| page=126|year= 1999|isbn= 9780199240104 }}</ref> የ«ያምኻድ» ስም ግን ተተወ፣ «ሐላብ» ብቻ ይባል ጀመር።<ref>{{cite book|url=http://books.google.nl/books?id=1A0OgvXfHlQC&pg=PA9#v=onepage&q&f=false|title= Ugarit in Retrospect: Fifty Years of Ugarit and Ugaritic|author= Gordon Douglas Young|page=9|year= 1981|isbn= 9780931464072}}</ref> ከሐላብ ነገሥታት ስሞች በቀር ምንም ሌላ አይታወቅም፣ መጀመርያው፣ [[ሳራ-ኤል]]፣ ምናልባት የ፫ ያሪም-ሊም ልጅ ነበር።<ref name="astos">{{cite book|url=http://books.google.nl/books?id=CMR5C12GOF8C&pg=PA382#v=onepage&q&f=false|title= Orientalia: Vol. 38 |author= M.C. Astour| page=382|year= 1969}}</ref> የሐላብ መጨረሻ ንጉሥ [[1 ኢሊም-ኢሊማ]] ተባለ፣<ref>{{cite book|url=http://books.google.nl/books?id=FF5-7JVj4jYC&pg=PA433#v=onepage&q&f=false|title= The Cambridge Ancient History|author=  Iorwerth Eiddon Stephen Edwards| page=433|year= 1973}}</ref> የ[[ሚታኒ]] ንጉሥ [[ፓርሻታታር]] ግን ዓመጽ አንሥቶበት ተገደለና ሚታኒ ያንጊዜ ሐላብን ያዘ።<ref name="kolon">{{cite book|url=http://books.google.nl/books?id=RTGc9YH-C38C&pg=PA109#v=onepage&q&f=false|title= Ancient Near Eastern Art|author= Dominique Collon| page=109|year= 1995}}</ref><ref name="nelso">{{cite book|url=http://books.google.nl/books?id=4HoLII5KmWwC&pg=PA393#v=onepage&q&f=false|title= The Chronological Study Bible|author= Thomas Nelson| page=393|year= 2008|isbn= 9780718020682}}</ref> የኢሊም-ኢሊማ ልጅ [[ኢድሪሚ]] ወደ [[ኤማር]] ሸሽቶ ከ[[ሃቢሩ]] ጋር 7 ዓመት ቆየ፣ ከዚያም አላላኽን አሸነፈና ሥርወ መንግሥቱን በዚያ ከተማ በሃቢሩ እርዳታ ተቀጠለ።<ref name="kolon" /><ref name="nelso" /> ሐላብ ግን ነጻነቱን በማጣት በሚታኒ መንግሥት ውስጥ ቀረ።<ref>{{cite book|url=http://books.google.nl/books?id=eqHKDKo3cVsC&pg=PA12#v=onepage&q&f=false|title= Thutmose III: A New Biography|author= Eric H. Cline,David B. O'Connor| page=12|year= 2006|isbn= 0472114670}}</ref>

===የያምኻድ ነገሥታት===
([[ኡልትራ አጭር አቆጣጠር]])
{| class="nowraplinks" cellspacing="0" cellpadding="4" rules="all" style="background:#fbfbfb; border-style: solid; border-width: 1px; font-size:90%; empty-cells:show; border-collapse:collapse"
|- style="background:#f6e6ae;"
[[File:Abba-El I seal.jpg|thumb|የ፩ አባ-ኤል ማሕተም]]
[[File:Niqmi-Epuh Seal.jpg|thumb|የንቅሚ-እፑኽ ማሕተም]]
! ንጉሥ !! ዘመን !! ማዕረግ !! ዝምድና
|-
| [[ሱሙ-ኤፑኽ]] || 1722–1692 ዓክልበ. ግ. || ንጉሥ
|-
| [[1 ያሪም-ሊም]] || 1692-1676 ዓክልበ. ግ.|| ታላቅ ንጉሥ || ልጅ<ref name="Mario" />
|-
| [[1 ሃሙራቢ]] || 1676- 1662 ዓክልበ. ግ. || ታላቅ ንጉሥ || ልጅ<ref>{{cite book|url=http://books.google.nl/books?id=u2nUT_RtyQ8C&pg=PA783&lpg#v=onepage&q&f=false|title=Old Babylonian Period (2003-1595 BC)|author= Douglas Frayne|page= 783|date=1990|isbn=9780802058737}}</ref>
|-
| [[1 አባ-ኤል]] || 1662- 1632 ዓክልበ. ግ. ||ታላቅ ንጉሥ || ልጅ<ref>{{cite book|url=http://books.google.nl/books?id=oiSoxUE_Vn0C&pg=PA28#v=onepage&q&f=false|title= Egyptian Iconography on Syro-Palestinian Cylinder Seals of the Middle Bronze Age|author= Beatrice Teissier|page=28|year= 1996|isbn= 9783525538920}}</ref>
|-
| [[2 ያሪም-ሊም]] || 1632-1612 ዓክልበ. ግ. ||ታላቅ ንጉሥ|| ልጅ<ref>{{cite book|url=http://books.google.nl/books?id=u2nUT_RtyQ8C&pg=PA788#v=onepage&q&f=false|title=Old Babylonian Period (2003-1595 BC)|author= Douglas Frayne|page= 788|date=1990|isbn=9780802058737}}</ref>
|-
| [[ንቅሚ-ኤፑኽ]] || 1612-1587 ዓክልበ. ግ. || ታላቅ ንጉሥ || ልጅ<ref>{{cite book|url=http://books.google.nl/books?id=u2nUT_RtyQ8C&pg=PA792#v=onepage&q&f=false|title=Old Babylonian Period (2003-1595 BC)|author= Douglas Frayne|page= 792|date=1990|isbn=9780802058737}}</ref>
|-
| [[እርካብቱም]] || 1587-1575 ዓክልበ. ግ. || ታላቅ ንጉሥ || ልጅ<ref>{{cite book|url=https://books.google.nl/books?id=oiSoxUE_Vn0C&pg=PA26#v=onepage&q&f=false|title= Egyptian Iconography on Syro-Palestinian Cylinder Seals of the Middle Bronze Age|author= Beatrice Teissier|page=26|year= 1996|isbn= 9783525538920}}</ref>
|-
| [[2 ሃሙራቢ]] || 1575-1570 ዓክልበ. ግ.|| ታላቅ ንጉሥ || ምናልባት ወንድም<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=qCgpAQAAMAAJ&dq=editions:0AFLRE728itIF97ocBxP6tf4t-3vxq6DFWKccZMEmRDBdHioXHCgg6e0|title= Akkadica, Volumes 111–120|author= Wilfred Van Soldt|page=106|year= 1999}}</ref>
|-
| [[3 ያሪም-ሊም]] || 1570-1531 ዓክልበ. ግ.|| ታላቅ ንጉሥ ||የእርካብቱም ወንድም<ref>{{cite book|url=http://books.google.nl/books?id=u2nUT_RtyQ8C&pg=PA795#v=onepage&q&f=false|title=Old Babylonian Period (2003-1595 BC)|author= Douglas Frayne|page= 795|date=1990|isbn=9780802058737}}</ref>
|-
| [[3 ሃሙራቢ]] || 1531-1506 ዓክልበ. ግ. || ንጉሥ || ልጅ<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=qCgpAQAAMAAJ&dq=editions:0AFLRE728itIF97ocBxP6tf4t-3vxq6DFWKccZMEmRDBdHioXHCgg6e0|title= Akkadica, Volumes 111–120|author= Wilfred Van Soldt|page=107|year= 1999}}</ref>
|-
| [[ሳራ-ኤል]] || 1506 ዓክልበ. ግ.|| የሐላብ ንጉሥ || ምናልባት የ፫ ያሪም-ሊም ልጅ<ref name="astos" />
|-
| [[2 አባ-ኤል]] ||  ||የሐላብ ንጉሥ || ልጅ<ref name="astos" />
|-
| [[1 ኢሊም-ኢሊማ]] ||  -1480 ዓክልበ.|| የሐላብ ንጉሥ || ምናልባት ልጅ<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=VywMAQAAMAAJ&dq|title= Hittite history and absolute chronology of the Bronze Age|author= Michael C. Astour |page=19|year= 1989|isbn= 9789186098865}}</ref>
|}

[[File:Abba-El II seal.jpg|thumb|የ፪ አባ-ኤል ማሕተም]]

==ዋቢ ምንጮች==

{{reflist|3}}

* {{cite book | last1 = Aruz | first1 = Joan | title = Cultures in Contact: From Mesopotamia to the Mediterranean in the Second Millennium B.C. | publisher = [[Metropolitan Museum of Art]] | year = 2013 | isbn = 978-1-58839-475-0}}
*{{cite book | last1 = Bryce | first1 = Trevor | title = The Kingdom of the Hittites | publisher = [[Oxford University Press]] | year = 1999 | isbn = 978-0-19-924010-4}}
*{{cite book | last1 = Bryce | first1 = Trevor | title = Ancient Syria: A Three Thousand Year History | publisher = [[Oxford University Press]] | year = 2014 | isbn = 978-0-19-100292-2}}
* {{cite book | last1 = Collon |first1= Dominique | title = Ancient Near Eastern Art | publisher = [[University of California Press]] | year = 1995 | isbn = 978-0-520-20307-5}}
* {{cite book | last1 = Coogan |first1= Michael David | title = The Oxford History of the Biblical World | publisher = [[Oxford University Press]] | year = 2001 | isbn = 978-0-19-513937-2}}
* {{cite book | last1 = Dalley | first1 = Stephanie | title = Mari and Karana: Two Old Babylonian Cities | publisher = [[Gorgias Press]] | year = 2002 | isbn = 978-1-931956-02-4}}
* {{cite book | last3 = Sollberger |first3= Edmond |last2 = Gadd | first2= Cyril John | last1 = Edwards|first1= Iorwerth Eiddon Stephen | title = The Cambridge Ancient History | publisher = [[Cambridge University Press]] | year = 1973 | isbn = 978-0-521-08230-3}}
*{{cite book | last1 = Frayne | first1 = Douglas | title = Old Babylonian Period (2003–1595 BC) | publisher = [[University of Toronto Press]] | year = 1990 | isbn = 978-0-8020-5873-7}}
* {{cite book | last1 = Green |first1= Alberto Ravinell Whitney | title = The Storm-god in the Ancient Near East | publisher = [[Eisenbrauns]] | year = 2003 | isbn = 978-1-57506-069-9}}
* {{cite book | last1 = Hamblin |first1= William | title = Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC: Holy Warriors at the Dawn of History | publisher = [[Routledge]] | year = 2006 | isbn = 978-1-134-52062-6}}
* {{cite book |last2 = Feldman|first2= Marian H | last1 = Heinz |first1= Marlies | title = Representations of Political Power: Case Histories from Times of Change and Dissolving Order in the Ancient Near East | publisher = [[Eisenbrauns]] | year = 2012 | isbn = 978-1-57506-135-1}}
* {{cite book | last1 = Leick |first1= Gwendolyn | title = The Babylonian World | publisher = [[Routledge]] | year = 2009 | isbn = 978-1-134-26128-4}}
* {{cite book | last1 = Liverani |first1= Mario | title = The Ancient Near East: History, Society and Economy | publisher = [[Routledge]] | year = 2013 | isbn = 978-1-134-75091-7}}
* {{cite book | last1 = Taracha |first1= Piotr | title = Religions of Second Millennium Anatolia | publisher = [[Otto Harrassowitz Verlag]] | year = 2009 | isbn = 978-3-447-05885-8}}
* {{cite book | last1 = Van Der Toorn |first1= Karel| title = Family Religion in Babylonia, Ugarit and Israel: Continuity and Changes in the Forms of Religious Life | publisher = [[Brill Publishers|BRILL]] | year = 1996 | isbn = 978-90-04-10410-5}}
* {{cite book | last1 = Young | first1 = Gordon Douglas | title = Ugarit in Retrospect: Fifty Years of Ugarit and Ugaritic | publisher = [[Eisenbrauns]] | year = 1981 | isbn = 978-0-931464-07-2}}

*[http://archive.archaeology.org/0911/features/syria_aleppo_temple_storm_god_citadel.html Hadad temple discovery.] Kay Kohlmeyer, an archaeologist at Berlin's University of Applied Sciences and the excavation co-director explain about the temple.
*[http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/syria_0039-7946_1987_num_64_3_7005 Ansari- ancient Halab.]

[[መደብ:ሶርያ]]
[[መደብ:ታሪካዊ አገሮች]]