# Түрын эрьелтэ
Түрын эрьелтэ (француз: coup d’état [ˌkuː deɪˈtɑː]) —  улас түрэдэ эрхэ мэдэлэй хубилалта юм. Түрын эрьелтэ үндэһэн хуули болон эрхэ зүйн нормодо зүршэжэ, юрэдөө засаглалай түбүүдые хүсөөр эзэмдэжэ, түрын тэригүүн ба бусад хүтэлбэрилэгшэдые зайлуулаад (алалга гү, али тушаалгын аргаар) үргэлжэнэ.
Этимологиин ёһоор, «эрьелтэ» болон хубисхал тон адли байна: лата: revolutio, ород: революция — эрьелгэ, эрьюулгэ. Тиибэшье һаа, улас түрын түүхэдэ «хубисхал» гэбэл томо хэмжээнэй, удаан үргэлжэдэг үйлэ ябаса («ямар нэгэ байгаалиин, ниигэмэй гү, али танин мэдэхын үзэгдэлэй дэбжэлтэнь болоһон гүн шанарай хубилалта») аад, «түрын эрьелтэ» гээшэ алибаа хэмжээнэй эрхэ мэдэлэй шэлжэлгын үйлэ хэрэг юм.
Түрын эрьелтын тусхай түрэлнүүд:
- Сэрэгэй эрьелтэ
- Путч


## Дэлхэйн шухала түрын эрьелтэ
- Термидорой түрын эрьелтэ
- 1851 оной 12 һарын 2-ой түрын эрьелтэ
- 1920 оной Каппын путч
- 1922 оной Италиин фашис түрын эрьелтэ
- 1923 оной Пивын путч
- 1932 оной Тайландын түрын эрьелтэ
- 1943 оной Аргентинын түрын эрьелтэ
- 1953 оной Иранай түрын эрьелтэ
- 1954 оной Гватемалын түрын эрьелтэ
- 1956 оной Аргентинын түрын эрьелтэ
- 1957 оной Тайландын түрын эрьелтэ
- 1960 оной Түрэгэй түрын эрьелтэ
- 1961 оной 5 һарын 16-ай Солонгосой сэрэгэй эрьелтэ
- 1962 оной Мьянмагай түрын эрьелтэ
- 1963 оной Вьетнамай түрын эрьелтэ
- 1963 оной Иракай түрын эрьелтэ
- 1964 оной Бразилай түрын эрьелтэ
- 1965 оной Индонезиин түрын эрьелтэ
- 1967 оной Грециин түрын эрьелтэ
- 1968 оной Иракай түрын эрьелтэ
- 1971 оной Түрэгэй түрын эрьелтэ
- 1973 оной Чилиин түрын эрьелтэ
- 1974 оной Португалай түрын эрьелтэ
- 1976 оной Аргентинын түрын эрьелтэ
- 1979 оной 12 һарын 12-ой Солонгосой түрын эрьелтэ
- 1980 оной 5 һарын 17-ой Солонгосой түрын эрьелтэ
- 1980 оной Түрэгэй түрын эрьелтэ
- 1988 оной Мьянмагай түрын эрьелтэ
- 1991 оной Августын путч
- 1992 оной Түрэгэй түрын эрьелтэ
- 1999 оной Пакистанай түрын эрьелтэ
- 2005 оной Непалай түрын эрьелтэ
- 2006 оной Тайландын түрын эрьелтэ
- 2009 оной Һондурасай түрын эрьелтэ
- 2012 оной Малиин түрын эрьелтэ
- 2013 оной Урда Суданай түрын эрьелтэ
- 2016 оной Түрэгэй түрын эрьелтэ


Түрын эрьелтэ
'''Түрын эрьелтэ''' ({{lang-fr|coup d’état}} [ˌkuː deɪˈtɑː]) —  [[улас түрэ]]дэ эрхэ мэдэлэй хубилалта юм. Түрын эрьелтэ [[үндэһэн хуули]] болон [[эрхэ зүй]]н нормодо зүршэжэ<ref name="Luttwak">{{cite book
| author = [[Эдвард Люттвак|Luttwak, Edward]]
| title = [[Түрын эрьелтэ (ном)|Coup d’état: a practical handbook]]
| publisher = [[Harvard University Press]]
| year = 1979
| page = 171
| url = https://books.google.com/books?id=K5OnWYLhQBAC&pg=PA172&dq=%22Clearly+the+coup+is+by+definition+illegal%22&hl=en&ei=jtwcTrXoGYeXOurGuaoJ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCgQ6AEwAA#v=onepage&q=%22Clearly%20the%20coup%20is%20by%20definition%20illegal%22&f=false
| quote = Clearly the coup is by definition illegal}}</ref>, юрэдөө засаглалай түбүүдые хүсөөр эзэмдэжэ, [[түрын тэригүүн]] ба бусад хүтэлбэрилэгшэдые зайлуулаад (алалга гү, али тушаалгын аргаар) үргэлжэнэ<ref name="Johnson">{{cite book
| author = Dr. Paul M. Johnson
| title = A Glossary of Political Economy Terms
| publisher = Department of Political Science, 7080 Haley Center, Auburn University, Auburn, AL 36849
| chapter = Coup d’état
| year = 1994–2005
| url = http://www.auburn.edu/~johnspm/gloss/coup_d_etat}}</ref>.<!-- A quick and decisive extra-legal seizure of governmental power by a relatively small but highly organized group of political or military leaders, typically by means of the unexpected arrest or assassination of the incumbent chief executive and his principal supporters within the government. For the coup to be successful, the rank and file of the police and military have to be willing to take orders from the new government leaders once the coup is accomplished, so typically the organizers of successful coups have previously recruited important military and police commanders to their cause prior to going ahead with it. Most frequently, coups are initiated and led by high-ranking military officers. They are most apt to be successful in countries where both the general population’s and the government bureaucracy’s ideological dedication to upholding established constitutional procedures is relatively weak and consequently there is little danger of massive civilian resistance or non-cooperation by the rank and file of soldiers and other government employees.-->

Этимологиин ёһоор, «эрьелтэ» болон [[хубисхал]] тон адли байна: {{lang-la|revolutio}}, {{lang-ru|революция}} — эрьелгэ, эрьюулгэ<ref name="БСЭ_Револ"> Революция (переворот) // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.</ref>. Тиибэшье һаа, улас түрын түүхэдэ «хубисхал» гэбэл томо хэмжээнэй, удаан үргэлжэдэг ''үйлэ ябаса'' («ямар нэгэ байгаалиин, ниигэмэй гү, али танин мэдэхын үзэгдэлэй дэбжэлтэнь болоһон гүн шанарай хубилалта»<ref name="БСЭ_Револ" />) аад, «түрын эрьелтэ» гээшэ алибаа хэмжээнэй эрхэ мэдэлэй шэлжэлгын ''үйлэ хэрэг'' юм.

Түрын эрьелтын тусхай түрэлнүүд:
* [[Сэрэгэй эрьелтэ]]
* [[Путч]]

== Дэлхэйн шухала түрын эрьелтэ ==
* [[Термидорой түрын эрьелтэ]]   
* [[1851 он]]ой [[12 һарын 2-ой түрын эрьелтэ]]
* [[1920 он]]ой [[Каппын путч]]
* [[1922 он]]ой [[Римэй марш|Италиин фашис түрын эрьелтэ]]
* [[1923 он]]ой [[Пивын путч]]
* [[1932 оной Тайландын түрын эрьелтэ]]
* [[1943 оной Аргентинын түрын эрьелтэ]]
* [[1953 оной Иранай түрын эрьелтэ]]
* [[1954 оной Гватемалын түрын эрьелтэ]]
* [[1956 оной Аргентинын түрын эрьелтэ]]
* [[1957 оной Тайландын түрын эрьелтэ]]
* [[1960 оной Түрэгэй түрын эрьелтэ]]
* 1961 оной [[5 һарын 16-ай Солонгосой сэрэгэй эрьелтэ]]
* [[1962 оной Мьянмагай түрын эрьелтэ]]
* [[1963 оной Вьетнамай түрын эрьелтэ]]
* [[1963 оной Иракай түрын эрьелтэ]]
* [[1964 оной Бразилай түрын эрьелтэ]]
* [[1965 оной Индонезиин түрын эрьелтэ]]
* [[1967 оной Грециин түрын эрьелтэ]]
* [[1968 оной Иракай түрын эрьелтэ]]
* [[1971 оной Түрэгэй түрын эрьелтэ]]
* [[1973 оной Чилиин түрын эрьелтэ]]
* [[1974 он]]ой [[Гвоздикын хубисхал|Португалай түрын эрьелтэ]]
* [[1976 оной Аргентинын түрын эрьелтэ]]
* [[1979 он]]ой [[12 һарын 12-ой Солонгосой түрын эрьелтэ]]
* [[1980 он]]ой [[5 һарын 17-ой Солонгосой түрын эрьелтэ]]
* [[1980 оной Түрэгэй түрын эрьелтэ]]
* [[8888 буһалгаан|1988 оной Мьянмагай түрын эрьелтэ]]
* [[1991 он]]ой [[Августын путч]]
* [[1992 оной Түрэгэй түрын эрьелтэ]]
* [[1999 оной Пакистанай түрын эрьелтэ]]
* [[2005 оной Непалай түрын эрьелтэ]]
* [[2006 оной Тайландын түрын эрьелтэ]]
* [[2009 оной Һондурасай түрын эрьелтэ]]
* [[2012 оной Малиин түрын эрьелтэ]]
* [[2013 оной Урда Суданай түрын эрьелтэ]]
* [[2016 оной Түрэгэй түрын эрьелтэ]]

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}} 

[[Категори:Улас түрэ]]
[[Категори:Түүхэ]]