# Хүшэлтүрэгшэ
| Хүшэлтүрэгшэ (O)                       | Хүшэлтүрэгшэ (O)                |
| -------------------------------------- | ------------------------------- |
| Атомай дугаар                          | 8                               |
| Атомай масса                           | 15.9994 г/моль                  |
| Үнгэ                                   | Үнгэгүй (Хии), Сэнхир (шэнгэн)  |
| Электроной бүридэл                     | 1s2 2s2 2p4                     |
| Бодос зүйн шэнжэ шанар                 |                                 |
| Бодосой түлэб                          | Хии                             |
| Нягта                                  | 1,428 г/см³                     |
| Хайлаха температура                    | (-218.79 °C), 54.36 K           |
| Бусалха температура                    | (-182.95 °C), 90.20 K           |
| Хайлалтын хубиин дулаан                | (O2) 0.444 кЖ/моль              |
| Ууршалтын хубиин дулаан                | (O2) 6.82 кЖ/моль               |
| Дулаан багтаамжа                       | (25 °C) (O2) 29.378 кЖ/(моль·K) |
| Атомай шэнжэ шанар                     |                                 |
| Орондо тороной бүтэсэ (Сингони)        | Куб                             |
| Эһэлдэлтын зэрэг                       | −2, −1                          |
| Ионизациин энерги (эхинэй электроноор) | 1313.9 кЖ/моль                  |
| Атомай радиус                          | 60 пм                           |
| Ковалентай радиус                      | 73 пм                           |

| O            | 8 |
| 15,9994      |   |
| [He]2s22p4   |   |
| Хүшэлтүрэгшэ |   |

Хүшэлтүрэгшэ (монгол: Хүчилтөрөгч, англи: Oxygen, грек: ὀξύς — «хүшэл» + грек: γεννάω — «түрэнэб»-һээ гараһан) — химиин элемент, атомай дугаар  8, химиин тэмдэглэгээнь O. Үнгэ, үнэргүй хии. 1772 ондо анха нээгдэһэн. 
Дэлхэй дээрэ хүшэлтүрэгшэнь ехэбшэлэн бусад химиин элементуудтэй ионай, эсэбэл ковалентай холбоогоор холбогдон оршоно. Жэшээнь, уһан (H2O), сахюурай дабхар эһэл (SiO2, элһэнэй үндэһэн бүрэлдэхүүн), түмэрэй уһан эһэл (Fe2O3) гэхэ мэтэ.

### Аллотропи
- Хүшэлтүрэгшын хоёрлоһон атом (O2) ургамалай фотосинтезай үр дүнгээр үүдэдэг, агаарай үндэһэн бүрэлдэхүүн болоод бүхы түрэлэй аэробика амитад O2-оор амисхална.
- Озон гү, али хүшэлтүрэгшын гурбалһан атом (O3) дэлхэйн агаарай мандалай дээдэ дабхаргад байха ба наранай ультраягаан туяае шүүнэ.
- Хүшэлтүрэгшын дүрбэлһэн атом (O4) гү, али тетраоксиген-ые, O2 -ые үндэр даралтаар (20 ГПа) шахаха замаар гаргажа абана. Хүшэлтүрэгшын энэ аллотропинь улаан үнгэтэй, хатуу түлэбдэ оршохо ба пуужингиин түлшэндэ хэрэглэгдэхэ боломжыень һудлажа байна. Ушарань, O4 нь O2, O3 һээ элүү хүсэтэй эһэлдүүлэгшэ юм.


### Изотопнууд
Хүшэлтүрэгшын 17 изотопи (атомай массань 12-28 хүрэтэр) мэдэгдэжэ байгааһаа 16O, 17O, болон 18O гэһэн 3 тогтобортой изотопитой. 16O хамагай үргэн тархалтатай (>99.7%) изотопи юм. Бусад бүхы изотопинуудынь тогтоборгүй болоод хахад задаралай хугасаань 3 минутаһаа бага байна.

Хүшэлтүрэгшэ
{{Химиин элемент
|Нэрэ = Хүшэлтүрэгшэ (O)
|Атомай дугаар = 8
|Атомай масса = 15.9994 
|Үнгэ = Үнгэгүй (Хии), Сэнхир (шэнгэн)
|Электроной бүридэл = 1s<sup>2</sup> 2s<sup>2</sup> 2p<sup>4</sup> 
|Электроной тоо = 2, 6
|Түлэб = Хии
|Нягта = 1,428
|Хайлаха Т = (-218.79&nbsp;°C), 54.36 
|Бусалха Т = (-182.95&nbsp;°C), 90.20 
|Хайлалтын дулаан = (O<sub>2</sub>) 0.444 
|Ууралталгын дулаан = (O<sub>2</sub>) 6.82
|Дулаан багтаамжа = (25&nbsp;°C) (O<sub>2</sub>) 29.378 
|Сингони = Куб
|Эһэлдэлтэ = −2, −1
|Ионизациин энерги = 1313.9
|Атомай радиус = 60
|Ковалентай радиус = 73
}}

{| style="text-align: left; background-color: lightgreen; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0"
| style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big><big><big>O</big></big></big></big>
| style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>8</big></big>
|- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right"
| colspan="2" | '''15,9994'''
|- style="color: rgb(255, 255, 255);"
| colspan="2" | '''[He]2s<sup><nowiki>2</nowiki></sup>2p<sup>4</sup>'''
|- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center"
| colspan="2" | <big>'''Хүшэлтүрэгшэ'''</big>
|}

'''Хүшэлтүрэгшэ''' ({{lang-mn|Хүчилтөрөгч}}, {{lang-en|Oxygen}}, {{lang-el|ὀξύς}} — «хүшэл» + {{lang-el|γεννάω}} — «түрэнэб»-һээ гараһан) — [[химиин элемент]], [[атомай дугаар]]  8, химиин тэмдэглэгээнь O. [[Үнгэ]], [[үнэр|үнэргүй]] хии. [[1772]] ондо анха нээгдэһэн. 

[[Дэлхэй]] дээрэ хүшэлтүрэгшэнь ехэбшэлэн бусад [[химиин элемент|химиин элементуудтэй]] [[ионай холбоо|ионай]], эсэбэл [[Ковалентай холбоо|ковалентай]] холбоогоор холбогдон оршоно. Жэшээнь, [[уһан]] (H<sub>2</sub>O), [[сахюурай дабхар эһэл]] (SiO<sub>2</sub>, [[Тунамал шулуулга|элһэнэй]] үндэһэн бүрэлдэхүүн), [[түмэрэй уһан эһэл]] (Fe<sub>2</sub>O<sub>3</sub>) гэхэ мэтэ.

=== Аллотропи ===

* Хүшэлтүрэгшын [[хоёрлоһон атом]] (O<sub>2</sub>) [[ургамaл|ургамалай]] [[фотосинтез]]ай үр дүнгээр үүдэдэг, [[агаар]]ай үндэһэн бүрэлдэхүүн болоод бүхы түрэлэй [[аэробика]] амитад O<sub>2</sub>-оор амисхална. 
* [[Озон]] гү, али хүшэлтүрэгшын [[гурбалһан атом]] (O<sub>3</sub>) дэлхэйн [[агаар мандaл|агаарай мандалай]] дээдэ дабхаргад байха ба [[наран]]ай [[ультраягаан туяа]]е шүүнэ. 
* Хүшэлтүрэгшын дүрбэлһэн атом (O<sub>4</sub>) гү, али ''тетраоксиген''-ые, O<sub>2</sub> -ые үндэр [[даралта]]ар (20 [[Па|ГПа]]) шахаха замаар гаргажа абана. Хүшэлтүрэгшын энэ [[аллотропи]]нь улаан үнгэтэй, хатуу түлэбдэ оршохо ба пуужингиин түлшэндэ хэрэглэгдэхэ боломжыень һудлажа байна. Ушарань, O<sub>4</sub> нь O<sub>2</sub>, O<sub>3</sub> һээ элүү хүсэтэй эһэлдүүлэгшэ юм.

=== Изотопнууд ===
Хүшэлтүрэгшын 17 [[изотопи]] ([[атомай масса]]нь 12-28 хүрэтэр) мэдэгдэжэ байгааһаа <sup>16</sup>O, <sup>17</sup>O, болон <sup>18</sup>O гэһэн 3 [[изотопи|тогтобортой изотопитой]]. <sup>16</sup>O хамагай үргэн тархалтатай (>99.7%) [[изотопи]] юм. Бусад бүхы изотопинуудынь [[изотопи|тогтоборгүй]] болоод [[изотопи|хахад задаралай хугасаа]]нь 3 минутаһаа бага байна.

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

{{Үелхэ системэ}}
{{1000 үгүүлэл}}

[[Категори:Химиин элемент]]
[[Категори:Металл буса]]


{{Stub}}