# Бразил
Бразил (португалаар Brasil), албан ёһоор Холбооной Бүгэдэ Найрамдаха Бразил Улас (португалаар República Federativa do Brasil) — Урда Америкын улас. Бразил газар нютаг ба хүн зоной хубида Латин Америкын эгээн томо, дэлхэйн хэмжээгээр табанда бэшэгдэдэг улас юм. Мүн арадшалһан оронууд дотор хүн зоноороо дүрбэндэ ородог. Бразилиин зүүн талада Атлантын далай оршодог болоод ниитэ эрьень 7,491 км утатай. Хойто талаараа Венесуэла, Суринам, Гайана, Франциин нютаг болохо Франциин Гвиана, урда талаараа Уругвай, баруун урда талаараа Аргентинэ, Парагвай, баруун талаараа Боливи, Перу, баруун хойто талаараа Колумби уласуудтай хилэ нэгэтэй юм. Фернанду-ди-Норонья, Рокас, Сан-Педру-ба-Сан-Паулу ба Триндади ба Мартин-Вас зэргэ олон арал ольтирогууд Бразилда хамаарна.
Бразил 1500 ондо Педру Алвареш Кабралаар нээгдэһэнһээ хойшо 1822 ондо тусгаар тогтонихо хүрэтэр Португалиин колони байгаа. Анха Бразилиин эзэнтэ гүрэн нэрэтэйгээр тусгаарлаһан болон 1889 онһоо бүгэдэ найрамдаха улас болоо. Гэхыдээ мүнөөнэй конгресс гү, али хоёр танхимтай хуули тогтоохо байгуулга 1824 ондо Үндэһэн хуули баталагдаһан мөчид байгуулагдаһан байна. Мүнөөнэй Үндэһэн хуулида Бразилиие холбооной бүгэдэ найрамдаха улас гэжэ тодорхойлһон байдаг. Бразил холбооной тойрог, 26 можо, 5,564 хотоһоо бүридэнэ. Үндэһэнэй баярынь 9-дүгээр һарын 7 үдэр.
Бразилиин эдэй засаг номинал ҮНБ-р арбанда, худалдажа абаха шадабариин ҮНБ-р дэлхэйдэ юһэндэ жагсадаг. Эдэй засагай шэнэшэлэл Бразилиие үсэжэ бай дэлхэйн хүсэрхэг орон болгоһон болон НҮБ, Урда Америкын Оронуудай Холбоо зэргэ байгуулгануудые анха байгуулһан оронуудай нэгэ болгобо. Бразил католик шажанда, португал хэлээр дуугардаг, олон үндэһэтэнһөө тогтодог болон түрэл бүриин тусхай хамгаалалтатай газарнуудтань ан амитан, ургамал, байгаалиин баялиг зэргэ элбэг.

## Юрэнхы мэдээсэл

### Газар зүйн байрлалга, нютаг дэбисхэр
Бразил Улас Урда Америкын 47,3 хубиие эзэлэн 8 сая 514.877 хабтагай дүрбэлжэн километр дэбисхэр нютагта оршодог. Нютаг дэбисхэрэйнгээ хэмжээгээр Латин Америкэдэ түрүүлдэг, дэлхэйдэ табадугаарта ородог, шииглиг, дулаан уурал амисхалтай. Чили, Эквадор уласуудһаа бусад Урда Америкын бүхы оронтой хилэлдэг.

### Хүн зон
Бразил 202 сая (2014) хүн зонтой, хүн зоной тоогоор дэлхэйдэ табадугаарта ородог. Нэгэ хабтагай дүрбэлжэн км газарта дундажаар 23,7 хүн ноогдодог, хүн зоной дундажа үсэлтэ 1,17 хуби, дундажа наһалалта 74,3 (2014).
Хүн зоной олонхиие нютагай унаган индиеецүүд болон португалиинхи, италиинхи, японойхи, африкынхи гаралтай бразилшууд бүридүүлдэг. Хүн зоной 75 хубинь католик шажантай. Ниислэл Бразилиа хото, 2 сая шахуу ажаһуугшадтай. 1960 ондо тус уласай ниислэлые Рио-де-Жанейро хотоһоо Бразилиада шэлжүүлһэн.

## Улас түрын тогтолсоо
Юрэнхылэгшын засаглалтай Холбооной Бүгэдэ Найрамдаха Улас.
Бразилиин Үндэһэнэй Ехэ Хурал (Congresso Nacional) болбол холбооной 26 улас, нэгэ дүүргэ тус бүриһөө олонхиин һанал абажа һунгагдаһан 3 гэшүүниие 8 жэлэй хугасаагаар томилдог ниитэ 81 һуудалтай Холбооной Суулган (Senado Federal) гү, али Дээдэ танхим, 513 һуудалтай, гэшүүдые 4 жэлээр һунгадаг Доодо гү, али Түлөөлэгшэдэй танхимһаа бүридэдэг. Үндэһэн хуулинь 1988 ондо баталагдаһан. Тус уласта уласта албан ёһоной бүридхэлтэй улас түрын 31 нам үйлэ ажаллалга ябуулдаг.
Уласай Юрэнхылэгшые дүрбэн жэлээр һунгадаг. Мүнөөнэй Юрэнхылэгшэ Дилма Руссеф 2011 ондо Ажалшадай намһаа нэрэ дэбшэн, олонхиин һаналаар илажа, 2014 оной 10 дугаар һарада дахин Юрэнхылэгшээр һунгагдаһан.
Үмэнэхи Юрэнхылэгшэ Лула да Сильвагай Засагай газар эдэй засагаа элүүржүүлхэ үүдэнһээ тэдхэбэри, тэдхэмжэ, татабариин хүндэ дарамтаһаа ангижаруулхын тулада хорин жэлэй хугасаада арбан найман тэрбум америкын долларай хуримталал бии болгохо түсэлые Конгрессын Доодо танхимаар баталуулан ажаллаһаниинь үрэ дүнтэй алхам болоһон гэжэ дүгнэдэг.

## Эдэй засагай байдал
Бразил Уласта зам харилсаа, дэд бүтэсэ һайн хүгжэһэн, 80 сая тээбэриин хэрэгсэлтэй, 96 мянган км заһамал, 29 мянган км түмэр замтай, 10 үлүү томо уһан порттой, жэлдэ 9 сая тонно ашаа тээбэрилхэ хүсэн шадал бүхы 1000 үлүү хүлэг онгосотой, үндэһэнэй болон олон уласай ниидэлгын 14 компанитай.
Бразил Улас хара болон үнгэтэ түмэрлиг, марганецай хүдэр, уран, боксит, нүүрһэн, алмаз, алтан, мүнгэн, газарай тоһон, байгаалиин хии зэргэ ашагта малтамалай ехэ нөөсэтэй, энэ талаараа дэлхэйн баян ороной нэгэ гү, али «түби улас» гэжэ тоосогдодог. Бразилиин Амазонка дэлхэйн эгээн ута мүрэн болон тэрэнэй ой һаба газарые эрдэмтэд «дэлхэйн ногоон уушхан» гэжэ нэрлэдэг.
Тус улас эдэй засагай хүгжэлөөрөө Латин Америкын бүһэ нютагтаа түрүүлжэ, дэлхэйдэ долоодугаарта бэшэгдэдэг. Бразил болон Мексика уласуудта Латин Америкын ниитэ ДНБ-эй гурбанай хоёр хуби ногдодог. Бүһэ нютагай худалдаан, эдэйн засагай томо байгуулга болохо МЕРКОСУР-ые түрүүлдэг, “G-20”-до болон БРИКС-та шухала байра һуури эзэлдэг. Хүдөө ажахы, тэрэ дунда кофе, үхэрэй ажахыгаар үйлэдбэрилэлтээр дэлхэйдэ түрүүлхэ байра эзэлдэгэй зэргэсээ үнэтэ металлай томо үйлэдбэрилэгшэ, автомашина, гар утаһан, ниидэхэ онгосын экспортоороо дэлхэйн заха зээлдэ томо байра һуури эзэлдэг.
Бразил Улас 100 үлүү сая үхэр, 50 үлүү сая бага мал, 40 сая гахай үрэжүүлдэг. Мяха, һү, арһа болбосоруулха хүнгэн үйлэдбэри һайн хүгжэһэн байна. Түмэрлиг, цемент, эршэм хүсэн, сахилгаан бараа, холбооной хэрэгсэл, сахим тоосоолуур, автомашина,ниидэхэ онгосо , хүлэг онгосо үйлэдбэрилдэг. Элһэн шэхэр, хүбэн, гурил, кофе, сагаан будаа, кукуруза, цитрусай жэмэс, жэмэсгэнэ таряалдаг.
Бразил, Парагвайн хилэ дээрэ дэлхэйн хоёрдохи томо уһан сахилгаан станци ажалладаг.
Тус уласай дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүнэй хэмжээ (ДНБ) 3,0 ехэ наяд америкын доллар байна (2014). Нэгэ хүндэ ноогдохо ДНБ-эй хэмжээ 15.115 (2014) америкын доллар. ДНБ-ые һалбаринуудаар ангилбал: хүдөө ажахы 5,5 хуби, ажаүйлэдбэри 27,5 хуби, үйлэшэлгэ 67 хубиие эзэлжэ байна. Мүнгэнэй ханша уналта (инфляци) 3 хубитай байхань 2005 онтой харисуулхада 2,7 хубяар буураһан, ниитэ хүн зоной 31 хуби амидаралгын баталгаажаха нюрууһаа доогуур амидралтай.
Худалдаанай эгээн томо партнёрынь Хитад Улас (2014).
Бразил Улас тээбэриин хэрэгсэлэй эд анги, түмэрлиг, кофе, буурсаг, хүнгэн ажаүйлэдбэриин бараа бүтээгдэхүүн зэргые экспортировалдаг. Экспортын гол партнёрнуудынь АНУ, Аргентинэ, Нидерланд, Хитад, Германи, Мексика, Япон зэргэ орон юм.
Бразил гол түлэб машина механизм, химиин бүтээгдэхүүн, газарай тоһон, эршэм хүсэн импортировалдаг ба ниитэ хэмжээ 238 тэрбум америкын доллар, гол партнёрнуудынь АНУ, Аргентинэ, Германи, Хитад, Япон зэргэ уласууд юм.
Бразилиин болбосоруулха ажаүйлэдбэридэ 1990-ээд онһоо шанарай ахиц гаража металл болон сахилгаан, электроникын бараа бүтээгдэхүүнэй үйлэдбэрилэл хурдасатай хүгжэһэн. Энэ үеһөө эршэмтэй хүгжэлэй шатадаа орожо, мүрысэлдэхэ шадабаринь нэмэгдэһэн байна. Бразил Улас Ази, Номгон далайн оронуудһаа Япон, Урда Солонгос, Хитад Улстай худалдаа, эдэй засагай харилсаа һүүлшын жэлнүүдтэ тодорхойгоор үргэжэжэ байна.
Бразил Улас олон уласай 60 үлүү байгуулгын гэшүүн юм.

## Засаг захиргаанай хубаари
Тус улас 26 холбооной улас, нэгэ холбооной дүүргэ, засаг захиргаанай 5563 можотой. Дэлхэйдэ томохондо тоосогдодог үйлэдбэри, худалдаанай Сан-Паулу, Рио-де-Жанейро зэргэ хототой. Албан ёһоной хэлэниинь португал хэлэн.
| Хойто бүһэ 1. Акри (Acre) 2. Амазонас (Amazonas) 3. Амапа (Amapá) 4. Пара (Pará) 5. Рондони (Rondônia) 6. Рорайма (Roraima) 7. Токантинс (Tocantins) |

| Зүүн хойто бүһэ 1. Алагоас (Alagoas) 2. Баи (Bahia) 3. Мараньян (Maranhão) 4. Параиба (Paraíba) 5. Пернамбуку (Pernambuco) 6. Пиауи (Piauí) 7. Риу-Гранди-ду-Норти (Rio Grande do Norte) 8. Сеара (Ceará) 9. Сержипи (Sergipe) |

| Түб баруун бүһэ 1. Гояс (Goiás) 2. Мату-Гросу (Mato Grosso) 3. Бразилиа 4. Мату-Гросу-ду-Сул (Mato Grosso do Sul) |

| Зүүн урда бүһэ 1. Эспириту-Санту (Espírito Santo) 2. Минас-Жерайс (Minas Gerais) 3. Рио-де-Жанейро (Rio de Janeiro) 4. Сан-Паулу (São Paulo) |

| Урда бүһэ 1. Парана (Paraná) 2. Риу-Гранди-ду-Сул (Rio Grande do Sul) 3. Санта-Катарина (Santa Catarina) |


Бразил
{{Улас
|буряад_нэрэ         = '''Холбооной Бүгэдэ Найрамдаха Бразил Улас'''
|уугуул_нэрэ  =  República Federativa do Brasil
|богони_нэрэ = Бразил
|һүлдын_зураг                    = Coat of arms of Brazil.svg
|тугай_зураг = Flag of Brazil.svg
|түрын_уряа = {{lang-pt|Ordem e Progresso}}<br/>«Гурим ба хүгжэл»
|түрын_дуулал = {{lang-pt|Hino Nacional Brasileiro}}<br />«Бразил уласай түрын дуулал»<br /><center>[[Файл:Hino-Nacional-Brasil-instrumental-mec.ogg|noicon|center]]</center>
<!-- |Аудио=-->
|засаглалай_хэлбэри       = [[Холбооной улас]]
|газарай_зураг                   = Brazil (orthographic projection).svg|200px|
|албан_ёһоной_хэлэн                    = [[Португал хэлэн]]
|үндэһэ_язгуур                  = 
<small>
47.73% [[Сагаан арһатан]]<br />43.13% Хүрэн арһатан<br />7.61% [[Хара арһатан]]<br />1.09% [[Ази]]инхи<br />0.43% Унаган индеецүүд
</small>
|ниислэл_хото            = [[File:Brasão do Distrito Federal (Brasil).svg|20px]] [[Бразилиа]]
|хамагай_томо_хото = [[Сан-Паулу]]
|тэргүүнэй_класс1          = Юрэнхылэгшын орлогшо
|тэргүүнэй_нэрэ1                = [[Мишел Темер]]
|тэргүүнэй_класс2          = Дэд Юрэнхылэгшэ
|тэргүүнэй_нэрэ2                = [[Мишел Темер]]
|хуули_тогтоогшо               = Үндэһэнэй Ехэ Хурал ''(Congresso Nacional)'' 
|дээдэ_танхим                   = Холбооной Суулган ''(Senado Federal)''
|доодо_танхим                   = Түлөөлэгшэдэй Танхим ''(Câmara dos Deputados)''
|газар_нютаг_км2             = 8 514 877<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html?countryname=Estonia&countrycode=en&regionCode=eur&rank=133#en|title=Country Comparison: Area|publisher=CIA|lang=en|accessdate=2013-11-10|archivedate=2013-11-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131110114124/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html?countryname=Estonia&countrycode=en&regionCode=eur&rank=133#en}}</ref>
|уһанай_процент            = 0,65 %
|хүн_амай_тоосоо              = {{increase}}201 009 622<ref name="CIA2">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html?countryname=Brazil&countrycode=br&regionCode=soa&rank=6#br|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131110150209/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html?countryname=Brazil&countrycode=br&regionCode=soa&rank=6#br|archivedate=2013-11-10}}</ref>
|хүн_ам_тооцоолсон_он = 2013
|хүн_амай_нягтрал_нэгжэ_км2 = 22
|хүн_амын нягтрал_эрэмбэ_дэс   =182
|ДНБ_ХАЧ                       =[[Америк доллар|$]]2.309 ехэ наяд<ref name=imf>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=57&pr.y=9&sy=2011&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C943%2C963%2C686%2C616%2C688%2C223%2C518%2C516%2C728%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C522%2C278%2C622%2C692%2C156%2C694%2C624%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C716%2C321%2C456%2C243%2C722%2C248%2C942%2C469%2C718%2C253%2C724%2C642%2C576%2C643%2C936%2C939%2C961%2C644%2C813%2C819%2C199%2C172%2C184%2C132%2C524%2C646%2C361%2C648%2C362%2C915%2C364%2C134%2C732%2C652%2C366%2C174%2C734%2C328%2C144%2C258%2C146%2C656%2C463%2C654%2C528%2C336%2C923%2C263%2C738%2C268%2C578%2C532%2C537%2C944%2C742%2C176%2C866%2C534%2C369%2C536%2C744%2C429%2C186%2C433%2C925%2C178%2C869%2C436%2C746%2C136%2C926%2C343%2C466%2C158%2C112%2C439%2C111%2C916%2C298%2C664%2C927%2C826%2C846%2C542%2C299%2C967%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698&s=NGDPD%2CPPPGDP&grp=0&a= |title=Brazil|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2011-09-20}}</ref>
|ДНБ_ХАЧ_он                    =2011 
|ДНБ_ХАЧ_эрэмбэ                =7
|ДНБ_ХАЧ_Нэг_хүнд              =$11,767<ref name=imf/>
|ДНБ_ХАЧ_Нэг_хүнд_эрэмбэ       =75
|ДНБ_нэрлэсэн                  =$2.517 ехэ наяд<ref name=imf/>
|ДНБ_нэрлэсэн_он               =2011
|ДНБ_нэрлэһэн_эрэмбэ           =6
|ДНБ_нэрлэсэн_нэг_хүнд         =$12,917<ref>http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=45&pr.y=14&sy=2011&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=223&s=NGDPDPC&grp=0&a=</ref>
|ДНБ_нэрлэсэн_нэг_хүнд_эрэмбэ  =53
|ХТББИ                         =<span style="color: #0c0; font-size: larger;">▼</span>53.6<ref name="2010censusgini">[http://www.ibge.gov.br/home/estatistica/populacao/censo2010/caracteristicas_da_populacao/tabelas_pdf/tab8.pdf Caracteristicas da População e dos Domicílios do Censo Demográfico 2010 — Rendimento]</ref>
|Илтгэлцүүр_он                 =2010
|Илтгэлцүүр_ангилал            =
|Илтгэлцүүр_эрэмбэ             =
|ХХИ                           =0.718<ref name=HDI11>{{cite web|title=Table 1: Human development index 2011 and its components|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Table1.pdf|format=PDF|accessdate=2011-12-04|publisher=UNDP|author=UNDP Human Development Report 2011}}</ref>
|ХХИ_он                        =2011
|ХХИ_ангилал                   =84
|ХХИ_эрэмбэ                    =<span style="color:#090;">дээгүүр</span>
|мүнгэн_тэмдэгтэ                   = Бразилиин реал
|мүнгэн_тэмдэгтэ_код    = BRL
|интернет_домэйн                   = [[.br]]
|телефоной_код            = +55
|сагай_бүһэ               = -2һоо…-4
|зүүлтэ                   = 
}}
'''Бразил''' ({{lang-pt|Brasil}}), албан ёһоор '''Холбооной Бүгэдэ Найрамдаха Бразил Улас''' ({{lang-pt|República Federativa do Brasil}}) — [[Урда Америкэ|Урда Америкын]] улас. Бразил газар нютаг ба хүн зоной хубида [[Латин Америкэ|Латин Америкын]] эгээн томо, дэлхэйн хэмжээгээр табанда бэшэгдэдэг улас юм. Мүн арадшалһан оронууд дотор хүн зоноороо дүрбэндэ ородог. Бразилиин зүүн талада [[Атлантын далай]] оршодог болоод ниитэ эрьень 7,491 км утатай. Хойто талаараа [[Венесуэла]], [[Суринам]], [[Гайана]], [[Франци]]ин нютаг болохо [[Франциин Гвиана]], урда талаараа [[Уругвай]], баруун урда талаараа [[Аргентинэ]], [[Парагвай]], баруун талаараа [[Боливи]], [[Перу]], баруун хойто талаараа [[Колумби]] уласуудтай хилэ нэгэтэй юм. [[Фернанду-ди-Норонья]], [[Рокас]], [[Сан-Педру-ба-Сан-Паулу]] ба [[Триндади ба Мартин-Вас]] зэргэ олон арал ольтирогууд Бразилда хамаарна<ref name="CIA" />.

Бразил 1500 ондо [[Педру Алвареш Кабрал]]аар нээгдэһэнһээ хойшо 1822 ондо тусгаар тогтонихо хүрэтэр [[Португал]]иин [[колони]] байгаа. Анха Бразилиин эзэнтэ гүрэн нэрэтэйгээр тусгаарлаһан болон 1889 онһоо бүгэдэ найрамдаха улас болоо. Гэхыдээ мүнөөнэй конгресс гү, али хоёр танхимтай хуули тогтоохо байгуулга 1824 ондо Үндэһэн хуули баталагдаһан мөчид байгуулагдаһан байна. Мүнөөнэй Үндэһэн хуулида Бразилиие холбооной бүгэдэ найрамдаха улас гэжэ тодорхойлһон байдаг. Бразил холбооной тойрог, 26 можо, 5,564 хотоһоо бүридэнэ. Үндэһэнэй баярынь 9-дүгээр һарын 7 үдэр.

Бразилиин [[эдэй засаг]] номинал [[ҮНБ]]-р арбанда, худалдажа абаха шадабариин ҮНБ-р дэлхэйдэ юһэндэ жагсадаг. Эдэй засагай шэнэшэлэл Бразилиие үсэжэ бай дэлхэйн хүсэрхэг орон болгоһон болон [[НҮБ]], [[Урда Америкын Оронуудай Холбоо]] зэргэ байгуулгануудые анха байгуулһан оронуудай нэгэ болгобо. Бразил [[католик шажан]]да, [[португал хэлэн|португал хэлээр]] дуугардаг, олон үндэһэтэнһөө тогтодог болон түрэл бүриин тусхай хамгаалалтатай газарнуудтань [[амитан|ан амитан]], [[ургамал]], [[байгаалиин нөөсэ|байгаалиин баялиг]] зэргэ элбэг.

== Юрэнхы мэдээсэл ==

=== Газар зүйн байрлалга, нютаг дэбисхэр ===
Бразил Улас Урда Америкын 47,3 хубиие эзэлэн 8 сая 514.877 хабтагай дүрбэлжэн километр дэбисхэр нютагта оршодог. Нютаг дэбисхэрэйнгээ хэмжээгээр Латин Америкэдэ түрүүлдэг, дэлхэйдэ табадугаарта ородог, шииглиг, дулаан уурал амисхалтай. [[Чили]], [[Эквадор]] уласуудһаа бусад Урда Америкын бүхы оронтой хилэлдэг.

=== Хүн зон ===
Бразил 202 сая (2014) хүн зонтой, хүн зоной тоогоор дэлхэйдэ табадугаарта ородог. Нэгэ хабтагай дүрбэлжэн км газарта дундажаар 23,7 хүн ноогдодог, хүн зоной дундажа үсэлтэ 1,17 хуби, дундажа наһалалта 74,3 (2014).

Хүн зоной олонхиие нютагай унаган [[индиеецүүд]] болон [[португал]]иинхи, [[итали]]инхи, [[япон]]ойхи, [[Африка|африкынхи]] гаралтай бразилшууд бүридүүлдэг. Хүн зоной 75 хубинь [[католик шажан]]тай. Ниислэл Бразилиа хото, 2 сая шахуу ажаһуугшадтай. 1960 ондо тус уласай ниислэлые [[Рио-де-Жанейро]] хотоһоо Бразилиада шэлжүүлһэн.

== Улас түрын тогтолсоо ==
[[Файл:06-11-2014 Novembro Azul (15733329532).jpg|thumb|left|250px|«Планалту ордон» болбол юрэнхэлэгшын һуури мүн.]]
Юрэнхылэгшын засаглалтай Холбооной Бүгэдэ Найрамдаха Улас.
Бразилиин Үндэһэнэй Ехэ Хурал (''Congresso Nacional'') болбол холбооной 26 улас, нэгэ дүүргэ тус бүриһөө олонхиин һанал абажа һунгагдаһан 3 гэшүүниие 8 жэлэй хугасаагаар томилдог ниитэ 81 һуудалтай Холбооной Суулган (''Senado Federal'') гү, али Дээдэ танхим, 513 һуудалтай, гэшүүдые 4 жэлээр һунгадаг Доодо гү, али Түлөөлэгшэдэй танхимһаа бүридэдэг. Үндэһэн хуулинь 1988 ондо баталагдаһан. Тус уласта уласта албан ёһоной бүридхэлтэй улас түрын 31 нам үйлэ ажаллалга ябуулдаг.

Уласай Юрэнхылэгшые дүрбэн жэлээр һунгадаг. Мүнөөнэй Юрэнхылэгшэ [[Дилма Руссеф]] 2011 ондо Ажалшадай намһаа нэрэ дэбшэн, олонхиин һаналаар илажа, 2014 оной 10 дугаар һарада дахин Юрэнхылэгшээр һунгагдаһан.

Үмэнэхи Юрэнхылэгшэ Лула да Сильвагай Засагай газар эдэй засагаа элүүржүүлхэ үүдэнһээ тэдхэбэри, [[тэдхэмжэ]], [[татабари]]ин хүндэ дарамтаһаа ангижаруулхын тулада хорин жэлэй хугасаада арбан найман тэрбум америкын долларай хуримталал бии болгохо түсэлые Конгрессын Доодо танхимаар баталуулан ажаллаһаниинь үрэ дүнтэй алхам болоһон гэжэ дүгнэдэг.

== Эдэй засагай байдал ==
[[Файл:ItaipuAerea2AAL.jpg|thumb|250px|thumb|Бразил, [[Парагвай]]н хилэ дээрэ уһан сахилгаан станци]]
[[Файл:Cristo Redentor - Rio de Janeiro, Brasil.jpg|thumb|180px|[[Рио-де-Жанейро]]дохи [[Гэтэлгэгшэ Христосой хүшөө]]]]
Бразил Уласта зам харилсаа, дэд бүтэсэ һайн хүгжэһэн, 80 сая тээбэриин хэрэгсэлтэй, 96 мянган км заһамал, 29 мянган км түмэр замтай, 10 үлүү томо уһан порттой, жэлдэ 9 сая тонно ашаа тээбэрилхэ хүсэн шадал бүхы 1000 үлүү хүлэг онгосотой, үндэһэнэй болон олон уласай ниидэлгын 14 компанитай.

Бразил Улас хара болон үнгэтэ түмэрлиг, [[марганец]]ай хүдэр, [[уран]], [[боксит]], [[нүүрһэн]], [[алмаз]], [[алтан]], [[мүнгэн]], [[газарай тоһон]], байгаалиин хии зэргэ ашагта малтамалай ехэ нөөсэтэй, энэ талаараа дэлхэйн баян ороной нэгэ гү, али «түби улас» гэжэ тоосогдодог. Бразилиин [[Амазонка мүрэн|Амазонка]] дэлхэйн эгээн ута мүрэн болон тэрэнэй [[ой]] һаба газарые эрдэмтэд «дэлхэйн ногоон уушхан» гэжэ нэрлэдэг.

Тус улас эдэй засагай хүгжэлөөрөө Латин Америкын бүһэ нютагтаа түрүүлжэ, дэлхэйдэ долоодугаарта бэшэгдэдэг. Бразил болон [[Мексика]] уласуудта Латин Америкын ниитэ ДНБ-эй гурбанай хоёр хуби ногдодог. Бүһэ нютагай худалдаан, эдэйн засагай томо байгуулга болохо МЕРКОСУР-ые түрүүлдэг, “G-20”-до болон [[БРИКС]]-та шухала байра һуури эзэлдэг. Хүдөө ажахы, тэрэ дунда кофе, үхэрэй ажахыгаар үйлэдбэрилэлтээр дэлхэйдэ түрүүлхэ байра эзэлдэгэй зэргэсээ үнэтэ металлай томо үйлэдбэрилэгшэ, [[автомашина]], [[гар утаһан]], ниидэхэ онгосын экспортоороо дэлхэйн заха зээлдэ томо байра һуури эзэлдэг.

Бразил Улас 100 үлүү сая үхэр, 50 үлүү сая бага мал, 40 сая гахай үрэжүүлдэг. [[Мяхан|Мяха]], [[һүн|һү]], [[арһан|арһа]] болбосоруулха [[хүнгэн үйлэдбэри]] һайн хүгжэһэн байна. Түмэрлиг, цемент, эршэм хүсэн, сахилгаан бараа, холбооной хэрэгсэл, сахим тоосоолуур, автомашина,ниидэхэ онгосо , хүлэг онгосо үйлэдбэрилдэг. [[Элһэн шэхэр]], [[хүбэн]], [[гурил]], [[кофе]], [[сагаан будаа]], [[кукуруза]], цитрусай жэмэс, жэмэсгэнэ таряалдаг.

Бразил, [[Парагвай]]н хилэ дээрэ дэлхэйн хоёрдохи томо уһан сахилгаан станци ажалладаг.

Тус уласай [[дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүн]]эй хэмжээ (ДНБ) 3,0 ехэ наяд америкын доллар байна (2014). Нэгэ хүндэ ноогдохо ДНБ-эй хэмжээ 15.115 (2014) америкын доллар. ДНБ-ые һалбаринуудаар ангилбал: [[хүдөө ажахы]] 5,5 хуби, [[ажаүйлэдбэри]] 27,5 хуби, үйлэшэлгэ 67 хубиие эзэлжэ байна. Мүнгэнэй ханша уналта (инфляци) 3 хубитай байхань 2005 онтой харисуулхада 2,7 хубяар буураһан, ниитэ хүн зоной 31 хуби амидаралгын баталгаажаха нюрууһаа доогуур амидралтай.

Худалдаанай эгээн томо партнёрынь Хитад Улас (2014).

Бразил Улас тээбэриин хэрэгсэлэй эд анги, түмэрлиг, кофе, буурсаг, хүнгэн ажаүйлэдбэриин бараа бүтээгдэхүүн зэргые экспортировалдаг. Экспортын гол партнёрнуудынь [[АНУ]], [[Аргентинэ]], [[Нидерланд]], [[Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас|Хитад]], [[Германи]], [[Мексика]], [[Япон]] зэргэ орон юм.

Бразил гол түлэб машина механизм, химиин бүтээгдэхүүн, газарай тоһон, эршэм хүсэн импортировалдаг ба ниитэ хэмжээ 238 тэрбум америкын доллар, гол партнёрнуудынь [[АНУ]], [[Аргентинэ]], [[Германи]], [[Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас|Хитад]], [[Япон]] зэргэ уласууд юм.

Бразилиин болбосоруулха ажаүйлэдбэридэ 1990-ээд онһоо шанарай ахиц гаража металл болон сахилгаан, электроникын бараа бүтээгдэхүүнэй үйлэдбэрилэл хурдасатай хүгжэһэн. Энэ үеһөө эршэмтэй хүгжэлэй шатадаа орожо, мүрысэлдэхэ шадабаринь нэмэгдэһэн байна. Бразил Улас Ази, [[Номгон далай]]н оронуудһаа Япон, [[Урда Солонгос]], Хитад Улстай худалдаа, эдэй засагай харилсаа һүүлшын жэлнүүдтэ тодорхойгоор үргэжэжэ байна.

Бразил Улас олон уласай 60 үлүү байгуулгын гэшүүн юм.

== Засаг захиргаанай хубаари ==
Тус улас 26 холбооной улас, нэгэ холбооной дүүргэ, засаг захиргаанай 5563 можотой. Дэлхэйдэ томохондо тоосогдодог үйлэдбэри, худалдаанай [[Сан-Паулу]], [[Рио-де-Жанейро]] зэргэ хототой. Албан ёһоной хэлэниинь [[португал хэлэн]].

<div class="thumb tright">
<div class="thumbinner " style="width:450px;">{{Image label begin|image=Brazil Labelled Map.svg{{!}}border|width={{{width|450}}}|float={{{float|none}}}}} 
{{Image label small|x=0.840|y=0.09|scale={{{width|400}}}|text=''[[Атлантын далай|<span style="color: #333366;">Атлантын<br/>далай</span>]]''}}
{{Image label small|x=0.02|y=0.80|scale={{{width|400}}}|text=''[[Номгон далай|<span style="color: #333366;">Номгон<br/>далай</span>]]''}}
{{Image label small|x=0.88|y=0.75|scale={{{width|400}}}|text=''<small>Бүһэнүүд</small>''}}
{{Image label small|x=0.84|y=0.785|scale={{{width|400}}}|text=[[Хойто бүһэ (Бразили)|<span style="color: #333366;"><small>Хойто</small></span>]]}}
{{Image label small|x=0.84|y=0.825|scale={{{width|400}}}|text=[[Хойто зүүн бүһэ|<span style="color: #333366;"><small>Хойто зүүн</small></span>]]}}
{{Image label small|x=0.84|y=0.867|scale={{{width|400}}}|text=[[Түб баруун бүһэ|<span style="color: #333366;"><small>Түб баруун</small></span>]]}}
{{Image label small|x=0.84|y=0.91|scale={{{width|400}}}|text=[[Урда зүүн бүһэ|<span style="color: #333366;"><small>Урда зүүн</small></span>]]}}
{{Image label small|x=0.84|y=0.95|scale={{{width|400}}}|text=[[Урда бүһэ|<span style="color: #333366;"><small>Урда</small></span>]]}}
{{Image label small|x=0.10|y=0.37|scale={{{width|400}}}|text=<small>[[Акри]]</small>}}
{{Image label small|x=0.20|y=0.25|scale={{{width|400}}}|text=[[Амазонас]]}}
{{Image label small|x=0.51|y=0.24|scale={{{width|400}}}|text=[[Пара (можо улас)|Пара]]}}
{{Image label small|x=0.30|y=0.10|scale={{{width|400}}}|text=<small>[[Рорайма]]</small>}}
{{Image label small|x=0.540|y=0.12|scale={{{width|400}}}|text=[[Амапа]]}}
{{Image label small|x=0.24|y=0.42|scale={{{width|400}}}|text=<small>[[Рондони]]</small>}}
{{Image label small|x=0.60|y=0.40|scale={{{width|400}}}|text=<small>[[Токантинс]]</small>}}
{{Image label small|x=0.67|y=0.27|scale={{{width|400}}}|text=<small>[[Мараньян]]</small>}}
{{Image label small|x=0.77|y=0.45|scale={{{width|400}}}|text=[[Баи]]}}
{{Image label small|x=0.751|y=0.35|scale={{{width|400}}}|text=<small>[[Пиауи]]</small>}}
{{Image label small|x=0.85|y=0.26|scale={{{width|400}}}|text=<small>[[Сеара]]</small>}}
{{Image label small|x=0.94|y=0.25|scale={{{width|400}}}|text=<small>[[Риу-Гранди-ду-Норти|Риу-Гранди<br />-ду-Норти]]</small>}}
{{Image label small|x=0.91|y=0.32|scale={{{width|400}}}|text=<small>[[Параиба]]</small>}}
{{Image label small|x=0.86|y=0.35|scale={{{width|400}}}|text=<small>[[Пернамбуко]]</small>}}
{{Image label small|x=0.92|y=0.38|scale={{{width|400}}}|text=<small>[[Алагоас]]</small>}}
{{Image label small|x=0.92|y=0.41|scale={{{width|400}}}|text=<small>[[Сержипи]]</small>}}
{{Image label small|x=0.45|y=0.47|scale={{{width|400}}}|text=[[Мату-Гросу|Мато<br />Гросо]]}}
{{Image label small|x=0.43|y=0.63|scale={{{width|400}}}|text=<small>[[Мату-Гросу-ду-Сул|Мату-Гросу<br />ду-Сул]]</small>}}
{{Image label small|x=0.59|y=0.50|scale={{{width|400}}}|text=<small>[[Бразилиа|''Холбооной<br />тойрог'']]</small>}}
{{Image label small|x=0.58|y=0.58|scale={{{width|400}}}|text=[[Гояс]]}}
{{Image label small|x=0.71|y=0.57|scale={{{width|400}}}|text=[[Минас-Жерайс|Минас<br /> Жерайс]]}}
{{Image label small|x=0.58|y=0.70|scale={{{width|400}}}|text=<small>[[Сан-Паулу (можо улас)|Сан-Паулу]]</small>}}
{{Image label small|x=0.75|y=0.69|scale={{{width|400}}}|text=<small>[[Рио-де-Жанейро (можо улас)|Рио-де<br />-Жанейро]]</small>}}
{{Image label small|x=0.82|y=0.63|scale={{{width|400}}}|text=<small>[[Эспириту-Санту|Эспириту<br />Санту]]</small>}}
{{Image label small|x=0.53|y=0.76|scale={{{width|400}}}|text=<small>[[Парана (можо улас)|Парана]]</small>}}
{{Image label small|x=0.51|y=0.82|scale={{{width|400}}}|text=<small>[[Санта-Катарина]]</small>}}
{{Image label small|x=0.48|y=0.88|scale={{{width|400}}}|text=[[Риу-Гранди-ду-Сул|<small>Риу-Гранди<br />-ду-Сул</small>]]}}
{{Image label small|x=0.20|y=0.90|scale={{{width|400}}}|text=''[[Аргентинэ|<span style="color: #C0C0C0;">Аргентинэ</span>]]''}}
{{Image label small|x=0.20|y=0.55|scale={{{width|400}}}|text=''[[Боливи|<span style="color: #C0C0C0;">Боливи</span>]]''}}
{{Image label small|x=0.14|y=0.73|scale={{{width|400}}}|text=''[[Чили|<span style="color: #C0C0C0;">Чили</span>]]''}}
{{Image label small|x=0.02|y=0.07|scale={{{width|400}}}|text=''[[Колумби|<span style="color: #C0C0C0;">Колумби</span>]]''}}
{{Image label small|x=0.48|y=0.02|scale={{{width|400}}}|text=''<small>[[Франциин Гвиана|<span style="color: #C0C0C0;">Франциин Гвиана</span>]]</small>''}}
{{Image label small|x=0.39|y=0.07|scale={{{width|400}}}|text=''<small>[[Гвиана|<span style="color: #C0C0C0;">Гвиана</span>]]</small>''}}
{{Image label small|x=0.36|y=0.73|scale={{{width|400}}}|text=''[[Парагвай|<span style="color: #C0C0C0;">Парагвай</span>]]''}}
{{Image label small|x=0.04|y=0.47|scale={{{width|400}}}|text=''[[Перу|<span style="color: #C0C0C0;">Перу</span>]]''}}
{{Image label small|x=0.42|y=0.045|scale={{{width|400}}}|text=''<small>[[Суринам|<span style="color: #C0C0C0;">Суринам</span>]]</small>''}}
{{Image label small|x=0.45|y=0.96|scale={{{width|400}}}|text=''[[Уругвай|<span style="color: #C0C0C0;">Уругвай</span>]]''}}
{{Image label small|x=0.21|y=0.025|scale={{{width|400}}}|text=''[[Венесуэла|<span style="color: #C0C0C0;">Венесуэла</span>]]''}}
{{Image label end}}<div class="thumbcaption clear">Бразилиин засагай захиргаанай (можо уласууд ба бүһэнүүд) хубаариин газарай зураг</div>
</div></div>
{|
|-
|valign="top"|'''Хойто бүһэ'''
<ol>
<li>[[Акри]] (Acre)</li>
<li>[[Амазонас]] (Amazonas)</li>
<li>[[Амапа]] (Amapá)</li>
<li>[[Пара (можо улас)|Пара]] (Pará)</li>
<li>[[Рондони]] (Rondônia)</li>
<li>[[Рорайма]] (Roraima)</li>
<li>[[Токантинс]] (Tocantins)</li>
</ol>
|}
{|
|-
|valign="top"|'''Зүүн хойто бүһэ'''
<ol start="8">
<li>[[Алагоас]] (Alagoas) </li>
<li>[[Баи]] (Bahia) </li>
<li>[[Мараньян]] (Maranhão) </li>
<li>[[Параиба]] (Paraíba) </li>
<li>[[Пернамбуку]] (Pernambuco) </li>
<li>[[Пиауи]] (Piauí) </li>
<li>[[Риу-Гранди-ду-Норти]] (Rio Grande do Norte) </li>
<li>[[Сеара]] (Ceará) </li>
<li>[[Сержипи]] (Sergipe) </li>
</ol>
|}
{|
|-
|valign="top"|'''Түб баруун бүһэ'''
<ol start="17">
<li>[[Гояс]] (Goiás) </li>
<li>[[Мату-Гросу]] (Mato Grosso) </li>
<li>[[Бразилиа]]</li>
<li>[[Мату-Гросу-ду-Сул]] (Mato Grosso do Sul) </li>
</ol>
|}
{|
|-
|valign="top"|'''Зүүн урда бүһэ'''
<ol start="21">
<li>[[Эспириту-Санту]] (Espírito Santo) </li>
<li>[[Минас-Жерайс]] (Minas Gerais) </li>
<li>[[Рио-де-Жанейро (можо улас)|Рио-де-Жанейро]] (Rio de Janeiro) </li>
<li>[[Сан-Паулу (можо улас)|Сан-Паулу]] (São Paulo) </li>
</ol>
|}
{|
|-
|valign="top"|'''Урда бүһэ'''
<ol start="25">
<li>[[Парана (можо улас)|Парана]] (Paraná)</li>
<li>[[Риу-Гранди-ду-Сул]] (Rio Grande do Sul)</li>
<li>[[Санта-Катарина (можо улас)|Санта-Катарина]] (Santa Catarina)</li>
</ol>
|}

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

== Холбооһон ==
{{commonscat|Brasil}}
* [http://www.vokrugsveta.ru/vs/number/475/ Тематический номер журнала «Вокруг света» о Бразилии (май 2009).] {{ref-ru}}
* [http://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/BRAZILIYA.html Бразилия в энциклопедии «Кругосвет».] {{ref-ru}}
* [http://www.justmyworld.org/phone_codes/C31/brazil/ Brazil City Codes.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120525043053/http://www.justmyworld.org/phone_codes/C31/brazil |date=2012-05-25 }} {{ref-ru}}
* [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/brtoc.html Библиотека конгресса — Исследование страны: Бразилия]{{ref-en}}
* [http://www.britannica.com/nations/Brazil Энциклопедия Британика: Бразилия]{{ref-en}}
* [http://www.bn.br/ Национальная библиотека Бразилии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160917002714/http://www.bn.br/ |date=2016-09-17 }} {{ref-en}}, {{ref-pt}}
* [https://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/br.html Книга фактов ЦРУ: Бразилия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070509150910/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/br.html |date=2007-05-09 }}{{ref-en}}
* [http://brazilian-news.ru Новости Бразилии на русском языке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171002223306/http://brazilian-news.ru/ |date=2017-10-02 }} {{ref-ru}}
* [http://www.visitbrasil.com/index.html?__locale=en Official Tourist Guide of Brazil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120716234855/http://www.visitbrasil.com/index.html?__locale=en |date=2012-07-16 }} {{ref-en}}
* [http://www.brasil.gov.br/?set_language=en Brazilian Federal Government]{{ref-en}}
* [http://www.ibge.gov.br/english/ Brazilian Institute of Geography and Statistics]{{ref-en}}
* [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/brazil.htm Brazil] at ''UCB Libraries GovPubs''{{ref-en}}
* [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/brtoc.html Country Profile] from the U.S. [[Library of Congress]] (1997){{ref-en}}
* [http://www.itnsource.com/en/shotlist/BHC_ITN/1961/10/12/X12106101/ Video report on Brazil in 1961]{{ref-en}}
* [http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1227110.stm Brazil] from the [[BBC News]]{{ref-en}}
* [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=BR Key Development Forecasts for Brazil] from [[International Futures]]{{ref-en}}
* [http://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552509 Democracy in Brazil] from the [http://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552494/browse?type=title Dean Peter Krogh Foreign Affairs Digital Archives]{{ref-en}}

{{Урда Америкэ}}
{{1000 үгүүлэл}}

[[Категори:Бразил| ]]
[[Категори:Урда Америкэ]]