# Хэлэ шэнжэлэл
Хэлэ шэнжэлэл гү, али лингвистикэ болбол хэлэниие шэнжэлдэг эрдэм ухаан юм. Хэлые олон ондоо талаhаань шудалжа болохо. Хэлэ шэнжэлэлэй объект – хэлэнэй байгуулга, хэлэнэй үйлэ ажалалгаа, хэлэнэй түүхын хүгжэлтэ, хэлэнэй бүхы шэнжэ шанарнууд болон бүхы үүргэнүүд юм. Хэлэ шэнжэлэл хэлые бүхы хүмүүнлигэй шухала хэһэг юм гэжэ үзэдэг, ба хэлэнүүдые олон янзын тодорхой түүхын түхэлтэй болгодог.
Хэлэнэй эрдэмтэд заншалта ёһоороо хүнэй хэлые абяа ба удхын хоорондохи харилсан үйлэшэлэлые хаража шэнжэлдэг, хэлэндэ нүлөөлдэг ниигэмэй, соёлой, түүхын, улас түрын элементнүүдые шэнжэлдэг, тэдэнэй нүлөөе хэлэнэй удха ба оршон байдалые тодорхойлходо хэрэглэжэ болоно. Хэлэнэй эрдэм ухаан хэд хэдэн дид һалбаринуудые хамарна. 
Зарим хэлэ бэшэгэй эрдэмтэд хэлэн амитадтай харисуулхада хүнэй онсо илгаатай байһые эгээн ехээр һонирходог тула бүхы хэлэнүүдтэ адлирхуу юумые шэнжэлдэг. Нүгөөдүүлынь тодорхой хэлэн тухай, жэшээнь франци гү, али зулу хэлэн тухай, тэрэнэй бусад хэлэнүүдһээ ямар илгаатайб, али саг хугасаанай үнгэрхэдэ ямараар хубилһан тухай мэдэхэ дуратай байдаг. Зарим шэнжэлэгшэд ниигэм дотор хэлэн ямар илгаатайб, ниигэмэй бүлэгүүд, нүхэсэл гэхэ мэтэ юумэнүүд манай хөөрэлдэхэ аргада ямар нүлөө үзүүлдэг тухай баһал һанаагаа зободог.
Классическа эртын сагһаа 18-дахи зуун жэлэй эсэс хүрэтэр хэлэ шэнжэлэл логикоһоо үшөөл таһаржа үрдеэгүй байгаа, тэрэнэй сэдэб (тэрэ үеын логико болон гүн ухаанай нэгэ хуби) бодолые элирхэйлхэ нэгэдэһэн бүхы дэлхэйн арга гэжэ үзэдэг байгаа. 

Хэлэ шэнжэлэл
'''Хэлэ шэнжэлэл''' гү, али '''лингвистикэ''' болбол [[хэлэн]]иие [[шэнжэлэл|шэнжэлдэг]] [[эрдэм ухаан]] юм<ref>{{Cite book|title=Linguistics|first=David|last=Crystal|authorlink=|publisher=Penguin Books|year=1990|ISBN=9780140135312}}</ref><ref>{{Cite book|title=On Language and Linguistics|url=https://archive.org/details/onlanguagelingui0000mich|first=Michael A.K.|last=Halliday|authorlink=Michael Halliday|coauthors=Jonathan Webster|publisher=Continuum International Publishing Group|year=2006|isbn=0-8264-8824-2|page=vii}}</ref>. Хэлые олон ондоо талаhаань шудалжа болохо. Хэлэ шэнжэлэлэй объект – хэлэнэй байгуулга, хэлэнэй үйлэ ажалалгаа, хэлэнэй түүхын хүгжэлтэ, хэлэнэй бүхы шэнжэ шанарнууд болон бүхы үүргэнүүд юм. Хэлэ шэнжэлэл хэлые бүхы [[хүмүүнлиг]]эй шухала хэһэг юм гэжэ үзэдэг, ба хэлэнүүдые олон янзын тодорхой түүхын түхэлтэй болгодог.

Хэлэнэй эрдэмтэд заншалта ёһоороо хүнэй хэлые [[абяан|абяа]] ба [[удха|удхын]] хоорондохи харилсан үйлэшэлэлые хаража шэнжэлдэг<ref>{{Cite book|edition=1st pbk. ed|chapter=|url=https://www.worldcat.org/oclc/10290031|publisher=MIT Press|date=1981|location=Cambridge, Mass.|isbn=0-262-60010-2|oclc=10290031|last=Jakobson, Roman, 1896-1982.|title=Six lectures on sound and meaning|first=|year=|pages=}}</ref>, хэлэндэ нүлөөлдэг [[ниигэм]]эй, [[соёл]]ой, [[түүхэ|түүхын]], [[улас түрэ|улас түрын]] элементнүүдые шэнжэлдэг, тэдэнэй нүлөөе хэлэнэй удха ба оршон байдалые тодорхойлходо хэрэглэжэ болоно.<ref>{{Cite web|title=John Benjamins Publishing|url=https://benjamins.com/content/home|accessdate=2020-03-24|work=John Benjamins Publishing Catalog|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200331195844/https://benjamins.com/content/home|archive-date=2020-03-31|dead-url=no}}</ref> Хэлэнэй эрдэм ухаан хэд хэдэн дид һалбаринуудые хамарна. 

Зарим хэлэ бэшэгэй эрдэмтэд хэлэн амитадтай харисуулхада хүнэй онсо илгаатай байһые эгээн ехээр һонирходог тула бүхы хэлэнүүдтэ адлирхуу юумые шэнжэлдэг. Нүгөөдүүлынь тодорхой хэлэн тухай, жэшээнь [[франци хэлэн|франци]] гү, али [[зулу хэлэн]] тухай, тэрэнэй бусад хэлэнүүдһээ ямар илгаатайб, али саг хугасаанай үнгэрхэдэ ямараар хубилһан тухай мэдэхэ дуратай байдаг. Зарим шэнжэлэгшэд ниигэм дотор хэлэн ямар илгаатайб, ниигэмэй бүлэгүүд, нүхэсэл гэхэ мэтэ юумэнүүд манай хөөрэлдэхэ аргада ямар нүлөө үзүүлдэг тухай баһал һанаагаа зободог.

Классическа эртын сагһаа 18-дахи зуун жэлэй эсэс хүрэтэр хэлэ шэнжэлэл логикоһоо үшөөл таһаржа үрдеэгүй байгаа, тэрэнэй сэдэб (тэрэ үеын логико болон гүн ухаанай нэгэ хуби) бодолые элирхэйлхэ нэгэдэһэн бүхы дэлхэйн арга гэжэ үзэдэг байгаа. 

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

[[Категори:Хэлэн]]

{{1000 үгүүлэл}}