# Амазон мүрэн
Амазон мүрэн (португалаар Rio Amazonas, испан: Río Amazonas) — Урда Америкэдэ оршохо, урьһасын хэмжээгээрээ дэлхэйн хамагай томо мүрэн юм.
Индианшууд Амазоные «Паран-Тинг» гэжэ нэрэлдэгиинь Голнуудай хатан хаан гэһэн удхатай ажа. Үнэхээр энэ мүрэн бүхэ талаарань абаад үзэһэн манай гарагай хамагай агуу ехэ мүрэн бэлэй.

## Газар зүй
Манай гарагай голнуудай далай тэнгистэ абаашажа юүлдэг бүхэ уһанай дүрбэнэй нэгые Амазон мүрэн гансаараа бүридүүлдэг. Энэ мүрэнэй талмайн хэмжээ 7 сая гаруй хабтагай дүрбэлжэн км байдагиинь Австралиин эхэ газарые бүхэлдэнь гү, али АНУ мэтын уласые багтаахаар ажа һэн. Адаг оршомоороо Амазон мүрэнэй үргэниинь 200 гаруй км болоод гүниинь 100 м хүрэдэг. Перугай Икитом хотын хабисаа адагаасаа 3500 км зайтай хэһэгтэ голын гүниинь 20 м элүүтэй байдаг болохоор тэнгисэй хүлгүүдшье хүрэжэ ошодог.
Амазон мүрэн экваторай дагуу урдадаг болохоор халуун ороной уһархаг бороо хойто тала бүмбэрсэгтэ (3—9-р һарада) нэгэ боло зүүн эрэг дээрэ, эсэбэл урда тала бүмбэрсэгтэ (10—4-р һарада) баруун эрэг дээрэ ехээр орожо уһаар байнга тэтгэжэ байдаг болохоор энэ мүрэн тиимэ ехэ уһатай байдаг.

### Эхин
Амазон мүрэнэй эхэ хаана байдагые һаяхан хүрэтэр нарин мэдэдэггүй байгаа. Тэрэндэ шудхадаг хоёр гол шудхалангай нэгэ болохо Укаяли мүрэнтэйгөө ниилээд 6565 км газар урһадаг болохоор зуу гаруй км элүү утатай Нил мүрэнэй дараа хоёрдугаарта орожо голнуудай хатан хаан боложо байгаа юм. Гэбэшье 1995 ондо зохёон байгуулагдаһан олон уласай һудалгаанай багынхан Укаяли голоор үгэһэн эхиндэнь хүрэжэ уг голынь Апуримак болон Урубамби гэхэ хоёр гол ниилһэнһээ үүдэһэные мэдэбэ. Һудалаашад Апуримак голын эхиндэ хүрэһэнээр Апуримак-Укаяли-Амазон гэһэн абарга томо уһан һүлжээнэй уртань 7025 км гэжэ тодорхойлбо. Тиимэ болохоор манай гарагай хамагай урта мүрэн боложо байгаа юм. Гэтэл Нил болон тэрэндэ шудхадаг Сагаан Нил, Альберт Нил, Виктори Нил, Виктори болон Кагера нууруудай урта ниилээд бараг гурбан зуун километрээр богони ажа.

### Шудхаланууд
Амазон мүрэн 500 гаруй шудхалантай. Тэдыгээрһээ 17-нь 1800-3500 километрай уртатай байдаг. Амазон мүрэнэй тээжэ абаажадаг ехэ уһан шудхадаг хэһэгһээ абахуулаад тэнгисэй 400 км хэһэгэй уһые сэнгэг болгодог.
Амазон мүрэнэй адагта байдаг Маражо арал боло манай дэлхэй дээрэхи хамагай томо гол дээрэхи арал юм. Энэ мүрэнэй талмайнь 48 мянган хабатагай дүрбэлжэн км гү, али Швейцари болон Нидерландын нютагуудһаа томо ба арал тэрэ аяараа Болгариин газар нютагай хэмжээнһээ элүү хэмжээтэй байдаг.
Укаяли болон Мараньон голнууд ниилһэнэй дараажаһаа Амазон нэрэтэй болодог. Энэ хоёр шудхалан хоёул Андуудай нюрганһаа эхэ абан урдаһаар понго хэмээхи хадархаг хабасалые туулан тэгшэ талада хүрэдэг. Тэрэ нарыхан хабсалай ёроолоор нарыхан жэмэ гарахашье зайгүй болоод зарим газартаа хорёодо метр үргэлжэлхэ оргилһон. хөөһэрһэн догшон ширүүн урдагал лэ байдаг. Илангаяа Мараньон ехэ догшин зантай. Тэрээр уулаһаа бууха замдаа 27 понго хабасал дундуур үнгэрдэг. Тэдыгээрһээ хамагай һүүлшын гү, али хамагай догшон ширүүн хабсалые Понго де Мансериче гү, али «Тотинуудай хаалга» гэдэг ажа. Хамагай һүүлшын хабсалые үнгэрөөд Амазоной уудам талада гаража хүлэг онгосо ябаха боломжотой болодог ажа.
Амазоной нам дооро газар гү, али Амазонинь манай дэлхэй дээрэ хамагай агуу уудам газаруудай нэгэ юм. Энэ боло намаг, шэрэнгэ ойн эзэнтэ улас болоод гол мүрэнүүдиинь сорын ганса зам харилсаа болодог. Иимэ уһан замууд хэтэрхэй хангалтатай байдаг. Ушариинь Амазон мүрэн бүтэн 8 мянган километрай турша хүлэг онгосо ябаха боломжотой болохоор тэрэ бэлэй. Уһанай түбшин хорёод метрээр нэмэгдэдэг үерын үедэ эрэг оршомой намхан газарнууд 80-100 км хүрэтэр уһанда абтадаг. Харин жэрэй үедээ Амазон мүрэн ехэ олон аралууд бүхы һалаанууд болон һалбарладаг ушар тиимэшье абарга томо мүрэн гэжэ харагдадаггүй. Мүрэн дээрэ хүбэгшэ аралууд байдаг ба тэдыгээриинь урһагалай дагуу алгуурхан хүбэжэ ябадаг. Эдэгээр хүбэгшэ аралуудиинь хоорондоо ороосолдон барисалдаһан ургамалуудай үндэһэ мүшэрүүд, моддоос тогтохо ба уламаар шэнээр ургамал ургажа арал маягтай болоһон байдаг.
Амазон мүрэнэй налуунь тиимэшье ехэ бэшэ ушарһаа шудхадаг хэһэгһээ 1000 километрай холо газарташье далайн түрлэгэй нүлөө мэдрэгдэдэг. Амазоной түрлэгэй онсолог гэбэл тэрэнэй ширүүн урсагалиинь далайн түрлэгтэй мүргэлдөөд ехэ үндэр дабалгаа үүдэгэн хөөсөржэ голын урдагал сөрөн асар ехэ дуу шуугяантай түрлэг болон үгдэхдөө замдаа тааралдаһан бүхыные хуу хаман ододог. Энэ үедэ амжижа хажуугай зогсоол буудалдаа орожо амжаагүй хүлгүүдые 6 метрай үндэртэй хүүгһэн ехэ дабалгаа хүмрүүлэн жэбүүлжэ орходог. Ямар нэгэн аймшагта араатан мангад мэтэ һанагдадаг эрэг дээрэ бүхыные һүйтэгэн хооһоруулжа үертэ абтуулдаг энэ гэнэтэй ушар бүтүүлиг аймшагые индеецүүд эртэ дээрэ үеһээ мэдэржэ тэрэ догшон шэрүүн дабалгаае «Хүрхэрһэн ехэ уһан» гэжэ нэрэлдэг байгаа.

## Түүхэ
Андын нюрганһаа эхилээд далай хүрэтэр Амазон мүрэнөөр анха аялһан хүн боло 1842 ондо иин аялһан Испаниин Франсиско Орельян бэлэй. Тэрэнэй багынхан 8 һарын дотор бараг 6000 км зам туулба. Ямаршье газарай зураггүй, тэндэхын гол мүрэнэй талаар онсын мэдлэггүйн дээрэ нютагай омгынханай хэлэн яриаг мэдэдэггүй испанишууд эхэ газарые бараг хүндэлэн туулһан энэ аялал ямаршуухан хэсүү байһаные одоо түсөөлэхэд бэрхэ. Хоол хүнэһэнэй нөөсэ багатай, өөһэдын хэһэн багахан хэбрэг онгосоор аялха ябасадаа тэдэ матрууд, анаконда гэхэ могойнууд, пираньянууд, голын абарга загаһанууд гээд Амазоной «гайхамшагуудтай» ушаржа ёһотой арьһан махаараа мэдэржэ ябаба.
Аяллынхаа ябасад дайнжа түримхэй индеецүүдтэй тулалдаха удаа нэгэ бэшэ тохёолдожо байһан гэдэг. Тромбетас гэхэ голын адаг оршомдо ехэ ширүүн тулаан болоһон түүхэтэй. Испанишуудые бүхынһээ элүү гайхашаруулһан зүйл гэбэл дайшадай эхинэй эгэнээндэ нум сумаар зэбсэглэһэн үндэр нюргатай, хахад нүсгэн эмэгтэйшүүд тулалдажа байһан ябадал ажа. Тэдынэй омогой бусад дайшадһаа элүү аймшаггүй эрэ зоригтой тулалдажа байба. Тэдыгээр эрэлхэг эмэгтэйшүүд Амазоной эртын домогто үгүүлдэг илагдал гэдэгые мэдэдэггүй эмэгтэй дайшадай ябадалые һанагдуулжа байба. Тиимэ болоод Орельян уг мүрэные Амазон мүрэн хэмээн нэрэлһэн байна.
Тэрэ сагһаа хойшо шудалгаа шэнжэлгын олон олон ангинууд энэ агуу ехэ мүрэндэ ошожо байһаные дурадбал Франциин Кондамин, Германай Хумбольдт, Англиин Бейтс болон Ородой аялагша Лангсдорф нара болоод XVIII зуунай эсэс, XIX зуунай эхээр Амазоной шугуйда нэбтэржэ шадаад голнуудай хатан хаанай болон тэрэнэй хабын шэглиг ойн амида юртэмсые шэнжэлхэ ухаанда нээжэ үгэһэн байна.

Амазон мүрэн
{{Сүнхэрэг
 | river_name = Амазон мүрэн
 | image = [[File:Sunset on the Amazon (7613489930).jpg|250px]]
 | caption = Амазон мүрэнэй [[Наран|Нара оролгоноор]] Летисия, [[Колумби]]
 | image2 = [[File:Amazonrivermap.svg|250px]]
 | caption2 = Амазон мүрэн хамагай ута мүрэн юм
 | rivers = [[Анда|Андууд]]
 | inflow = [[Укаяли]], [[Журуа]], [[Пурус]], [[Мадейра]], [[Тапажос]], [[Шингу]], [[Токантинс]] (баруун); [[Наппо]], [[Иса]], [[Жапура]], [[Риу-Негру]] (зүүн)
 | outflow = [[Атлантик далай]]
 | basin_countries = [[File:Flag of Peru (state).svg|20px]] [[Перу]], [[File:Flag of Colombia.svg|20px]] [[Колумби]], [[File:Flag of Brazil.svg|20px]] [[Бразил]]
 | length = ~6992 км
 | elevation =  Эхин: 5,170 м
 | discharge = 220 000 м³/с<ref>{{cite web |title= Hydrological Control on the Temporal Variability of Trace Element Concentration in the Amazon River and its Main Tributaries |last= Seyler |first= Patrick |coauthors= Laurence Maurice-Bourgoin, Jean Loup Guyot |publisher= Geological Survey of Brazil (CPRM) |url= http://www.cprm.gov.br/pgagem/Manuscripts/seylerp.htm |accessdate= 24 July 2010 |archivedate= 21 July 2011 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20110721224824/http://www.cprm.gov.br/pgagem/Manuscripts/seylerp.htm }}</ref>
 | catchment = 7 180 000 км<sup>2</sup>
}}
'''Амазон мүрэн''' ({{lang-pt|Rio Amazonas}}, {{lang-es|Río Amazonas}}) — [[Урда Америкэ]]дэ оршохо, урьһасын хэмжээгээрээ [[дэлхэй]]н хамагай томо мүрэн юм.

[[Индиан]]шууд Амазоные «Паран-Тинг» гэжэ нэрэлдэгиинь Голнуудай хатан хаан гэһэн удхатай ажа. Үнэхээр энэ мүрэн бүхэ талаарань абаад үзэһэн манай гарагай хамагай агуу ехэ мүрэн бэлэй.

== Газар зүй ==
Манай гарагай голнуудай далай тэнгистэ абаашажа юүлдэг бүхэ уһанай дүрбэнэй нэгые Амазон мүрэн гансаараа бүридүүлдэг. Энэ мүрэнэй талмайн хэмжээ 7 сая гаруй хабтагай дүрбэлжэн км байдагиинь [[Австрали]]ин эхэ газарые бүхэлдэнь гү, али [[АНУ]] мэтын уласые багтаахаар ажа һэн. Адаг оршомоороо Амазон мүрэнэй үргэниинь 200 гаруй км болоод гүниинь 100 м хүрэдэг. [[Перу]]гай [[Икитом]] хотын хабисаа адагаасаа 3500 км зайтай хэһэгтэ голын гүниинь 20 м элүүтэй байдаг болохоор тэнгисэй хүлгүүдшье хүрэжэ ошодог.

Амазон мүрэн [[экватор]]ай дагуу урдадаг болохоор халуун ороной уһархаг бороо хойто тала бүмбэрсэгтэ ([[3 һара|3]]—[[9 һара|9-р]] һарада) нэгэ боло зүүн эрэг дээрэ, эсэбэл урда тала бүмбэрсэгтэ ([[10 һара|10]]—[[4 һара|4-р]] һарада) баруун эрэг дээрэ ехээр орожо уһаар байнга тэтгэжэ байдаг болохоор энэ мүрэн тиимэ ехэ уһатай байдаг.

=== Эхин ===
[[Файл:The Source of the Amazon River.jpg|thumb|left|Амазон мүрэнэй эхин]]
Амазон мүрэнэй эхэ хаана байдагые һаяхан хүрэтэр нарин мэдэдэггүй байгаа. Тэрэндэ шудхадаг хоёр гол шудхалангай нэгэ болохо [[Укаяли мүрэн]]тэйгөө ниилээд 6565 км газар урһадаг болохоор зуу гаруй км элүү утатай [[Нил мүрэн]]эй дараа хоёрдугаарта орожо голнуудай хатан хаан боложо байгаа юм. Гэбэшье 1995 ондо зохёон байгуулагдаһан олон уласай һудалгаанай багынхан Укаяли голоор үгэһэн эхиндэнь хүрэжэ уг голынь Апуримак болон Урубамби гэхэ хоёр гол ниилһэнһээ үүдэһэные мэдэбэ. Һудалаашад Апуримак голын эхиндэ хүрэһэнээр Апуримак-Укаяли-Амазон гэһэн абарга томо уһан һүлжээнэй уртань 7025 км гэжэ тодорхойлбо. Тиимэ болохоор манай гарагай хамагай урта мүрэн боложо байгаа юм. Гэтэл Нил болон тэрэндэ шудхадаг [[Сагаан Нил]], [[Альберт Нил]], [[Виктори Нил]], [[Виктори нуур|Виктори]] болон Кагера нууруудай урта ниилээд бараг гурбан зуун километрээр богони ажа.

=== Шудхаланууд ===
Амазон мүрэн 500 гаруй шудхалантай. Тэдыгээрһээ 17-нь 1800-3500 километрай уртатай байдаг. Амазон мүрэнэй тээжэ абаажадаг ехэ уһан шудхадаг хэһэгһээ абахуулаад тэнгисэй 400 км хэһэгэй уһые сэнгэг болгодог.

Амазон мүрэнэй адагта байдаг [[Маражо арал]] боло манай дэлхэй дээрэхи хамагай томо гол дээрэхи арал юм. Энэ мүрэнэй талмайнь 48 мянган хабатагай дүрбэлжэн км гү, али [[Швейцари]] болон [[Нидерланд]]ын нютагуудһаа томо ба арал тэрэ аяараа [[Болгар]]иин газар нютагай хэмжээнһээ элүү хэмжээтэй байдаг.

Укаяли болон Мараньон голнууд ниилһэнэй дараажаһаа Амазон нэрэтэй болодог. Энэ хоёр шудхалан хоёул [[Анда|Андуудай нюрганһаа]] эхэ абан урдаһаар понго хэмээхи хадархаг хабасалые туулан тэгшэ талада хүрэдэг. Тэрэ нарыхан хабсалай ёроолоор нарыхан жэмэ гарахашье зайгүй болоод зарим газартаа хорёодо метр үргэлжэлхэ оргилһон. хөөһэрһэн догшон ширүүн урдагал лэ байдаг. Илангаяа Мараньон ехэ догшин зантай. Тэрээр уулаһаа бууха замдаа 27 понго хабасал дундуур үнгэрдэг. Тэдыгээрһээ хамагай һүүлшын гү, али хамагай догшон ширүүн хабсалые Понго де Мансериче гү, али «Тотинуудай хаалга» гэдэг ажа. Хамагай һүүлшын хабсалые үнгэрөөд Амазоной уудам талада гаража хүлэг онгосо ябаха боломжотой болодог ажа.

Амазоной нам дооро газар гү, али Амазонинь манай дэлхэй дээрэ хамагай агуу уудам газаруудай нэгэ юм. Энэ боло намаг, шэрэнгэ ойн эзэнтэ улас болоод гол мүрэнүүдиинь сорын ганса зам харилсаа болодог. Иимэ уһан замууд хэтэрхэй хангалтатай байдаг. Ушариинь Амазон мүрэн бүтэн 8 мянган километрай турша хүлэг онгосо ябаха боломжотой болохоор тэрэ бэлэй. Уһанай түбшин хорёод метрээр нэмэгдэдэг үерын үедэ эрэг оршомой намхан газарнууд 80-100 км хүрэтэр уһанда абтадаг. Харин жэрэй үедээ Амазон мүрэн ехэ олон аралууд бүхы һалаанууд болон һалбарладаг ушар тиимэшье абарга томо мүрэн гэжэ харагдадаггүй. Мүрэн дээрэ хүбэгшэ аралууд байдаг ба тэдыгээриинь урһагалай дагуу алгуурхан хүбэжэ ябадаг. Эдэгээр хүбэгшэ аралуудиинь хоорондоо ороосолдон барисалдаһан [[ургамал]]уудай үндэһэ мүшэрүүд, моддоос тогтохо ба уламаар шэнээр ургамал ургажа арал маягтай болоһон байдаг.

Амазон мүрэнэй налуунь тиимэшье ехэ бэшэ ушарһаа шудхадаг хэһэгһээ 1000 километрай холо газарташье [[далай]]н түрлэгэй нүлөө мэдрэгдэдэг. Амазоной түрлэгэй онсолог гэбэл тэрэнэй ширүүн урсагалиинь далайн түрлэгтэй мүргэлдөөд ехэ үндэр дабалгаа үүдэгэн хөөсөржэ голын урдагал сөрөн асар ехэ дуу шуугяантай түрлэг болон үгдэхдөө замдаа тааралдаһан бүхыные хуу хаман ододог. Энэ үедэ амжижа хажуугай зогсоол буудалдаа орожо амжаагүй хүлгүүдые 6 метрай үндэртэй хүүгһэн ехэ дабалгаа хүмрүүлэн жэбүүлжэ орходог. Ямар нэгэн аймшагта араатан мангад мэтэ һанагдадаг эрэг дээрэ бүхыные һүйтэгэн хооһоруулжа үертэ абтуулдаг энэ гэнэтэй ушар бүтүүлиг аймшагые индеецүүд эртэ дээрэ үеһээ мэдэржэ тэрэ догшон шэрүүн дабалгаае «Хүрхэрһэн ехэ уһан» гэжэ нэрэлдэг байгаа.

== Түүхэ ==
[[Файл:Indios munduruku.jpg|мини|Амазон мүрэнэй индеецүүд]]
[[Анда|Андын]] нюрганһаа эхилээд далай хүрэтэр Амазон мүрэнөөр анха аялһан хүн боло [[1842]] ондо иин аялһан [[Испани]]ин [[Франсиско Орельян]] бэлэй. Тэрэнэй багынхан [[8 һара|8 һарын]] дотор бараг 6000 км зам туулба. Ямаршье [[газарай зураг]]гүй, тэндэхын [[гол мүрэн]]эй талаар онсын мэдлэггүйн дээрэ нютагай омгынханай хэлэн яриаг мэдэдэггүй испанишууд эхэ газарые бараг хүндэлэн туулһан энэ аялал ямаршуухан хэсүү байһаные одоо түсөөлэхэд бэрхэ. Хоол хүнэһэнэй нөөсэ багатай, өөһэдын хэһэн багахан хэбрэг онгосоор аялха ябасадаа тэдэ матрууд, анаконда гэхэ [[могой]]нууд, пираньянууд, голын абарга загаһанууд гээд Амазоной «гайхамшагуудтай» ушаржа ёһотой арьһан махаараа мэдэржэ ябаба.

Аяллынхаа ябасад дайнжа түримхэй индеецүүдтэй тулалдаха удаа нэгэ бэшэ тохёолдожо байһан гэдэг. Тромбетас гэхэ голын адаг оршомдо ехэ ширүүн тулаан болоһон түүхэтэй. Испанишуудые бүхынһээ элүү гайхашаруулһан зүйл гэбэл дайшадай эхинэй эгэнээндэ нум сумаар зэбсэглэһэн үндэр нюргатай, хахад нүсгэн эмэгтэйшүүд тулалдажа байһан ябадал ажа. Тэдынэй омогой бусад дайшадһаа элүү аймшаггүй эрэ зоригтой тулалдажа байба. Тэдыгээр эрэлхэг эмэгтэйшүүд Амазоной эртын домогто үгүүлдэг илагдал гэдэгые мэдэдэггүй эмэгтэй дайшадай ябадалые һанагдуулжа байба. Тиимэ болоод Орельян уг мүрэные Амазон мүрэн хэмээн нэрэлһэн байна.

Тэрэ сагһаа хойшо шудалгаа шэнжэлгын олон олон ангинууд энэ агуу ехэ мүрэндэ ошожо байһаные дурадбал [[Франци]]ин Кондамин, [[Герман]]ай [[Хумбольдт]], [[Англи]]ин Бейтс болон [[Ород]]ой аялагша Лангсдорф нара болоод XVIII зуунай эсэс, XIX зуунай эхээр Амазоной шугуйда нэбтэржэ шадаад голнуудай хатан хаанай болон тэрэнэй хабын шэглиг ойн амида юртэмсые [[шэнжэлхэ ухаан]]да нээжэ үгэһэн байна.

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

{{1000 үгүүлэл}}

[[Категори:Гол мүрэн]]