# የኦርኾን ጽሕፈት
የኦርኾን ጽሕፈት ቢያንስ ከ7ኛው ክፍለ ዘመን እስከ 13ኛው ክፍለ ዘመን ዓ.ም. ጥንታዊ ቱርክኛ ለመጻፍ ይጠቀም የነበረ አልፋቤት ነው።  ይህ ጥንታዊ ቱርክኛ ቋንቋ በመካከለኛው እስያ የተነገረ ሲሆን የዛሬው ቱርኪክ ቋንቋዎች ቤተሠብ አባት ነበረ። በዚሁ ጽሕፈት የተጻፈው ጽሑፎችና ቅርሶች በተለይ በሞንጎልያ፣ ኪርጊዝስታን፣ ሳይቤሪያ፣ ምዕራብ ቻይና ወዘተ. ተገኝተዋል፤ እንዲሁም ተመሳሳይ ጽሕፈቶች በምሥራቅ አውሮጳ እስከ ሀንጋሪ ድረስ ታውቀዋል። 
የተደረጀው በኡዝቤኪስታን ከተገኘው ሶግዲያን ጽሕፈት እንደ ሆነ ይታስባል። ሌላ ሃልዮ ግን ፊደሎቹ የተለሙ ከቻይናዊ ጽሕፈት እንደ ነበር ይላል። ከቀኝ ወደ ግራ ይነባል።

## ፊደሎቹ
| Using            | Using      | Using                                     | ምልክቱ | ምልክቱ | ትርጉሙ              | ትርጉሙ            | ትርጉሙ              | ትርጉሙ            |
| ---------------- | ---------- | ----------------------------------------- | ---- | ---- | ----------------- | --------------- | ----------------- | --------------- |
| አናባቢዎች           | አናባቢዎች     | አናባቢዎች                                    |      |      | A                 | A               | አ                 | አ               |
| አናባቢዎች           | አናባቢዎች     | አናባቢዎች                                    |      |      | I                 | I               | ኢ                 | ኢ               |
| አናባቢዎች           | አናባቢዎች     | አናባቢዎች                                    |      |      | O                 | O               | ኦ                 | ኦ               |
| አናባቢዎች           | አናባቢዎች     | አናባቢዎች                                    |      |      | U                 | U               | ኡ                 | ኡ               |
| ተናባቢዎች           | harmonized | መክፈቻ፦ (¹) — ከ'ኦ' 'ኡ' ጋር (²) — ከ'አ' 'ኢ' ጋር |      |      | B¹                | ቦ፣ ቡ            | B²                | ባ፣ ቢ            |
| ተናባቢዎች           | harmonized | መክፈቻ፦ (¹) — ከ'ኦ' 'ኡ' ጋር (²) — ከ'አ' 'ኢ' ጋር |      |      | D¹                | ዶ፣ ዱ            | D²                | ዳ፣ ዲ            |
| ተናባቢዎች           | harmonized | መክፈቻ፦ (¹) — ከ'ኦ' 'ኡ' ጋር (²) — ከ'አ' 'ኢ' ጋር |      |      | G¹                | ጎ፣ ጉ            | G²                | ጋ፣ ጊ            |
| ተናባቢዎች           | harmonized | መክፈቻ፦ (¹) — ከ'ኦ' 'ኡ' ጋር (²) — ከ'አ' 'ኢ' ጋር |      |      | L¹                | ሎ፣ ሉ            | L²                | ላ፣ ሊ            |
| ተናባቢዎች           | harmonized | መክፈቻ፦ (¹) — ከ'ኦ' 'ኡ' ጋር (²) — ከ'አ' 'ኢ' ጋር |      |      | N¹                | ኖ፣ ኑ            | N²                | ና፣ ኒ            |
| ተናባቢዎች           | harmonized | መክፈቻ፦ (¹) — ከ'ኦ' 'ኡ' ጋር (²) — ከ'አ' 'ኢ' ጋር |      |      | R¹                | ሮ፣ ሩ            | R²                | ራ፣ ሪ            |
| ተናባቢዎች           | harmonized | መክፈቻ፦ (¹) — ከ'ኦ' 'ኡ' ጋር (²) — ከ'አ' 'ኢ' ጋር |      |      | S¹                | ሶ፣ ሱ            | S²                | ሳ፣ ሲ            |
| ተናባቢዎች           | harmonized | መክፈቻ፦ (¹) — ከ'ኦ' 'ኡ' ጋር (²) — ከ'አ' 'ኢ' ጋር |      |      | T¹                | ቶ፣ ቱ            | T²                | ታ፣ ቲ            |
| ተናባቢዎች           | harmonized | መክፈቻ፦ (¹) — ከ'ኦ' 'ኡ' ጋር (²) — ከ'አ' 'ኢ' ጋር |      |      | Y¹                | ዮ፣ ዩ            | Y²                | ያ፣ ዪ            |
| ተናባቢዎች           | harmonized | only (¹) — Q only (²) — K                 |      |      | Q                 | ቆ፣ ቁ            | K                 | ካ፣ ኪ            |
| ተናባቢዎች           | harmonized | ከማንኛውም አናባቢ ጋር                            |      |      | -CH               | -CH             | ቸ                 | ቸ               |
| ተናባቢዎች           | harmonized | ከማንኛውም አናባቢ ጋር                            |      |      | -M                | -M              | መ                 | መ               |
| ተናባቢዎች           | harmonized | ከማንኛውም አናባቢ ጋር                            |      |      | -P                | -P              | ፐ                 | ፐ               |
| ተናባቢዎች           | harmonized | ከማንኛውም አናባቢ ጋር                            |      |      | -SH               | -SH             | ሸ                 | ሸ               |
| ተናባቢዎች           | harmonized | ከማንኛውም አናባቢ ጋር                            |      |      | -Z                | -Z              | ዘ                 | ዘ               |
| ተናባቢዎች           | harmonized | ከማንኛውም አናባቢ ጋር                            |      |      | -NG               | -NG             | ጘ                 | ጘ               |
| ተናባቢዎች           | clusters   | + vowel                                   |      |      | ICH, CHI, CH      | ICH, CHI, CH    | ኢች፣ ቺ፣ ቸ          | ኢች፣ ቺ፣ ቸ        |
| ተናባቢዎች           | clusters   | + vowel                                   |      |      | IQ, QI, Q         | IQ, QI, Q       | ኢቅ፣ ቂ፣ ቀ          | ኢቅ፣ ቂ፣ ቀ        |
| ተናባቢዎች           | clusters   | + vowel                                   |      |      | OQ, UQ, QO, QU, Q | ኦቅ፣ ኡቅ፣ ቆ፣ ቁ፣ ቅ | ÖK, ÜK, KÖ, KÜ, K | ኦክ፣ ኡክ፣ ኮ፣ ኩ፣ ክ |
| ተናባቢዎች           | clusters   | + consonant                               |      |      | -NCH              | -NCH            | -ንች               | -ንች             |
| ተናባቢዎች           | clusters   | + consonant                               |      |      | -NY               | -NY             | -ኝ                | -ኝ              |
| ተናባቢዎች           | clusters   | + consonant                               |      |      | -LT               | -LT             | -ልት፣ -ልድ          | -ልት፣ -ልድ        |
| ተናባቢዎች           | clusters   | + consonant                               |      |      | -NT               | -NT             | -ንት፣ -ንድ          | -ንት፣ -ንድ        |
| ቃል መለያ           | ቃል መለያ     | ቃል መለያ                                    |      |      | none              | none            | none              | none            |
| (-) — ቃል መጨረሻ ብቻ |            |                                           |      |      |                   |                 |                   |                 |

ምሳሌ፦
 — ከቀኝ ወደ ግራ፦
T²NGR²I — transliteration
/ተጝሪ/ — (እግዚአብሔር)
teñri / tanrı — ዘመናዊ ቱርክኛ ጽሑፍ

የኦርኾን ጽሕፈት
'''የኦርኾን ጽሕፈት''' ቢያንስ ከ[[7ኛው ክፍለ ዘመን]] እስከ [[13ኛው ክፍለ ዘመን]] ዓ.ም. [[ጥንታዊ ቱርክኛ]] ለመጻፍ ይጠቀም የነበረ [[አልፋቤት]] ነው።  ይህ ጥንታዊ ቱርክኛ ቋንቋ በመካከለኛው [[እስያ]] የተነገረ ሲሆን የዛሬው [[ቱርኪክ ቋንቋዎች ቤተሠብ]] አባት ነበረ። በዚሁ ጽሕፈት የተጻፈው ጽሑፎችና ቅርሶች በተለይ በ[[ሞንጎልያ]]፣ [[ኪርጊዝስታን]]፣ [[ሳይቤሪያ]]፣ ምዕራብ [[ቻይና]] ወዘተ. ተገኝተዋል፤ እንዲሁም ተመሳሳይ ጽሕፈቶች በምሥራቅ [[አውሮጳ]] እስከ [[ሀንጋሪ]] ድረስ ታውቀዋል። 

የተደረጀው በ[[ኡዝቤኪስታን]] ከተገኘው [[ሶግዲያን ጽሕፈት]] እንደ ሆነ ይታስባል። ሌላ ሃልዮ ግን ፊደሎቹ የተለሙ ከ[[ቻይናዊ ጽሕፈት]] እንደ ነበር ይላል። ከቀኝ ወደ ግራ ይነባል።

==ፊደሎቹ==

{| class="wikitable wide"  border="1" cellpadding="5" cellspacing="0"
|+ ጥንታዊ ቱርክኛ አልፋቤት
! colspan="3"  align="center" | Using || colspan="2"  align="center"|ምልክቱ || colspan="4"  align="center" |ትርጉሙ
|- align="center"
| colspan="3" rowspan="4" |አናባቢዎች|| colspan="2"|[[Image:Old Turkic letter A.svg|20px]]|| colspan="2" |A || colspan="2" |አ
|- align="center"
| colspan="2" |[[Image:Old Turkic letter I.svg|20px]]|| colspan="2" |I || colspan="2" |ኢ
|- align="center"
| colspan="2" |[[Image:Old Turkic letter O.svg|20px]]|| colspan="2" |O || colspan="2" |ኦ
|- align="center"
| colspan="2" |[[Image:Old Turkic letter U.svg|20px]]|| colspan="2" |U || colspan="2" |ኡ
|- align="center"
| rowspan="23" |ተናባቢዎች|| rowspan="16"  |harmonized|| rowspan="9"  |መክፈቻ፦<br />(¹) — ከ'ኦ' 'ኡ' ጋር<br />(²) — ከ'አ' 'ኢ' ጋር|| [[Image:Old Turkic letter B1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter B2.svg|20px]]||B¹ ||ቦ፣ ቡ|| B²|| ባ፣ ቢ
|- align="center"
| [[Image:Old Turkic letter D1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter D2.svg|20px]] || D¹|| ዶ፣ ዱ|| D²|| ዳ፣ ዲ
|- align="center"
| [[Image:Old Turkic letter G1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter G2.svg|20px]] || G¹ ||ጎ፣ ጉ|| G² ||ጋ፣ ጊ
|- align="center"
| [[Image:Old Turkic letter L1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter L2.svg|20px]] || L¹ ||ሎ፣ ሉ|| L² ||ላ፣ ሊ
|- align="center"
| [[Image:Old Turkic letter N1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter N2.svg|20px]] || N¹ ||ኖ፣ ኑ|| N² ||ና፣ ኒ
|- align="center"
| [[Image:Old Turkic letter R1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter R2.svg|20px]] || R¹ ||ሮ፣ ሩ|| R² ||ራ፣ ሪ
|- align="center"
| [[Image:Old Turkic letter S1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter S2.svg|20px]] || S¹ ||ሶ፣ ሱ||S²|| ሳ፣ ሲ
|- align="center"
| [[Image:Old Turkic letter T1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter T2.svg|20px]] || T¹ ||ቶ፣ ቱ||T²|| ታ፣ ቲ
|- align="center"
| [[Image:Old Turkic letter Y1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter Y2.svg|20px]] || Y¹ ||ዮ፣ ዩ ||Y²|| ያ፣ ዪ
|- align="center"
| only (¹) — Q<br />only (²) — K|| [[Image:Old Turkic letter Q.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter K.svg|20px]] || Q ||ቆ፣ ቁ || K|| ካ፣ ኪ
|- align="center"
| rowspan="6" |ከማንኛውም አናባቢ ጋር|| colspan="2" |[[Image:Old Turkic letter CH.svg|20px]] || colspan="2" | -CH || colspan="2" |ቸ
|- align="center"
| colspan="2" | [[Image:Old Turkic letter M.svg|20px]] || colspan="2"  | -M|| colspan="2" | መ
|- align="center"
| colspan="2" | [[Image:Old Turkic letter P.svg|20px]] || colspan="2"  | -P|| colspan="2" | ፐ
|- align="center"
| colspan="2" | [[Image:Old Turkic letter SH.svg|20px]] || colspan="2"  | -SH || colspan="2" | ሸ
|- align="center"
| colspan="2" | [[Image:Old Turkic letter Z.svg|20px]] || colspan="2"  | -Z || colspan="2" | ዘ
|- align="center"
| colspan="2" | [[Image:Old Turkic letter NG.svg|20px]] || colspan="2"  | -NG || colspan="2" | ጘ
|- align="center"
| rowspan="7" |clusters|| rowspan="3" | + vowel || colspan="2"|[[Image:Old Turkic letter ICH.svg|20px]] || colspan="2" | ICH, CHI, CH || colspan="2" |ኢች፣ ቺ፣ ቸ
|- align="center"
| colspan="2" | [[Image:Old Turkic letter IQ.svg|20px]] || colspan="2" | IQ, QI, Q|| colspan="2" | ኢቅ፣ ቂ፣ ቀ
|- align="center"
| [[Image:Old Turkic letter OQ.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter UK.svg|20px]] ||OQ, UQ,<br />QO, QU, Q||ኦቅ፣ ኡቅ፣<br />ቆ፣ ቁ፣ ቅ ||ÖK, ÜK,<br />KÖ, KÜ, K||ኦክ፣ ኡክ፣<br />ኮ፣ ኩ፣ ክ
|- align="center"
| rowspan="4" |+ consonant ||colspan="2"  | [[Image:Old Turkic letter NCH.svg|20px]] || colspan="2" | -NCH|| colspan="2" | -ንች
|- align="center"
| colspan="2" |[[Image:Old Turkic letter NY.svg|20px]] || colspan="2" | -NY || colspan="2" |-ኝ
|- align="center"
| colspan="2" |[[Image:Old Turkic letter LT.svg|20px]] || colspan="2" | -LT|| colspan="2" | -ልት፣ -ልድ
|- align="center"
| colspan="2" |[[Image:Old Turkic letter NT.svg|20px]] || colspan="2" | -NT || colspan="2" |-ንት፣ -ንድ
|- align="center"
| colspan="3" | ቃል መለያ || colspan="2" | [[Image:Old Turkic letter SEP.svg|20px]] || colspan="4"  |none	
|- align="center"
| colspan="9" | (-) — ቃል መጨረሻ ብቻ
|}

ምሳሌ፦
[[Image:Old Turkic letter I.svg|15px]][[Image:Old Turkic letter R2.svg|15px]][[Image:Old Turkic letter NG.svg|15px]][[Image:Old Turkic letter T2.svg|15px]] — ከቀኝ ወደ ግራ፦

: '''T²NGR²I''' — transliteration
: '''/ተጝሪ/''' — (እግዚአብሔር)
: '''teñri / tanrı''' — ዘመናዊ ቱርክኛ ጽሑፍ

[[መደብ:ጽሕፈቶች]]
[[መደብ:የእስያ ታሪክ]]
[[መደብ:ቱርኪክ ቋንቋዎች]]
[[መደብ:ኪርጊዝስታን]]