# ቀቿ
ቀቿ (Qhichwa Simi / Runa Shimi / Runa Simi) በደቡብ አሜሪካ በ10 ሚሊዮን ሰዎች የሚናገር ቋንቋ ነው። በጥንታዊ ኢንካ መንግሥት መደበኛ ቋንቋ ነበረ። ዛሬም በቦሊቪያ ፔሩና አንዳንድ አውራጃ በኤክዋዶር መደበኛ ሁኔታ አለው። አይማራ የሚባለው ሌላ ደቡብ-አሜሪካዊ ቋንቋ ዘመድ ነው።
እስፓንያውያን ከወረሩ አስቀድሞ በሰፊ ይሰማ ሲሆን በዚያን ጊዜ ምንም ጽሕፈት አልነበረውም። ይሁንና መቆጣጠር ሲባጎዎች በማሰር ዘዴ ነበር የተፈጸመ። ዛሬ የሚጻፈው በላቲን ፊደል ነው።

## ስዋሰው
በቀችዋ ሦስት አናባቢዎች ብቻ አሉ እነሱም አ ኢ ኡ ናቸው። 
ቁጥሮች:- huk (1), iskay (2), kimsa (3), tawa (4), pichqa (5), suqta (6), qanchis (7), pusaq (8), isqun (9), chunka (10)

## ግሦች
ሙጫይ - መሳም
ሙጫኒ - እስማለሁ
ሙጫንኪ - ትስማለሽ / ትስሚያለሽ
ሙጫን - ይስማል / ትስማለች
ሙጫንቺክ - እንስማለን (እኔና እርስዎ)
ሙጫይኩ - እንስማለን (ያለእርስዎ)
ሙጫንኪቺክ - ትስማላችሁ
ሙጫንኩ - ይስማሉ
ሙጫርቃኒ - ሳምሁ (ሙጫርቃንኪ - ሳምክ ሳምሽ ወዘተ...)
ሙጫሳቅ - ወደፊት እስማለሁ
ሙጫስቃኒ - ስሜ ነበር
አብዛኛው አረፍተ ነገር የ'እርግጠኛነት ምልክት' ባዕድ መድረሻ አለው። 
- -ሚ እርግጠኛነት ወይም ዕውቀት ያመለክታል: Tayta Wayllaqawaqa chufirmi ታይታ ዋይላቃዋቃ ቹፊርሚ - አቶ ዋይላቃዋቃ ነጂ ነው (እኔ ራሴ አውቀዋለሁ)።
- -ሲ የሚሰማ ወሬ ያመለክታል: Tayta Wayllaqawaqa chufirsi ታይታ ዋይላቃዋቃ ቹፊርሲ - አቶ ዋይላቃዋቃ ነጂ ነው (ስምቼ ነው)።
- -ቻ ሊሆን የሚችል ወይም የሚሆን ምናልባትነት ያመለክታል: Tayta Wayllaqawaqa chufircha ታይታ ዋይላቃዋቃ ቹፊርቻ - አቶ ዋይላቃዋቃ ነጂ ይሆናል።


ቀቿ
[[ስዕል:Quechua (subgrupos).svg|thumb|upright=1.25|ቀችዋ የሚገኝባቸው ክልሎች]]
'''ቀቿ''' ('''Qhichwa Simi / Runa Shimi / Runa Simi''') በ[[ደቡብ አሜሪካ]] በ10 ሚሊዮን ሰዎች የሚናገር ቋንቋ ነው። በጥንታዊ [[ኢንካ መንግሥት]] መደበኛ ቋንቋ ነበረ። ዛሬም በ[[ቦሊቪያ]] [[ፔሩ]]ና አንዳንድ አውራጃ በ[[ኤክዋዶር]] መደበኛ ሁኔታ አለው። [[አይማራ]] የሚባለው ሌላ ደቡብ-አሜሪካዊ ቋንቋ ዘመድ ነው።

[[እስፓንያውያን]] ከወረሩ አስቀድሞ በሰፊ ይሰማ ሲሆን በዚያን ጊዜ ምንም ጽሕፈት አልነበረውም። ይሁንና መቆጣጠር ሲባጎዎች በማሰር ዘዴ ነበር የተፈጸመ። ዛሬ የሚጻፈው በ[[ላቲን ፊደል]] ነው።

== ስዋሰው ==

በቀችዋ ሦስት አናባቢዎች ብቻ አሉ እነሱም አ ኢ ኡ ናቸው። 
{| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px gray solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; vertical-align: center;"
| colspan=2 rowspan=2 style="background:white;border-top:2px white solid;border-right:1px solid gray;border-bottom:1px solid gray;border-left:2px white solid;"|
| colspan=2 align="center" style="background:#9FB6CD;"|<big>'''ቁጥር'''</big>
|-
| align="center" style="background:#B9D3EE"|'''''ነጠላ'''''
| align="center" style="background:#B9D3EE"|'''''ብዙ'''''
|-
| rowspan=3 style="background:#9FB6CD"|<big>'''ተውላጠ ስም'''</big>
| align="center" style="background:#B9D3EE"|'''''1ኛ'''''
|Ñuqa ኑቃ
|Ñuqanchik ኑቃንቺክ ''(ከነናንተ)''
Ñuqayku ኑቃይኩ ''(ያለ እናንተ)''
|-
| align="center" style="background:#B9D3EE"|'''''2ኛ'''''
|Qam ቃም
|Qamkuna ቃምኩና
|-
| align="center" style="background:#B9D3EE"|'''''3ኛ'''''
|Pay ፓይ
|Paykuna ፓይኩና
|} 
ቁጥሮች:- huk (1), iskay (2), kimsa (3), tawa (4), pichqa (5), suqta (6), qanchis (7), pusaq (8), isqun (9), chunka (10)

== ግሦች ==
:ሙጫይ - መሳም
:ሙጫኒ - እስማለሁ
:ሙጫንኪ - ትስማለሽ / ትስሚያለሽ
:ሙጫን - ይስማል / ትስማለች
:ሙጫንቺክ - እንስማለን (እኔና እርስዎ)
:ሙጫይኩ - እንስማለን (ያለእርስዎ)
:ሙጫንኪቺክ - ትስማላችሁ
:ሙጫንኩ - ይስማሉ
:ሙጫርቃኒ - ሳምሁ (ሙጫርቃንኪ - ሳምክ ሳምሽ ወዘተ...)
:ሙጫሳቅ - ወደፊት እስማለሁ
:ሙጫስቃኒ - ስሜ ነበር

አብዛኛው አረፍተ ነገር የ'እርግጠኛነት ምልክት' ባዕድ መድረሻ አለው። 

* -ሚ እርግጠኛነት ወይም ዕውቀት ያመለክታል: Tayta Wayllaqawaqa chufirmi ታይታ ዋይላቃዋቃ ቹፊርሚ - አቶ ዋይላቃዋቃ ነጂ ነው (እኔ ራሴ አውቀዋለሁ)።
* -ሲ የሚሰማ ወሬ ያመለክታል: Tayta Wayllaqawaqa chufirsi ታይታ ዋይላቃዋቃ ቹፊርሲ - አቶ ዋይላቃዋቃ ነጂ ነው (ስምቼ ነው)።
* -ቻ ሊሆን የሚችል ወይም የሚሆን ምናልባትነት ያመለክታል: Tayta Wayllaqawaqa chufircha ታይታ ዋይላቃዋቃ ቹፊርቻ - አቶ ዋይላቃዋቃ ነጂ ይሆናል።

{{መዋቅር-ቋንቋ}}

{{InterWiki|code=qu}}

[[መደብ:ቋንቋዎች]]
[[መደብ:አርጀንቲና]]
[[መደብ:ቦሊቪያ]]
[[መደብ:ፔሩ]]
[[መደብ:ኤኳዶር]]