# Газарай тоһон
Газарай тоһон ([petroleum] Error: {{Lang-xx}}: text has italic markup (help) — грек: πετρα (шулуу) + лата: oleum (тоһон) гаралтай гэжэ) — олон түрэлэй нүүрһэнуһантүрэгшэдһөө тогтохо шэнгэн, шатаха ашагта малтамал, түлишэ юм. Алканиинь газарай тоһые бүридүүлэгшэ үндэһэн нүүрһэнуһантүрэгшэ болоод C5H12 аас C18H38 хүрэтэрхи нэгэдэлнүүдынь тааралдана. Үүнһөө хүнгэн нүүрһэнуһантүрэгшэдынь (хиин түлэбтэ) байгаалиин хии, болон тоһоной хиие, харин хүндынүүдынь хатуу түлэбтэ оршохо ба нүүрһэнэй үндэһэн бүтэсэ болоно.
Газарай тоһониинь хүхэр, хүшэлтүрэгшэ, азот зэргэ химиин элементнүүдые тодорхой хэмжээгээр агуулна. Ехэбшэлэн хара, хара хүрэн үнгэтэй. Газарай тоһониинь байгаали дээрэ элһэтэй холилдон хахад хатуу хэлбэритэй тохёолдожо болохо ба битум гэжэ гэжэ нэрэлнэ (Жэшээлбэл, Канадын "Athabasca").
Олборложо бай ниитэ газарай тоһоной 84%-иие эршэм хүсэнэй түүхэй эд, үлэхэ 16%-иие химиин үйлэдбэриин түүхэй эд болгон хэрэглэжэ байна.
Газарай тоһониинь байгаалида, нүхэн һүбэрхэг шулуулигта агуулагдаха ба нөөсын хэмжээе 1.2 триллион баррель гэжэ тоосожо байна . Дэлхэйн газарай тоһоной хэрэглээ 84 сая баррель/үдэр болоод мүнөөнэй хэрэглээнэй түбшэнгөөр тоособол 32 жэлэй дараа гү, али ойролсоогоор 2039 ондо газарай тоһоной нөөсэ шабхагдажа дууһана.

Газарай тоһон
[[File:Petroleum cm05.jpg|thumb|]]
'''Газарай тоһон''' ({{lang-la|''petroleum''}} — {{lang-el|πετρα}} (шулуу) + {{lang-la|oleum}} (тоһон) гаралтай гэжэ<ref>"Petroleum". ''Concise Oxford English Dictionary''</ref>) — олон түрэлэй [[нүүрһэнуһантүрэгшэ|нүүрһэнуһантүрэгшэдһөө]] тогтохо шэнгэн, [[шатаха ашагта малтамал]], [[түлишэ]] юм. [[Алкан]]иинь газарай тоһые бүридүүлэгшэ үндэһэн [[нүүрһэнуһантүрэгшэ]] болоод C<sub>5</sub>H<sub>12</sub> аас C<sub>18</sub>H<sub>38</sub> хүрэтэрхи нэгэдэлнүүдынь тааралдана. Үүнһөө хүнгэн нүүрһэнуһантүрэгшэдынь (хиин түлэбтэ) [[байгаалиин хии]], болон [[байгаалиин хии|тоһоной хиие]], харин хүндынүүдынь хатуу түлэбтэ оршохо ба [[нүүрһэн|нүүрһэнэй]] үндэһэн бүтэсэ болоно.

Газарай тоһониинь [[хүхэр]], [[хүшэлтүрэгшэ]], [[азот]] зэргэ химиин элементнүүдые тодорхой хэмжээгээр агуулна. Ехэбшэлэн хара, хара хүрэн үнгэтэй. Газарай тоһониинь байгаали дээрэ элһэтэй холилдон хахад хатуу хэлбэритэй тохёолдожо болохо ба [[битум]] гэжэ гэжэ нэрэлнэ (Жэшээлбэл, [[Канада|Канадын]] "Athabasca").

Олборложо бай ниитэ газарай тоһоной 84%-иие эршэм хүсэнэй [[түүхэй эд]], үлэхэ 16%-иие химиин үйлэдбэриин түүхэй эд болгон хэрэглэжэ байна.

Газарай тоһониинь байгаалида, нүхэн һүбэрхэг шулуулигта агуулагдаха ба нөөсын хэмжээе 1.2 триллион баррель гэжэ тоосожо байна <ref>[http://www.eia.doe.gov/emeu/international/reserves.html EIA reserves estimates]</ref>. Дэлхэйн газарай тоһоной хэрэглээ 84 сая баррель/үдэр болоод мүнөөнэй хэрэглээнэй түбшэнгөөр тоособол 32 жэлэй дараа гү, али ойролсоогоор 2039 ондо газарай тоһоной нөөсэ шабхагдажа дууһана.

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

[[Категори:Түлишэ]]