# ወላይታ
ወላይታ በቀድሞ ሲዳሞ ጠቅላይ ግዛት ባሁኑ ደቡብ ኢትዮጵያ ክልላዊ መንግስት የሚገኝ ና የራሱ የሆነ ቋንቋና ባህል ያለው ብሔር ሲሆን ከሲዳማ፡ ከከምባታ፡ ከሃዲያና ተመሳሳይ ቋንቋ ከሚናገሩ ከኩሎ ኮንታ ከጎፋና ጋሞ ሕዝብ በዙሪያው ይገኛል።
ወላይታ ህዝቡ በጣም የተደባለቀ ሲሆን በከተማ ሆነ በገጠር አከባቢ ልቆ የሚገኝ ኃይማኖት ፕሮቴስታንት ሲሆን  ኦርቶዶክስና እስልምና እምነትቶች ይገኙበታል። 
የወላይታ ብሔር መነሻ ዎላይታ ዞን ሲሆን ብሔሩ በአስራ ስድስት ወረዳዎችና አስራ አንድ ከተማ መስተዳደሮች ሰፍሮ ይገኛል። እነሱም፦ 1ኛ - ዳሞት ጋሌ ዋና ከተማው ቦዲቲ፡  2ኛ -ዳሞት ወይዴ ዋና ከተማው፦ በዴሳ፡ 3ኛ -ቦሎሶ ሶሬ ዋና ከተማው አረካ፡ 4ኛ -ሁምቦ ዋና ከተማው ጠበላ፡ 5ኛ - ኦፋ ዋና ከተማው ገሱባ፡ 6ኛ- ሶዶ ዙሪያ ዋና ከተማው ዎላይታ ሶዶ፡  7ኛ- ኪንዶ ኮይሻ ዋና ከተማው ባሌ ሀዋሳ፡ 8ኛ- ቦሎሶ ቦምቤ ዋና ከተማው ቦምቤ፡ 9ኛ-ዳሞት ሶሬ ዋና ከተማው ጉኑኖ፡ 10ኛ- ድጉና ፋንጎ ዋና ከተማው ቢጣና፡ 11ኛ ዳሞት ፑላሳ ዋና ከተማው ሻንቶ፡ እና 12ኛ ኪንዶ ዲዳዬ ዋና ከተማው ሀላሌ፡ 13ኛ ባይራ ኮይሻ ዋና ከተማው በቅሎ ሰኞ፡ 14ኛ ካዎ ኮይሻ ዋና ከተማው ላሾ፡ 15ኛ አባላ አባያ ዋና ከተማው አባላ ፓራቾ፡ 16ኛ ሆቢቻ ዋና ከተማው ሆቢቻ ባዳ ናቸው። ከነዚህም የከተማ መስተዳደሪነት ያገኙ ከተሞች፡ ወላይታ ሶዶ፤ አረካ፤ ቦዲቲ፤ ገሱባ፤ ጉኑኖ፣ ባሌ ሀዋሳ በዴሳ፣ ሻንቶ፣ ቦምቤ፣ ዳንቷ እና ጠበላ ናቸው።
ወላይታ ከደቡብ ካሉት አከባቢዎች በትምህርት፡ በልማትና በማህበራዊ ሁኔታዎች ልቆ ሊገኝበት የቻለበት ሁኔታዎች ይታያል። ይህም የሆነበት ምክንያት በቀደማዊ ኃ/ስላሴ ዘመነ መንግስት ምዕራባዊያን በብዛት ገብተው የአከባቢውን ሕዝብ ከመጽሓፍ ቅዱስ ጋር የቀለም ትምህርት አጣምረው ስለሰጡ እድሉን በመጠኑም ቢሆን በመጠቀማቸውና በየጊዜው በአከባቢው የሚመደቡ አስተዳዳሪዎች ጠንካራ በመሆናቸው ነው ይባላል። 
በቀድሞ ዘመን በወላይታ በርካታ ምሁራን ብቅ ብቅ ብለው ነበር። ከነዚህም ምሁራን በደቡብ ኢትዮጵያ ታሪክ የመጀመሪያው ዶክተርና የጦር ጄኔራል ለመሆኑ የበቁ ብ/ጄኔራል ዶ/ር ጋጋ ኤልጆ በአብይነት ሲጠቀሱ ፦ የመጀመሪያው የኢትዮጵያ ካንገት በላይ ስፔሻሊስት ዶ/ር ታዲዮስ ሙንኤ; ኢትዮጵያ ካሏት ጥቂት የፕላስቲክ ቀዶ ጥገና ባለሙያዎች አንዱ የሆኑት ዶ/ር ቀለሙ ደስታ ፡አሜሪካን አገር በዩኒቨርስቲ ኦፍ ፍሎሪዳ ታዋቂ ሓኪምና ረዳት ፕሮፌስር የሆኑ ዶ/ር ይስሓቅ ዳልኬ ናቸው። Archived ኦገስት 29, 2007 at the Wayback Machine ዶ/ር ይስሓቅ በትምህርት ውጤታቸው ከሌሎች ኢትዮጵያዊያን ልቀው በመገኘታቸው ከአጼ ኃይለስላሴ እጅ የወርቅ ሰዓት የተሸለሙ 2ኛው የወላይታ ተወላጅ ሲሆኑ ዳዊት ጦሼ ደግሞ የመጀመሪያው ናቸው።   
የወላይታ ታሪክ ሲወሳ የወላይታ የልማት ሰው በሚል የሚታወቁ ወ/ሰማዕት ስም ሁሌም አብሮ ይወሳል። ደ/ች ወ/ሰማዕት በአስተዳዳሪነት በቆዩበት በአጼ ኃ/ስላሴ ዘመነ መንግስት ብዙ የልማት ስራዎችን አከናውነዋል። ከሰሯቸው አበይት ስራዎቻቸውም ፦ 
- በጊዜው የነበሩትን ሰባቱንም ወረዳዎች የሚያገናኝ መንገድ አሰርተዋል።
- በሚሲዮናዊያን አማካኝነት የመጀመሪያውን የደቡብ ሆስፒታል አስገንብተዋል።
- ወላይታን ከምዕራብ ኢትዮጵያ የሚያገናኝና 90 ሜትር ርዝመት ያለውን ታሪካዊውን የኦሞ ድልድይ አሰርተዋል።
- ወጣቱ ትርፍ ጊዜውን የሚያሳልፈበትን ወወክማ የወጣቶች መንደር ከዘመናዊ በተ-መጻሕፍት ጋር አሰርተዋል።
- በሶዶ ከተማ ዘመናዊ የገበያ አዳራሽ ከማሰራታቸው ነው።
- ከይርጋለም ቀጥሎ በደቡብ የመጀመሪያውን ከፍተኛ 2ኛ ደረጃ ት/ቤት አሰርተዋል።

ደ/ች ወ/ሰማዕት በወቅቱ ማንም ወጣት የሆነ መንገድ ዳር ቆሞ ሲያወራ ካዩ ይበሳጩ እንደነበርና ከመኪናቸው ወርደው ስራ እንዲሰሩ ወይም ት/ቤት እንዲሄዱ ይመክሩም እንደነበር ይነገርላቸዋል።
ደ/ች ወ/ሰማዕት በሰብዓዊ መብት ረገድ ግን ጨቋኝ: ህዝብን የማያከብር: ግብረ-ገብነት የጎደለው ሰው ነው:: ገዥ መደብ ነኝ እያለ የወላይታ አባቶቻችን ሲያሰቃይ ነበሩ:: በ ወ/ሰማዕት ተመቶ የሞቱ ወላይታ አባቶችም እንዳሉ የ ቦጋለ ዋለሉ ቤተሠብ ይናገራሉ::
ዶ/ር ተመስገን ላንቴራ ባሁኑ ጊዜ ባገር ውስጥና ከአገር ውጭ በተሳተፉበት የሙያ ዘርፍ ሁሉ ከሌሎች ኢትዮጵያዊያን ጋር አንቱታን የተጎናጸፉ የወላይታ ተወላጆች ብዛት በርካታ ነው።

## የውጭ መያያዣ
- በዉብ ተፈጥሮው እጅግ ብዙ ጎብኚዎች እየሳበ ያለውን የወላይታ አጆራ ፏፏቴ ለማየት ይህን ይጫኑ Archived ኦገስት 31, 2014 at the Wayback Machine


ወላይታ
'''ወላይታ''' በቀድሞ [[ሲዳሞ]] ጠቅላይ ግዛት ባሁኑ [[ደቡብ ኢትዮጵያ ክልላዊ መንግስት]] የሚገኝ ና የራሱ የሆነ ቋንቋና ባህል ያለው ብሔር ሲሆን ከ[[ሲዳማ]]፡ ከ[[ከምባታ]]፡ ከ[[ሃዲያ]]ና ተመሳሳይ ቋንቋ ከሚናገሩ ከ[[ኩሎ ኮንታ]] ከ[[ጎፋ]]ና [[ጋሞ]] ሕዝብ በዙሪያው ይገኛል።
ወላይታ ህዝቡ በጣም የተደባለቀ ሲሆን በከተማ ሆነ በገጠር አከባቢ ልቆ የሚገኝ ኃይማኖት [[ፕሮቴስታንት|ፕሮቴስታን]]ት ሲሆን  [[ኦርቶዶክስ|ኦርቶዶክስና]] [[እስልምና]] እምነትቶች ይገኙበታል። 
[[ስዕል:Wolaitan girl.jpg|thumb|የወላይታ ልጃገረድ]]
የወላይታ ብሔር መነሻ [[ዎላይታ ዞን]] ሲሆን ብሔሩ በአስራ ስድስት ወረዳዎችና አስራ አንድ ከተማ መስተዳደሮች ሰፍሮ ይገኛል። እነሱም፦ 1ኛ - [[ዳሞት ጋሌ]] ዋና ከተማው [[ቦዲቲ]]፡  2ኛ -[[ዳሞት ወይዴ]] ዋና ከተማው፦ [[በዴሳ]]፡ 3ኛ -[[ቦሎሶ ሶሬ]] ዋና ከተማው [[አረካ]]፡ 4ኛ -[[ሁምቦ]] ዋና ከተማው [[ጠበላ]]፡ 5ኛ - [[ኦፋ]] ዋና ከተማው [[ገሱባ]]፡ 6ኛ- [[ሶዶ ዙሪያ ወረዳ|ሶዶ ዙሪያ]] ዋና ከተማው [[ሶዶ|ዎላይታ ሶዶ]]፡  7ኛ- [[ኪንዶ ኮይሻ]] ዋና ከተማው [[ባሌ ሀዋሳ]]፡ 8ኛ- [[ቦሎሶ ቦምቤ]] ዋና ከተማው [[ቦምቤ]]፡ 9ኛ-[[ዳሞት ሶሬ]] ዋና ከተማው [[ጉኑኖ]]፡ 10ኛ- [[ድጉና ፋንጎ]] ዋና ከተማው [[ቢጣና]]፡ 11ኛ [[ዳሞት ፑላሳ]] ዋና ከተማው [[ሻንቶ]]፡ እና 12ኛ [[ኪንዶ ዲዳዬ]] ዋና ከተማው [[ሀላሌ]]፡ 13ኛ [[ባይራ ኮይሻ]] ዋና ከተማው [[በቅሎ ሰኞ]]፡ 14ኛ [[ካዎ ኮይሻ]] ዋና ከተማው [[ላሾ]]፡ 15ኛ [[አባላ አባያ]] ዋና ከተማው [[አባላ ፓራቾ]]፡ 16ኛ [[ሆቢቻ]] ዋና ከተማው [[ሆቢቻ ባዳ]] ናቸው። ከነዚህም የከተማ መስተዳደሪነት ያገኙ ከተሞች፡ ወላይታ ሶዶ፤ አረካ፤ ቦዲቲ፤ ገሱባ፤ ጉኑኖ፣ ባሌ ሀዋሳ በዴሳ፣ ሻንቶ፣ ቦምቤ፣ [[ዲምቱ|ዳንቷ]] እና ጠበላ ናቸው።

ወላይታ ከደቡብ ካሉት አከባቢዎች በትምህርት፡ በልማትና በማህበራዊ ሁኔታዎች ልቆ ሊገኝበት የቻለበት ሁኔታዎች ይታያል። ይህም የሆነበት ምክንያት በ[[ቀደማዊ ኃ/ስላሴ]] ዘመነ መንግስት ምዕራባዊያን በብዛት ገብተው የአከባቢውን ሕዝብ ከ[[መጽሓፍ ቅዱስ]] ጋር የቀለም ትምህርት አጣምረው ስለሰጡ እድሉን በመጠኑም ቢሆን በመጠቀማቸውና በየጊዜው በአከባቢው የሚመደቡ አስተዳዳሪዎች ጠንካራ በመሆናቸው ነው ይባላል። 

በቀድሞ ዘመን በወላይታ በርካታ ምሁራን ብቅ ብቅ ብለው ነበር። ከነዚህም ምሁራን በደቡብ ኢትዮጵያ ታሪክ የመጀመሪያው ዶክተርና የጦር ጄኔራል ለመሆኑ የበቁ ብ/ጄኔራል [[ዶ/ር ጋጋ ኤልጆ]] በአብይነት ሲጠቀሱ ፦ የመጀመሪያው የኢትዮጵያ ካንገት በላይ ስፔሻሊስት [[ዶ/ር ታዲዮስ ሙንኤ]]; ኢትዮጵያ ካሏት ጥቂት የፕላስቲክ ቀዶ ጥገና ባለሙያዎች አንዱ የሆኑት [[ዶ/ር ቀለሙ ደስታ]] ፡[[አሜሪካን አገር]] በ[[ዩኒቨርስቲ ኦፍ ፍሎሪዳ]] ታዋቂ ሓኪምና ረዳት ፕሮፌስር የሆኑ [[ዶ/ር ይስሓቅ ዳልኬ]] ናቸው።[http://www.hscj.ufl.edu/obgyn/mfm/] {{Wayback|url=http://www.hscj.ufl.edu/obgyn/mfm/ |date=20070829184119 }} ዶ/ር ይስሓቅ በትምህርት ውጤታቸው ከሌሎች ኢትዮጵያዊያን ልቀው በመገኘታቸው ከአጼ ኃይለስላሴ እጅ የወርቅ ሰዓት የተሸለሙ 2ኛው የወላይታ ተወላጅ ሲሆኑ [[ዳዊት ጦሼ]] ደግሞ የመጀመሪያው ናቸው።   

የወላይታ ታሪክ ሲወሳ የወላይታ የልማት ሰው በሚል የሚታወቁ [[ወ/ሰማዕት]] ስም ሁሌም አብሮ ይወሳል። ደ/ች ወ/ሰማዕት በአስተዳዳሪነት በቆዩበት በአጼ ኃ/ስላሴ ዘመነ መንግስት ብዙ የልማት ስራዎችን አከናውነዋል። ከሰሯቸው አበይት ስራዎቻቸውም ፦ 

*በጊዜው የነበሩትን ሰባቱንም ወረዳዎች የሚያገናኝ መንገድ አሰርተዋል። 
*በሚሲዮናዊያን አማካኝነት የመጀመሪያውን የደቡብ ሆስፒታል አስገንብተዋል።
*ወላይታን ከምዕራብ ኢትዮጵያ የሚያገናኝና 90 ሜትር ርዝመት ያለውን ታሪካዊውን የኦሞ ድልድይ አሰርተዋል። 
*ወጣቱ ትርፍ ጊዜውን የሚያሳልፈበትን ወወክማ የወጣቶች መንደር ከዘመናዊ በተ-መጻሕፍት ጋር አሰርተዋል።
*በሶዶ ከተማ ዘመናዊ የገበያ አዳራሽ ከማሰራታቸው ነው።
*ከይርጋለም ቀጥሎ በደቡብ የመጀመሪያውን ከፍተኛ 2ኛ ደረጃ ት/ቤት አሰርተዋል። 

[[ደ/ች ወ/ሰማዕት]] በወቅቱ ማንም ወጣት የሆነ መንገድ ዳር ቆሞ ሲያወራ ካዩ ይበሳጩ እንደነበርና ከመኪናቸው ወርደው ስራ እንዲሰሩ ወይም ት/ቤት እንዲሄዱ ይመክሩም እንደነበር ይነገርላቸዋል።

ደ/ች ወ/ሰማዕት በሰብዓዊ መብት ረገድ ግን ጨቋኝ: ህዝብን የማያከብር: ግብረ-ገብነት የጎደለው ሰው ነው:: ገዥ መደብ ነኝ እያለ የወላይታ አባቶቻችን ሲያሰቃይ ነበሩ:: በ ወ/ሰማዕት ተመቶ የሞቱ ወላይታ አባቶችም እንዳሉ የ ቦጋለ ዋለሉ ቤተሠብ ይናገራሉ::

ዶ/ር ተመስገን ላንቴራ ባሁኑ ጊዜ ባገር ውስጥና ከአገር ውጭ በተሳተፉበት የሙያ ዘርፍ ሁሉ ከሌሎች ኢትዮጵያዊያን ጋር አንቱታን የተጎናጸፉ የወላይታ ተወላጆች ብዛት በርካታ ነው።

==የውጭ መያያዣ==
* [http://farm1.static.flickr.com/3/3318257_99d3483d02.jpg በዉብ ተፈጥሮው እጅግ ብዙ ጎብኚዎች እየሳበ ያለውን የወላይታ አጆራ ፏፏቴ ለማየት ይህን ይጫኑ] {{Wayback|url=http://farm1.static.flickr.com/3/3318257_99d3483d02.jpg |date=20140831142151 }}

[[መደብ:የኢትዮጵያ ብሔሮች]]