# Канада
Канада (англи: Canada) — Хойто Америкын хойто хэһэгэй ехэнхи нютаг дэбисхэрые эзэлэн оршодог. Зүүн талаараа Атлантын далай, баруун талаараа Номгон далай, хойто талаараа Хойто мүльһэн далайнуудаар тус тус хүреэлэгдэнэ. Нютаг дэбисхэрээрээ дэлхэйдэ хоёрто ородог. Канада баруун хойто ба урда талаараа АНУ-тай хилэ залгана.
Мүнөөнэй Канадын нютаг дэбисхэртэ олон мянган жэлэй турша олон обог аймагай унаган эрхэтэд амидаржа байгаа. XV зуунай һүүлһээ Британи, Франциин аялагша, шэнжэлэгшэнэр Атлантын далайн эрьеэ шудалжа, һүүлдэ һуурижаба. Долоон жэлэй дайнай дараа 1763 ондо Франци өөрынгөө Хойто Америкэдэхи колонинудаа бараг бүгэдые алдаһан байна. 1867 ондо Британиин гурбан колони холбоо үүсхэһэнээр Канада дүрбэн можоһоо тогтоһон холбооной эзэмшэл газар болобо.
Холбоондо бусад можо, нютаг бага багаар нэмэгдэн орһоноор 1931 оной Вестминстерэй тогтоолоор Канада Нэгэдэһэн Хаанта Уласһаа автономито байдалаа улам нэмэгдүүлээ. 1982 ондо Канадын актаар Британиин парламентһаа хуули зүйн хамааралаа бүрин таһалаа.
Канада арбан можо, гурбан хизгаарһаа тогтоһон холбооной улас болоод парламентын засаглалтай арадшалһан, үндэһэн хуулита хаанта улас юм. Түрын тэргүүниинь Хатан хаан II Елизавета. Англи, франци гэһэн албан ёһоной хоёр хэлэтэй болоод олон үндэһэтэн угсаатан амидардаг. Канада технологиин хубида үндэр хүгжөөһэн, ажаүйлэдбэрижэлһэн орон болоод юрэнхыдөө өөрын байгаалиин баялиг, мүн АНУ-тай хэдэг худалдаан дээрээ тулгуурилһан эдэй засагтай юм.

## Нэрын гаралга
Канада гэһэн нэрэ Гэгээн Лаврентиин ирокезуудай хэлэнэй «тосхон» гү, али «һуурин» гэһэн удхатай каната гэһэн үгэһөө гаралтай. 1535 ондо мүнөөнэй Квебек хотын бүһэ нютагта амидаржа байһан оршон һуугшад шэнжэлэгшэ Жак Картьеда Стадакона тосхон хүрэхэ замые заахадаа энэ үгые хэрэглэбэ. Картьер 'Канада' гэдэг үгые хэрэглэхэдээ зүбхэн тэрэ тосхониие буса Стадаконагай ахалагша Доннаконада харьяалагдаха бүхы нютаг дэбисхэртэ хамаатуулжа хэрэглэбэ. 1545 он гэхэдэ Европын ном, газарай зураг дээрэ энэ бүһэ нютагые Канада гэжэ бэшэжэ эхилхэ болобо.
Франциин Канадын колони гэжэ Гэгээн Лаврентиин голой уташань оршохо Шэнэ Франциин хэһэг болон Ехэ Нуурнуудай хойто эрьеэ хэлэжэ байба. Һүүлдэ энэ газар Дээдэ Канада, Доодо Канада гэһэн Британиин хоёр колони болон хубаагдаһан болоод 1841 ондо Британиин Канада можо болон нэгдэбэ. 1867 ондо Канадын Холбоо байгуулагдахада Канада гэһэн нэрэ бүхэли уласта хэрэглэгдэхэ болоһон болон Доминион гэһэн нэрые тус уласай титул болгон олгобо. 1950-яад он хүрэтэр тус уласые Канадын Доминион гэхэ түгээмэл байгаа. Канада Британиһаа улас түрын автономито байдалаа баталгаажуулжа абаһанаар холбооной засагай газар хуулиин баримта бэшэг, хэрээнүүдтэ Канада гэһэн нэрые улам бүри ехэ хэрэглэхэ болоһон. 1982 оной Канадын актда зүбхэн «Канада» нэрлэжэ байха болоод энэ нэрэнь одоо ганса хуули ёһоной (хоёр хэлэн дээрэхи) нэрэ болоһон. 1982 ондо тус уласай үндэһэнэй баяр Доминионой үдэрые Канадын үдэр болгон нэрыень хубилгаһанаар энэ нэрые батадхаһан юм.

## Түүхэ

### Анханай үндэһэтэн
Анханай үндэһэтэн ба инуитуудай уламжалалаар унаган эрхэтэд саг хугасаанай эхин үеһөө хойшо нютагтаа оршон һууһаар ерээ һэн. Археологиин шудалгаһаа үзэхэдэ 26,500 жэлэй урда хойто Юкондо, 9,500 жэлэй үмэнэ урда Онтариодо хүн байһаниие баталдаг. МЭ 1000 оной оршомдо викингүүд Л’Анс-о-Медоузда богони хугасаагаар һуурижаха үедэ европынхид түрүүшынхиеэ Америкэдэ хүл табяа. Канадын Атлантын далайн эрьеэ дараань 1497 ондо Жон Кабот Англиин түлөө нээжэ шудалһан бэлэй болон 1534 ондо Жак Картье Франциин түлөө шудалһан. Нэгэ зуунай турша баскын халим агнуушад болон загаһашад Ехэ эрье, Квебекэй Тадуссакай хоорондохи бүһэ нютагые уларилай шанартай ашаглажа байгаа.

### Шэнэ Франци
Франциин шэнжэлэгшэ Самюель де Шамплен 1603 ондо ерэжэ, 1605 ондо Шэнэ Шотландиин Порт Рояль хото, 1608 ондо Квебек хотын һууриие тус тус табижа Европын анханай байнгын һуурин газарнуудые байгуулаа. Эдэнь һүүлдэ Акади ба Канадын ниислэл хотонууд болоһон. Шэнэ Франциин франциинхи колонизаторнууд болохо Canadiens Гэгээн Лаврентиин голой нугада олоноор һуурижаһан болбол акадишууд мүнөөнэй Далайн можонуудта нютаглаһан. Энэнэй зэргэсээ Франциин үһэтэй арһанай худалдаашад ба Рене-Робер Кавелье де Ла Саль мэтэ католик миссионернүүд Ехэ Нуурнууд, Гудзон булан, Миссисипиин уһанай хагалбариһаа эхилээд Шэнэ Франциин Луизиана хүрэтэр газар нютагые нээн шудалаа һэн. Үһэтэй арһанай худалдаанда табиха хиналтаһаа боложо Франци-Индеецүүдэй дайн дэгдэһэн юм.

### Британиин захиргаан
Англишууд 1610 оной оршом Ньюфаундлендтэ загаһан агнууриин һуурингууд байгуулжа, урда зүгтэ арбан гурбан колониие колонизировалжа эхилһэн. 1689—1763 ондо колони хоорондын дайн дүрбэн удаа гараһан. Эхэ газарай Шэнэ Шотланд 1713 оной Утрехтын хэрээгээр Британиин захиргаанда шэлжэһэн; Долоон жэлэй дайнай дараа 1763 оной Парисай хэрээгээр Канада болон Шэнэ Франциин ехэнхи хэһэгые Британида табижа үгэбэ.
1763 оной эзэн хаанай тунхаглалаар Шэнэ Франциһаа Квебек можые таһадан абажа, Кейп-Бретон арaлые Шэнэ Шотландтай нэгэдхэбэ. Мүн тэрэшэлэн энэ тунхаглалаар франкоканадынхидай хэлэн, шажан шүтэлгын эрхые хизгаарлаһан байна. 1769 ондо Сен-Жан арал (француз: Ile Saint-Jean, мүнөөнэй Принц Эдвардын арал) тусдаа колони болоһон. Квебектэ хэрэлдээн гарахаһаа һэргылжэ, 1774 ондо «Квебек тухай хуули» гаргажа Квебекэй нютаг дэбисхэрые Ехэ нуурнууд болон Огайо голой хүнды хүрэтэр тэлэжэ, франци хэлэн, католик шажан, Франциин эрхэтэнэй эрхэ зүйе Квебектэ һэргэбэ. Энэ арга хэмжээ Арбан гурбан колониин олон ажаһуугшадай уур хилэн бусалгажа, Америкын хубисхал гарахада түлхэсэ болоһон юм. 1783 оной Парисай хэрээгээр Америкын тусгаар тогтонолые хүлеэн зүбшөөржэ, Ехэ нуурнуудһаа урдахи нютаг дэбисхэрые Америкын Нэгэдэһэн Уласта үгэбэ. 50,000 оршом Ехэ Британиин лоялистууд АНУ-һаа тэрьелжэ Канада руу гараба. Далайн можонуудтахи лоялистуудай һуурингуудые дахин зохёон байгуулха хүреэндэ Нью-Брансуикые Шэнэ Шотландһаа һалгаһан. Квебек можодохи англи хэлэтэ лоялистуудай сэдьхэл һанаае түбшэдхэхын тулада, 1791 оной Үндэһэн хуулиин актаар тус можые франци хэлэтэ Доодо Канада, англи хэлэтэ Дээдэ Канада гэжэ хубаажа, тус бүридэнь өөрынгөө хуули тогтоохо хуралтай байха эрхые олгобо.

### XIX зуун
Канада (Дээдэ, Доодо) АНУ болон Британиин эзэнтэ гүрэнэй хоорондо дэгдэһэн 1812 оной дайнай гол фронт болоһон. Канадые хамгаалһан Британиин Хойто америкынхидай дунда эб нэгэдэлэй мэдэрэмжэ түрүүлбэ. 1815 ондо Британи болон Ирландһаа маша олон сагаашад Канада руу субаха болобо. XIX зуунай эхиндэ модоной ажахы ажа холбогдолоороо ангай арһанай худалдаанһаа дабажа гараһан байгаа.
Харюусалгатай засагай газарые хүсэжэ байһан тула 1837 оной буһалгаан дарагдахада хүрэбэ. Даремэй тайланда (англи: Durham Report) харюусалгатай засагай газарые байгуулжа, франкоканадынхидые Британиин соёлдо хамтадхахые зүблэһэн ажа. 1840 оной Холбооной акт Канада можонуудые Канадын нэгэдэһэн можодо нэгэдхэһэн. Англо-, франкоканадынхид францишуудай эрхые һэргээхын түлөө ассемблейда хамтадаа ажаллажа байба. 1849 он гэхэдэ Британиин Хойто Америкын бүхы можын хэмжээндэ харюусалгатай засагай газар байгуулагдаба.
1846 ондо Британи, АНУ хоёр Орегоной хэрээдэ гарай үзэг зураһанаар Орегоной хилын маргааниие эцэс болгожо, хилые баруун зүгтэ 49-р үргэригэй утаашань тогтоожо, Ванкувер аралай колони болон Британиин Колумбиин колонидохи Британиин колонинуудта зам гаргаһан бэлэй. Канада Рупертын газар болон Хойто мүльһэн далайн бүһэ нютагые эзэмшэхын тулада баруун зүгтэ хайгуулын субарал экспедици эльгэбэ. Түрэлтын хуби үндэр байһан тула Канадын хүн зон хурдан ехэдхэһэн. Харин Британиһаа ерэжэ байһан сагаашадай тоо Америкын Нэгэдэһэн Улас уруу гараха сагаашад, илангаяа Шэнэ Англи руу нүүжэ байһан франкоканадынхидай тоогоор тэглэгдэжэ байба.
Үндэһэн хуулиин хэд хэдэн хуралай дараа, 1867 оной Үндэһэн хуулиин актаар 1867 оной долодугаар һарын 1-ндэ Канада нэрын доро Онтарио, Квебек, Шэнэ Шотланд, Нью-Брансуик гэһэн дүрбэн можо бүхы нэгэ Доминион байгуулан Холбооной үндэһэн һууриие табиһан бэлэй. Канада Рупертын газар болон Баруун хойто нютагые хиналтадаа абажа, Баруун Хойто Нютаг дэбисхэрые байгуулһан болоод тэндэхиин метисүүдэй (Métis) гомдол Улаан голой бодолго гарахада хүргэһэн болоод энэ бодолгын дүндэ 1870 оной долодугаар һарада Манитоба можые байгуулба. Британиин Колумби ба Ванкувер арал (1866 ондо нэгэдэжэ Ванкувер арал ба Британиин Колумбиин Нэгэдэһэн колонинууд болоһон бэлэй), Принц Эдвардын аралай колони 1871, 1873 ондо тус тус Холбоондо нэгэдхэһэн.
Юрэнхы сайд Джон А. Макдональдын ударидаһан консерватив нам дүнгэжэ бии боложо байһан Канадын үйлэдбэрилэлэй һалбариие хамгаалхын тулада тарифай үндэһэнэй бодолго хэрэгжүүлһэн. Баруунай нээхын тулада засагай газар түби дамнаһан гурбан түмэр замай (эгээн алдартайнь Канадын Номгон Далайн түмэр зам) барилгын ажалые санхүүжүүлжэ, Доминионой «Газар тухай акт» гарган эрьедтэ тала нютагта һуурижаха боломжые нээжэ үгэһэн болоод энэ нютаг дэбисхэртэ эрхэ мэдэлээ батадхахын тулада Баруун-Хойто нютаг дэбисхэрэй морито сагдаа байгуулба. 1898 ондо Баруун Хойто нютаг дэбисхэртэ гараһан Клондайкын алтанай халуурал дараа Канадын засагай газар Юконой нютаг дэбисхэрые байгуулһан. Либерал юрэнхы сайд Уилфрид Лорьегэй ударидалга доро Европын эхэ газарай сагаашад тала нютагта һуурижаһан аад 1905 ондо Альберта, Саскачеван можонууд байгуулагдаба.

### Автономито Канада
1914 ондо Британи дайн зарлахада Канада Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнда автоматаар орожо, һайн дурынхидые (волонтёрнүүдые) Урда фронт руу эльгээһэн Вими шэлын тулалдаанда томохон үүргэ гүйсэдхээ һэн. Канадын консерватив Юрэнхы сайд Роберт Борден франци хэлэтэ квебекшүүдэй эсэргүүсэлые үлэ хайхаран сэрэгэй албые заабал хааха алба болгоһоноор 1917 оной сэрэг таталгын хёморолые дэгдээбэ. 1919 ондо Канада Британиһаа тусдаа Үндэһэтэнүүдэй лигэдэ оролсууһан болон 1931 ондо Вестминстерэй тогтоолоор Канадын тусгаар тогтонолые баталгаажуулаа һэн.
Ехэ уналта Канадын бүхы нютагта эдэй засагай хүндэрэл асарба. Энэнэй харюуд Альберта, Саскачевандахи Хоршоололой Хамтын Нүхэрлэлэй Холбоо (ХХНХ) 1940-1950-яад ондо Томми Дугласай анха һанаашалһан халамжын уласые анха зүгнөө. Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үеэр Британи Германида дайн зарлаһанһаа хойшо гурба хоногой дараа Канада Либерал Юрэнхы сайд Уильям Лайон Макензи Кингын ударидалга доро Германида хараата бусаар дайн зарлаһан. Канадын армиин түрүүшын анги нэгэдхэлнүүд 1939 оной арбанхоёрдугаар һарада Британида ерэсхээһэн юм. Канадын сэрэг Атлантын Далайн тулалдаан, нуран унаһан 1942 оной Францидахи Дииппиин добтолго, Холбоотоной Италиие эзэлхэ ажаллалга, D-үдэрэй Нормандиин буулга, Нормандиин тулалдаан, 1944 оной Шэлдтын тулалдаан зэргэдэ шухала үүргэ гүйсэдхэбэ. Нидерландые эзэлэгдэһэнэй дараа дайнай үеэр тус уласай хаанай гэр бүлые орогнуулжа байһанайхинь түлөө Нидерланд Канадада талархал хүргэһэн болон Нидерландые Нацис Германиһаа сүлөөлхэдэ манлайлжа, томохон хуби нэмэри оруулһанайхи түлөө талархаһанаа элирхылһэн. Канадын ажаүйлэдбэри Канада, Британи, Хитад, Зүблэлтэ Холбоодо зорюулан сэрэгэй зорюулалтатай техника, хэрэгсэл үйлэдбэрилжэ байһан тула эдэй засаг сэсэглэн хүгжөө һэн. Квебектэ сэрэг таталгын хёморол дахин дэгдэһэншье гэһэн Канада дэлхэйдэ томдоо орохо зэбсэгтэ хүсэнтэйгээр дайниие дүүргэгдэһэн. 1945 ондо дайнай үеэр Канада Нэгэдэһэн Үндэһэнэй Байгуулгада оруулсаһан анханай уласуудай нэгэ болоһон.
1949 ондо Ньюфаундленд Холбоондо нэгэдээ. Дайнай дараа Канада сэсэглэн хүгжэжэ, эдэй засаг үргэжэжэ тэлэһэнээр хүүгэд олоноор түрэжэ, дайнай хүлдэ нэрбэгдэһэн Европын уласуудһаа сагаашадай татаха болобо.

### Мүнөө үе
Лестер Пирсон, Пьер Трудо хоёрой дараалан гаража ерэһэн Либерал засагай газарнуудай ударидалга доро Канадын шэнэ онсолиг сарай бүрилдэн бии болобо. Канада мүнөөнэй агша модоной набшата далбаагаа 1965 ондо баталһан. Үлүү хатуу байра һууритай франци хэлэтэ Квебекэй харюуда холбооной засагай газар 1969 оной Канадын албан ёһоной хэлэнүүд тухай актаар албан ёһоной хоёр хэлэтэй болобо. 1967, 1976 ондо илгабарилан гадуурхаха үзэлгүй сагаашалалай хуулинууд баталжа, 1971 ондо олон соёлһоо бүридэһэн улас болохо бодолго ябуулжа эхилһэнээр; Европо буса сагаашадай дабалгаа тус уласай нюур сарайе хубилаа һэн. Ниитын элүүр мэндын үйлэшэлгэ, Канадын тэдхэбэриин түлэблэлгэ, Канадын оюутанай зээл, Гадаадын хүрэнгэ оруулалгые хинаха алба, Үндэһэнэй эршэм хүсэнэй хүтэлбэри зэргэ социал-демократ хүтэлбэринүүд 1960-1970-аад ондо бии болоһон болобошье можын засагай газарнууд, илангаяа Квебек, Альбертагай засагай газарнууд эдэнэй олонхиие өөрһэдын харьяалха асуудалда хамааралсалгаһаа оролсоһон ябадал гэжэ үзэжэ эсэргүүсэһэн байна. Эсэстэнь Юрэнхы сайд Трудогоор ударидуулһан үндэһэн хуулиин хуралнууд боложо, эдэнэй үрэ дүндэ үндэһэн хууляа Британиһаа тусгаарлан 1982 оной Үндэһэн хуулиин актда хуби хүнэй эрхэ дээрэ тулгуурилһан Канадын эрхэ сүлөөнэй хартиие гаргаһан ажа һэн. Канадашууд ниитын элүүр мэндын үйлэшэлгын тогтолсоогоороо, тэрэшэлэн олон соёл, хүнэй эрхэдэ уялгатай байдагаараа бахархадаг.
Квебек 1960-аад оной Аргаахан хубисхалай ябасада ниигэм, эдэй засагай маша ехэ хубилалтада ороһон. Жан Лесажай ударидаһан Квебекэй үндэһэнэй үзэлтэнүүд автономи эрхые үргэжүүлхэ шахалта үзүүлжэ эхилһэн. Радикал үзэлтэй Квебекэй сүлөөлхэ фронт 1970 ондо Квебекэй бэе даанги байдалые шаардажа бүмбэгэ дэлбэлжэ, хүн хулгайлһанаар арбадугаар һарын химаралые дэгдээһэн. Үлүү аядуу үзэлтэй Рене Левескын Квебекэй нам (Parti québécois) 1976 ондо түрын эрхэдэ гаража, 1980 ондо Квебекэй бүрин эрхэтэ байдалай талаар бүхы ниитын һанал хураалта ябуулһан болобошье амжалта олоогүй юм.
Брайан Малруниин дэбжэлтэтэ консерватив намай засагай газар 1989 ондо Мич нуурай зүбшэлсэлөөр Квебекые "онсолиг ниигэм" гэһэн үндэһэн хуулида хүлеэн зүбшөөрхые оролдоһон болобошье амжалтагүй болоо һэн. Үндэһэн хуулиин маргаанаар дэгдэһэн бүһын хурсадамал байдал бүһын шэнэхэн намууд болохо Люсиан Бушараар ударидуулһан Квебекэй блок (Bloc québécois) болон Баруун Канадын Престон Мэннингээр ударидуулһан Канадын Шэнэшлэлэй намда Дэбжэлтэтэ консерватившуудые 1993 оной холбооной һунгууляар табадугаар байра руу ухарааха боломжо үгөө. 1995 ондо ябагдаһан Квебекэй бүрин эрхэтэ байдал тухай хоёрдохи удаанай бүхы ниитын һанал асуулга 50,6 : 49,4 гү, али маша үсөөхэн хубяар татгалзаһан дүн гараа. 1997 ондо Канадын Дээдэ Шүүхэ али нэгэ можо дангаараа тусгаарлахые үндэһэн хуулида ниисэхэгүй гэһэн шиидбэри гаргаһан болоод Жан Шретианай Либерал засагай газар хэлэлсэн тохирһон тусгаарлалтын нүхэсэлые зааһан "Тодорхой байдалай акт" гаргаба. Шэнэшлэлэй нам Канадын эбсэл болон үргэжэжэ, Дэбжэлтэтэ консерватившуудтай нэгдэн Канадын Консерватив намые 2003 ондо байгуулаа. 2006 оной холбооной һунгууляар Консерватившууд Стивен Харперай ударидалга доро үсөөнхиин засагай газар байгуулхаар һуудалтай һунгагдаһан. Тэрэ жэлэйнгээ һүүлээр Канадын парламент Канадын дотор Квебекшүүд үндэһэтэн гэһэн хүлеэн зүбшөөрхээр бэлэгдэлэй һаналые баталаа һэн.
Засагай газарай агентлигууд олон жэлэй турша хайхархагүй, зүй бусаар харисажа байһанай уламһаа унаган Анханай Үндэһэтэнүүд 1960-аад ондо холбооной шүүхэдэ газар нэхэмжэлжэ үргэдэл гаргахада хүргэһэн болоод уламаар түүхэн хэрээнэй эрхүүдээ хүлеэн зүбшөөрүүлхээр холбооной болон можын засагай газарнуудтай хэлэлсээ хэжэ эхилээ. 1990-ээд ондо хэлэлсээнэй удаан ябасада дурагүйсэһэн дурагүйсэлһээ боложо хүсэн хэрэглэһэн мүргэлдөөнүүд гараһан. Тухайлбал Окагиин химарал, Иппервошиин химарал, Густафсен нуурай эсэргүүсэл гараһан. Гэхыдээ 1999 онд Канада Нунавутые байгуулжа инуитуудай автономито эрхые хүлеэн зүбшөөрһэн болон Британиин Коламбидахи Нисга'агай нэхэмжэлэлые шиидбэрилбэ. 2008 ондо Канадын засагай газар унаган эрхэтэдые соёлой хубида уусхахын тулада дотуур байртай һургуулинууд байгуулһанайнгаа түлөө албан ёһоор уушалал гуйһан.

## Засагай газар ба улас түрэ
Канада үндэһэн хуулита хаанта засагтай болон Канадын Хатан хаан II Елизавета түрын тэргүүн болон Канадын Юрэнхы сайд засагай газарай тэргүүн юм. Тус улас парламентын засаглалтай холбооной тогтолсоо, арадшалалай хүсэтэй уламжалал бүхы парламентын арадшалһан улас юм.
Гүйсэдхэхэ эрхэ мэдэл албан ёһоор, үндэһэн хуулиин ёһoop хатан хаанда хамаардаг. Гэхыдээ үндэһэн хуулиин концепциин ёһoop хатан хаан ба тэрэнэй томилһон түлөөлэгшэ болохо Канадын Амбан захирагша ехэ түлэб ёһололой шэнжэтэй, улас түрын буса үүргэ гүйсэдхэдэг болон гүйсэдхэхэ эрхэ мэдэлые хэрэгжүүлхэ эрхэ Канадын засагай газарай танхимда байдаг. Засагай газар һунгууляар гаража ерэдэг Канадын Ниитын Танхимай урда харюусалга хүлеэдэг сайднарһаа бүридэдэг болон Юрэнхы сайд засагай газарые тэргүүлдэг. Юрэнхы сайд голдуу Ниитын Танхимай этигэлые хүлеэһэн намай дарга байдаг. Тиимэһээ Засагай газарые гүйсэдхэхэ эрхэ мэдэлые эдибхэтэй хэрэгжүүлэгшэ байгуулга гэжэ үзэдэг. Харюусалгатай засагай газарай заршамуудһаа гаража ерэһэн энэ зохисуулалта засагай газарай тогтоборитой байдалые хангажа, Засагай газарай танхимай бусад гэшүүд, сенаторнар, холбооной шүүхын шүүгшэд, хатан хаанай корпорацинууд, засагай газарай агентлигуудай тэргүүнүүд, холбооной болон можын түлөөлэгшэдые томилхоор һунгадаг Юрэнхы сайдай албые тус тогтолсооной эгээн хүсэтэй байгуулгануудай нэгэ болгодог. Гэхыдээ хатан хаан ба Амбан захирагша үндэһэн хуулиин химарал гараһан онсогой нүхэсэлдэ онсо эрхээ хэрэгжүүлхэ эрхэтэй юм.
Хоёрдохи олон һуудал абаһан намай дарга һөөргэ хүсэнэй ударидагша болодог болон засагай газарые хинажа байдаг парламентын сэсэ буляалдаанай тогтолсоодо нэгэ гол үүргэ гүйсэдхэдэг. 2007 оной юһэдүгээр һарын 27-һоо хойшо Микаэль Жан Канадын Амбан захирагшын алба, 2006 оной хоёрдугаар һарын 6-һаа хойшо Канадын Консерватив намай дарга Стивен Харпер Юрэнхы сайдай алба хашажа байгаа бол, 2006 оной арбанхоёрдугаар һарын 2-һоо хойшо Канадын Либерал намай дарга Стефан Дион һөөргэ хүсэнэй ударидагшын үүргэ гүйсэдхэжэ байна.
Холбооной парламент Хатан хаан (Амбан захирагшаар түлөөлүүлһэн) болон хоёр танхимһаа бүридэдэг. Ниитын танхим һунгууляар бүрилдэдэг бол Канадын Сенатай гэшүүд томилогдодог юм. Ниитын танхимай гэшүүн бүри һунгуулиин тойрргуудһаа энгын олонхиин һаналаар һунгагдадаг. Юрэнхы һунгуули тогтоһон хугасаанай дагуу дүрбэн жэл тутамда нэгэ удаа болодог гү, али Ниитын танхимай Засагай газарта этигэл үзүүлхэ үгы, гү талаархи һанал хураалтаар Засагай газар этигэл хүлеээгүй тохёолдолдо (ганса үсөөнхиин засагай газар байгуулагдаһан үедэл боломжотой) ээлжэтэ буса һунгуули зарлажа болоно. Һуудалыень бүһэ бүһээр хубаарилһан Сенатай гэшүүдые Юрэнхы сайд һунгажа, Амбан захирагша албан ёһоор томилдог ба тэдэ 75 наһа хүрэтэрээ энэ албые хашадаг.
2006 оной һунгуулиһаа хойшо холбооной парламентда табан нам түлөөлэлтэй байна. Тухайлбал: Канадын Консерватив нам (эрхэ баригша нам), Канадын Либерал нам (албан ёһоной һүргэ хүсэн), Шэнэ Арадшалһан нам (ШАН), Блок Квебекуа, Канадын Ногоон нам. Парламентда һуудал абажа байһан бүхы улас түрын намуудай жагсаалта нэлээд ута болоно.
Канадын холбооной бүтэсын дамжан үндэһэн хууляар засагай газарай харюусалгые холбооной засагай газар ба арбан можодо хубаарилһан. Эдэ можын нэгэ танхимта хуули тогтоохо байгуулгануудынь холбооной Ниитын танхимтай адли парламентын хэлбэреэр үйлэ ажаллалга ябуулдаг. Канадын гурбан нютаг дэбисхэр мүн хуули тогтоохо байгуулгатай болобошье үндэһэн хуулиин харюусалга можынхиһаа бага болоод бүтэсын хубида зарим талаар өөр (жэшээлбэл Нунавутын хуули тогтоохо хуралда улас түрын намууд байхагүй болон зүбшэлсэлэй үндэһэн дээрэ ажалладаг).

## Засаг захиргаанай хубаари
Канада арбан можо, гурбан нютаг дэбисхэрһээ бүридхэһэн холбооной улас болон эдэ бүһэшэлжэ болодог. Баруун Канадын Британиин Колумби болон тала нютагай гурбан можоһоо (Альберта, Саскачеван, Манитоба) бүридэнэ. Түб Канада Квебек, Онтарио можонуудһаа бүридэнэ. Канадын Атлантын Далайн Бүһэ далайн эрьеын гурбан можо (Нью-Брансвик, Принц Эдвардын арал, Шэнэ Шотланд), болон Ньюфаундленд ба Лабрадорһоо бүридэнэ. Зүүн Канада гэжэ Түб Канада, Канадын Атлантын Далайн Бүһые хамтадань хэлэдэг. Гурбан нютаг дэбисхэр (Юкон, Баруун Хойто нютаг дэбисхэр, Нунавут) Хойто Канадые бүридүүлдэг. Можонууд нютаг дэбисхэрһээ үлүү ехэ өөртөө засаха эрхтэй. Можо, нютаг дэбисхэр бүри өөрын бэлэг тэмдэгтэй.
Можонууд Канадын ниигэмэй ехэнхи хүтэлбэриие (тухайлбал элүүр мэндэ, болбосорол, халамжа) харюусадаг болон хамтадаа холбооной засагай газарһаа ехэ оролго суглуулдаг дэлхэйдэ бараг ганса бүтэсэ юм. Холбооной засагай газар зарсуулха эрхэ мэдэлээ ашаглан Канадын элүүр мэндэ тухай акт зэргэ үндэһэнэй бодолгые можонуудта хэрэгжүүлжэ болоно. Можонууд эдэ хамрагдахагүй байхаар шиидэжэ болохо болобошье практикада иигэхэ хобор байдаг. Баян, ядуу можонуудай хоорондо үйлэшэлгэ, татабариин харисангы жэгдэ стандартые хангахын тулада холбооной засагай газар тэгшэ байдалые хангаха мүнгэ олгодог.
Бүхы можонууд дан танхимта парламенттай болон Канадын Юрэнхы сайдай нэгэн адли һунгагдаһан Юрэнхы сайдаар ударидуулһан, һунгууляар гаража ерэдэг хуули тогтоохо байгуулгатай. Можо бүридэ Хатан хааные түлөөлхэ Канадын Амбан Захирагшатай адли Дэд Захирагша һуудаг. Дэд Захирагша Канадын Юрэнхы Сайдай зүблэһэнөөр томилогдодог болобошье һүүлшын жэлнүүдтэ можын засагай газарнуудтай зүбшэлдэжэ байжа энэ албанда томилхонь улам ехэдхэжэ байна.
| Канадын засаг захиргаанай хубаари                                                                                                                                                | Канадын засаг захиргаанай хубаари                                        |
| -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------ |
|                                                                                                                                                                                  |                                                                          |
| Можонууд (1) 1. Британиин Колумби 2. Альберта 3. Саскачеван 4. Манитоба 5. Онтарио 6. Квебек 7. Нью-Брансуик 8. Принц Эдвардын арал 9. Шэнэ Шотланд 10. Ньюфаундленд ба Лабрадор | Нютаг дэбисхэрнүүд (1) 1. Юкон 2. Баруун Хойто нютаг дэбисхэр 3. Нунавут |
| (1)зүүн зүгһөө баруун зүг руу                                                                                                                                                    |                                                                          |


## Зурагай сомог
- Торонто, Канадын хамагай томо хото
- Тэслин гол, Юкон
- Буга


Канада
{{Инфобокс улас
| conventional_long_name = Канада<!--The official state name of Canada is ''Canada''. The term "Dominion of Canada" was frequently used to describe the Canadian state until the [[Patriation]] of the Canadian constitution in 1982. See|Name of Canada-->
| image_flag = Flag of Canada (Pantone).svg
| flag_type= [[Канада уласай Туг|Түрын туг]]
| alt_flag = A vertical triband design (red, white, red) with a red maple leaf in the center.
| image_coat = Royal Coat of arms of Canada.svg
| symbol_type= [[Канада уласай Һүлдэ|Түрын һүлдэ]]
| alt_coat = At the top there is a rendition of St. Edward's Crown, with the crest of a crowned gold lion standing on a twisted wreath of red and white silk and holding a maple leaf in its right paw underneath. The lion is standing on top of a helm, which is above the escutcheon, ribbon, motto and compartment. There is a supporter of either side of the escutcheon and ribbon; an English lion on the left and a Scottish unicorn on the right.
| national_motto = ''[[A mari usque ad mare]]'' ([[Лата хэлэн|Лата]])<br/>"Далайһаа Далай хүрэтэр"
| national_anthem = "[[Канадын Түрын Дуулал|O Canada]]"<div class="center" style="margin-top:0.4em;">[[File:"O Canada", performed by the United States Third Marine Aircraft Wing Band.oga]]</div>
| image_map = CAN orthographic.svg
| map_width = 220px
| alt_map = A projection of North America with Canada highlighted in green
| capital = [[File:Blason_ville_ca_Ottawa_(Ontario).svg|19px]] [[Оттава]]
| coordinates = {{Coord|45|24|N|75|40|W|type:city}}
| largest_city = [[Торонто]]
| official_languages = [[Англи хэлэнэй Канада хубилбари|Англи]] {{*}} [[Франци хэлэнэй Канада хубилбари|Франци]]
| ethnic_groups_year = 2016
| ethnic_groups_ref = <ref name="autogenerated1">{{Cite web |date=October 25, 2017 |title=2016 Census of Population—Ethnic Origin, Catalog no. 98-400-X2016187 |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=1&PID=110528&PRID=10&PTYPE=109445&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2017&THEME=120&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026161129/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=1&PID=110528&PRID=10&PTYPE=109445&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2017&THEME=120&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |archive-date=October 26, 2017 |publisher=Statistics Canada}}</ref>
| ethnic_groups = {{Collapsible list
        | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;font-size:100%;
        | title = Жагсаалта:| 72.9% [[Европо Канадшууд|Европшууд]] | 17.7% [[Ази Канадшууд|Ази]] | 4.9% [[Канададахи Түрэлхи Америкынхид|Түрэлхи Америкынхид]] | 3.1% [[Хара Канадшууд|Африк]] | 1.3% [[Латин Америкэ Канадшууд|Латин Америкынхид]] | 0.2% Бусад}}<!-- Percentages total over 100% due to multiple responses -->
| religion_year = 2011
| religion_ref = <ref name="statcan1">{{Cite web |date=May 8, 2013 |title=2011 National Household Survey |url=https://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/130508/dq130508b-eng.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515212448/http://statcan.gc.ca/daily-quotidien/130508/dq130508b-eng.htm |archive-date=May 15, 2013 |publisher=Statistics Canada}}</ref>
| religion = {{Collapsible list
        |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;font-size:100%;
        |title = Жагсаалта:|67.2% [[Христосой шажан|Христосой]] |23.9% Шажангүй|3.2% [[Лалын шажан|Лалын]]|1.5% [[Энэдхэгэй шажан|Индуизм]] |1.4% [[Канададахи Сикх шажан|Сикхизм]] |1.1% [[Канададахи Буддын шажан|Буддизм]] |1.0% [[Канададахи Еврейшүүдэй Түүхэ|Иудаизм]] |0.6% Бусад}}
| demonym  = 
| government_type = {{nowrap|[[Федерализм|Холбооной]] <br/>[[Парламентын систем|парламентын]] [[Үндэһэн хуулита хаанта засагта улас|үндэһэн </br>хуулита хаанта засаг]]<ref name="DowdingDumont2014">{{Cite book |last1=Dowding |first1=Keith |url=https://books.google.com/books?id=AClHBAAAQBAJ&pg=PT395 |title=The Selection of Ministers around the World |last2=Dumont |first2=Patrick |publisher=Taylor & Francis |year=2014 |isbn=978-1-317-63444-7 |page=395}}</ref>}}
| leader_title1 = [[Канадын Монархи|Хаан]]
| leader_name1 = [[III Чарльз]]
| leader_title2 = {{nowrap|[[Канадын Амбан Захирагша|Амбан Захирагша]]}}
| leader_name2 = [[Мэри Саймон]]
| leader_title3 = [[Канада Уласай Юрэнхы Сайд|Юрэнхы Сайд]]
| leader_name3 = [[Джастин Трюдо]]
| legislature = [[Канадын Парламент|Парламент]]
| upper_house = [[Канадын Сенат|Сенат]]
| lower_house = [[Канадын Ниитын Танхим|Ниитын Танхим]]
| sovereignty_type = [[Канадын Түүхэ|Түүхэ]]
| established_event1 = [[Канадын Конфедераци|Конфедераци]]
| established_date1 = 1867 оной 7 һарын 1
| established_event2 = [[1931 оной Вестминстерэй тогтоол|Вестминстерэй </br>тогтоол]]
| established_date2 = 1931 оной 12 һарын 11
| established_event3 = [[Канадын эрхэ сүлөөнэй харти|Эрхэ сүлөөнэй </br>харти]]
| established_date3 = 1982 оной 4 һарын 17
| area_km2 = 9,984,670
| area_label = Бүхэлидөө
| area_rank = 2
| area_sq_mi = 3,854,085<!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]-->
| percent_water = 11.76 (2015)<ref>{{Cite web |title=Surface water and surface water change |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER# |access-date=October 11, 2020 |publisher=[[OECD|Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)}}</ref>
| area_label2 = Ниитэ газарай </br>талмай
| area_data2 = 9,093,507 км2
| population_estimate = {{increase neutral}} 38,131,104 <ref>{{Cite web|last=Government of Canada|first=Statistics Canada|date=June 17, 2021|title=The Daily — Canada's population estimates, first quarter 2021|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/210617/dq210617c-eng.htm|access-date=August 5, 2021|website=www150.statcan.gc.ca}}</ref>
| population_census = 35,151,728<ref>{{Cite web |date=February 8, 2017 |title=Population size and growth in Canada: Key results from the 2016 Census |url=https://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/170208/dq170208a-eng.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170210133245/https://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/170208/dq170208a-eng.htm |archive-date=February 10, 2017 |publisher=Statistics Canada |access-date=February 8, 2017}}</ref>
| population_estimate_year = Q1 2021
| population_census_year = 2016
| population_estimate_rank = 37
| population_density_km2 = 3.92
| population_density_sq_mi = 10.15<!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]-->
| population_density_rank = 185
| GDP_PPP = {{increase}} {{nowrap|$1.979&nbsp;</br>триллион<!--end nowrap:-->}}<ref name="IMFWEOCA">{{Cite web |date=April 2021 |title=World Economic Outlook Database |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=156,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPRPPPPC,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2015&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 6, 2020 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref>
| GDP_PPP_year = 2021
| GDP_PPP_rank = 15
| GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $51,713<ref name="IMFWEOCA" />
| GDP_PPP_per_capita_rank = 20
| GDP_nominal = {{increase}} {{nowrap|$1.883{{nbsp}}</br>триллион}}<ref name="IMFWEOCA" />
| GDP_nominal_year = 2021
| GDP_nominal_rank = 9
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $49,222<ref name="IMFWEOCA" />
| GDP_nominal_per_capita_rank = 18
| Gini = 30.3 <!--number only-->
| Gini_year = 2018
| Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady-->
| Gini_ref = <ref>{{Cite web |title=Income inequality |url=https://data.oecd.org/chart/5OdN |access-date=July 16, 2021 |publisher=[[OECD]] |accessdate=August 28, 2021 |archivedate=February 6, 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200206153745/https://data.oecd.org/chart/5OdN }}</ref>
| HDI = 0.929 <!--number only-->
| HDI_year = 2019<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year-->
| HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady-->
| HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |year=2020 |title=Human Development Report 2020 |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en |access-date=December 15, 2020}}</ref>
| HDI_rank = 16
| currency = [[Канадын доллар]] ($)</br>
| currency_code = CAD
| utc_offset = −3.5 — −8
| utc_offset_DST = −2.5 — −7
| date_format = {{abbr|жжжж|жэл}}-{{abbr|һһ|һара}}-{{abbr|үү|үдэр}}&nbsp;([[Манай эрин|AD]])<ref>The [[Government of Canada]] and [[Standards Council of Canada]] prescribe [[ISO 8601]] as the country's official all-numeric date format: {{Cite book  |author=Public Works and Government Services Canada Translation Bureau |author-link=Public Services and Procurement Canada |url=https://archive.org/details/canadianstylegui0000unse/page/97 |title=The Canadian style: A guide to writing and editing |year=1997 |publisher=Dundurn Press |isbn=978-1-55002-276-6 |edition=Revised |page=[https://archive.org/details/canadianstylegui0000unse/page/97 97] |chapter=5.14: Dates |chapter-url=http://www.btb.termiumplus.gc.ca/tcdnstyl-chap?lang=eng&lettr=chapsect5&info0=5.14}} The {{abbr|dd|day}}/{{abbr|mm|month}}/{{abbr|yy|year}} and {{abbr|mm|month}}/{{abbr|dd|day}}/{{abbr|yy|year}} formats also remain in common use; see [[Date and time notation in Canada]].</ref>
| drives_on = баруун
| calling_code = +1
| cctld = [[.ca]]
| royal_anthem = "[[Бурхан хатан хааные авраарай|God Save the Queen]]"<ref>{{Cite web |title=Royal Anthem |date=August 11, 2017 |url=https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/services/royal-symbols-titles/royal-anthem.html |access-date=December 18, 2020 |publisher=Government of Canada}}</ref> <div class="center" style="margin-top:0.4em;">[[File:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg]]</div>
|today=}}

'''Канада''' ({{lang-en|Canada}}) — [[Хойто Америкэ|Хойто Америкын]] хойто хэһэгэй ехэнхи нютаг дэбисхэрые эзэлэн оршодог. Зүүн талаараа [[Атлантын далай]], баруун талаараа [[Номгон далай]], хойто талаараа [[Хойто мүльһэн далай]]нуудаар тус тус хүреэлэгдэнэ. Нютаг дэбисхэрээрээ дэлхэйдэ хоёрто ородог<ref name="cia_factbook">{{cite web |author=Central Intelligence Agency |publisher=Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ca.html |title=The World Factbook: Canada |date=[[2006-05-16]] |accessdate=2007-05-06 |archivedate=2019-04-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190430234227/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ca.html }}</ref>. Канада баруун хойто ба урда талаараа АНУ-тай хилэ залгана.

Мүнөөнэй Канадын нютаг дэбисхэртэ олон мянган жэлэй турша олон обог аймагай [[Унаган Америкынхид|унаган эрхэтэд]] амидаржа байгаа. XV зуунай һүүлһээ [[Британи]], [[Франци]]ин аялагша, шэнжэлэгшэнэр Атлантын далайн эрьеэ шудалжа, һүүлдэ һуурижаба. [[Долоон жэлэй дайн]]ай дараа [[1763 он]]до Франци өөрынгөө Хойто Америкэдэхи колонинудаа бараг бүгэдые алдаһан байна. [[1867 он]]до Британиин гурбан колони холбоо үүсхэһэнээр Канада дүрбэн можоһоо тогтоһон холбооной эзэмшэл газар болобо.<ref>{{cite web | title = Territorial evolution | work = Atlas of Canada | publisher = Natural Resources Canada | url = http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/anniversary_maps/terr_evol | format = html/pdf | accessdate = 2007-10-09 | quote = In 1867, the colonies of Canada, Nova Scotia and New Brunswick are united in a federal state, the Dominion of Canada.... | archivedate = 2007-08-09 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070809154930/http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/anniversary_maps/terr_evol }}</ref><ref>{{cite web| title = Canada: History| work = Country Profiles | publisher = Commonwealth Secretariat | url =http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/145152/history/ | format = html/pdf | accessdate = 2007-10-09| quote = The British North America Act of 1867 brought together four British colonies&nbsp;... in one federal Dominion under the name of Canada.}}</ref><ref>{{cite web | last = Hillmer | first = Norman | authorlink =  | coauthors = W. David MacIntyre | title = Commonwealth | work = Canadian Encyclopedia | publisher = Historica Project | url = http://thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0001798 | format = html | accessdate = 2007-10-09 | quote = With CONFEDERATION in 1867, Canada became the first federation in the British Empire&nbsp;... | archivedate = 2005-03-28 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20050328234643/http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0001798 }}</ref>
Холбоондо бусад можо, нютаг бага багаар нэмэгдэн орһоноор [[1931 он]]ой Вестминстерэй тогтоолоор Канада Нэгэдэһэн Хаанта Уласһаа автономито байдалаа улам нэмэгдүүлээ. [[1982 он]]до Канадын актаар Британиин парламентһаа хуули зүйн хамааралаа бүрин таһалаа.

Канада арбан можо, гурбан хизгаарһаа тогтоһон холбооной улас болоод парламентын засаглалтай арадшалһан, үндэһэн хуулита хаанта улас юм. Түрын тэргүүниинь Хатан хаан [[II Елизавета]]. [[Англи хэлэн|Англи]], [[франци хэлэн|франци]] гэһэн албан ёһоной хоёр хэлэтэй болоод олон үндэһэтэн угсаатан амидардаг. Канада технологиин хубида үндэр хүгжөөһэн, ажаүйлэдбэрижэлһэн орон болоод юрэнхыдөө өөрын байгаалиин баялиг, мүн [[АНУ]]-тай хэдэг худалдаан дээрээ тулгуурилһан [[эдэй засаг]]тай юм.

== Нэрын гаралга ==
[[Изображение:Jacques Cartier 1851-1852.jpg|мини|слева|[[Жак Картье]]]]
''Канада'' гэһэн нэрэ [[Гэгээн Лаврентиин гол|Гэгээн Лаврентиин]] [[ирокезууд]]ай хэлэнэй «тосхон» гү, али «һуурин» гэһэн удхатай ''каната'' гэһэн үгэһөө гаралтай. 1535 ондо мүнөөнэй [[Квебек хото|Квебек хотын]] бүһэ нютагта амидаржа байһан оршон һуугшад шэнжэлэгшэ [[Жак Картье]]да Стадакона тосхон хүрэхэ замые заахадаа энэ үгые хэрэглэбэ.<ref>{{cite book | first = Bruce G. |last = Trigger | coauthors = Pendergast, James F. | year = 1978 |chapter=Saint-Lawrence Iroquoians | title = Handbook of North American Indians Volume 15 | location= Washington |publisher= Smithsonian Institution | pages= pp. 357–361 | id = OCLC 58762737}}</ref> Картьер 'Канада' гэдэг үгые хэрэглэхэдээ зүбхэн тэрэ тосхониие буса Стадаконагай ахалагша Доннаконада харьяалагдаха бүхы нютаг дэбисхэртэ хамаатуулжа хэрэглэбэ. 1545 он гэхэдэ Европын ном, газарай зураг дээрэ энэ бүһэ нютагые Канада гэжэ бэшэжэ эхилхэ болобо.<ref>{{cite web | url = http://www.gutenberg.org/files/12356/12356-h/12356-h.htm | title = Relation originale de Jacques Cartier | publisher = Tross (1863 edition) | author = Jacques Cartier | date = 1545 | accessdate = 2007-02-23}}</ref>

Франциин [[Шэнэ Франци|Канадын]] колони гэжэ Гэгээн Лаврентиин голой уташань оршохо Шэнэ Франциин хэһэг болон [[Ехэ Нуурнууд]]ай хойто эрьеэ хэлэжэ байба. Һүүлдэ энэ газар [[Дээдэ Канада]], [[Доодо Канада]] гэһэн Британиин хоёр колони болон хубаагдаһан болоод 1841 ондо Британиин Канада можо болон нэгдэбэ. 1867 ондо [[Канадын Холбоо]] байгуулагдахада ''Канада'' гэһэн нэрэ бүхэли уласта хэрэглэгдэхэ болоһон болон ''[[Доминион]]'' гэһэн нэрые тус уласай титул болгон олгобо.<ref>J. E. Hodgetts. 2004. «Dominion». ''Oxford Companion to Canadian History'', Gerald Hallowell, ed. (ISBN 0-19-541559-0) Toronto: Oxford University Press; p. 183: «The title conferred on Canada by the preamble to the Constitution Act, 1867, whereby the provinces declare 'their desire to be federally united into one Dominion under the Crown of the United Kingdom'.»</ref> 1950-яад он хүрэтэр тус уласые ''Канадын Доминион'' гэхэ түгээмэл байгаа. Канада Британиһаа улас түрын автономито байдалаа баталгаажуулжа абаһанаар холбооной засагай газар хуулиин баримта бэшэг, хэрээнүүдтэ ''Канада'' гэһэн нэрые улам бүри ехэ хэрэглэхэ болоһон. 1982 оной [[Канадын акт]]да зүбхэн «Канада» нэрлэжэ байха болоод энэ нэрэнь одоо ганса хуули ёһоной (хоёр хэлэн дээрэхи) нэрэ болоһон. 1982 ондо тус уласай үндэһэнэй баяр Доминионой үдэрые [[Канадын үдэр]] болгон нэрыень хубилгаһанаар энэ нэрые батадхаһан юм.

== Түүхэ ==

=== Анханай үндэһэтэн ===
[[Изображение:Voyageur canoe.jpg|мини|слева|Ангай арһанай худалдаан XIX зуун хүрэтэр Канадын эгээн шухала һалбари байгаа]]
[[Унаган америкынхид|Анханай үндэһэтэн]] ба [[инуитууд]]ай уламжалалаар унаган эрхэтэд саг хугасаанай эхин үеһөө хойшо нютагтаа оршон һууһаар ерээ һэн. Археологиин шудалгаһаа үзэхэдэ 26,500 жэлэй урда хойто [[Юкон]]до, 9,500 жэлэй үмэнэ урда [[Онтарио]]до хүн байһаниие баталдаг.<ref>{{cite journal | last = Cinq-Mars | first = J. | year = 2001 | title = On the significance of modified mammoth bones from eastern Beringia | journal = The World of Elephants&nbsp;– International Congress, Rome | url = http://www.cq.rm.cnr.it/elephants2001/pdf/424_428.pdf | accessdate = 2006-05-14 | archiveurl = http://web.archive.org/web/20050105035411/http://www.cq.rm.cnr.it/elephants2001/pdf/424_428.pdf | archivedate = 2005-01-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050105035411/http://www.cq.rm.cnr.it/elephants2001/pdf/424_428.pdf |date=2005-01-05 }}</ref><ref>{{cite web |author=Wright, J.V |publisher= Canadian Museum of Civilization Corporation |url=http://www.civilization.ca/archeo/hnpc/npvol04e.html |title=A History of the Native People of Canada: Early and Middle Archaic Complexes|date=[[2001-09-27]]|accessdate=2006-05-14}}</ref> МЭ 1000 оной оршомдо [[викингүүд]] Л’Анс-о-Медоузда богони хугасаагаар һуурижаха үедэ европынхид түрүүшынхиеэ Америкэдэ хүл табяа. Канадын Атлантын далайн эрьеэ дараань 1497 ондо [[Жон Кабот]] [[Англи]]ин түлөө нээжэ шудалһан бэлэй<ref>{{cite encyclopedia |year= |title = John Cabot = |encyclopedia= Encyclopædia Britannica Online |publisher= Encyclopædia Britannica | url = http://www.britannica.com/eb/article-9018457/John-Cabot}}</ref> болон 1534 ондо [[Жак Картье]] Франциин түлөө шудалһан.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia= World book Encyclopedia |title= Cartier, Jacques |accessdate=2007-09-01 |publisher= World Book, Inc.|id= ISBN 0-7166-0101-X }}</ref> Нэгэ зуунай турша [[баск]]ын халим агнуушад болон загаһашад [[Ньюфаундлэндын ехэ эрье|Ехэ эрье]], Квебекэй [[Тадуссак]]ай хоорондохи бүһэ нютагые уларилай шанартай ашаглажа байгаа.<ref>{{cite encyclopedia |year= 2007 |title= Basques |encyclopedia= The Canadian Encyclopedia |publisher= Historica |url= http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0000550 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111014061733/http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0000550 |date=2011-10-14 }}</ref>

=== Шэнэ Франци ===
Франциин шэнжэлэгшэ [[Самюель де Шамплен]] 1603 ондо ерэжэ, 1605 ондо [[Шэнэ Шотланд]]иин [[Порт Рояль]] хото, 1608 ондо [[Квебек хото|Квебек хотын]] һууриие тус тус табижа Европын анханай байнгын һуурин газарнуудые байгуулаа. Эдэнь һүүлдэ [[Акади]] ба Канадын ниислэл хотонууд болоһон. Шэнэ Франциин франциинхи колонизаторнууд болохо ''Canadiens'' [[Гэгээн Лаврентиин гол]]ой нугада олоноор һуурижаһан болбол акадишууд мүнөөнэй [[Далайн можонууд]]та нютаглаһан. Энэнэй зэргэсээ Франциин үһэтэй арһанай худалдаашад ба [[Рене-Робер Кавелье де Ла Саль]] мэтэ католик миссионернүүд Ехэ Нуурнууд, [[Гудзон булан]], [[Миссисипи мүрэн|Миссисипиин уһанай хагалбариһаа]] эхилээд [[Луизиана|Шэнэ Франциин Луизиана]] хүрэтэр газар нютагые нээн шудалаа һэн. Үһэтэй арһанай худалдаанда табиха хиналтаһаа боложо [[Франци-Индеецүүдэй дайн]] дэгдэһэн юм.

=== Британиин захиргаан ===
[[Файл:Benjamin West 005.jpg|thumbnail|right|[[Франци-Индеецүүдэй дайн|Долоон жэлэй дайнай]] нэгэ хэһэг болохо 1759 ондо Квебек хотодо болоһон Авраамын талын тулалдааниие харуулһан ''«Генерал Вольфын үхэл»'' зураг]]

Англишууд 1610 оной оршом [[Ньюфаундленд арал|Ньюфаундлендтэ]] загаһан агнууриин һуурингууд байгуулжа, урда зүгтэ [[арбан гурбан колони]]ие колонизировалжа эхилһэн. 1689—1763 ондо [[Франци-Индеецүүдэй дайн|колони хоорондын дайн]] дүрбэн удаа гараһан. Эхэ газарай [[Шэнэ Шотланд]] 1713 оной Утрехтын хэрээгээр Британиин захиргаанда шэлжэһэн; [[Франци-Индеецүүдэй дайн|Долоон жэлэй дайнай]] дараа [[1763 оной Парисай хэрээ]]гээр Канада болон Шэнэ Франциин ехэнхи хэһэгые [[Британиин эзэнтэ гүрэн|Британида]] табижа үгэбэ.

1763 оной эзэн хаанай тунхаглалаар Шэнэ Франциһаа [[Квебек]] можые таһадан абажа, [[Кейп-Бретон арал|Кейп-Бретон арaлые]] Шэнэ Шотландтай нэгэдхэбэ. Мүн тэрэшэлэн энэ тунхаглалаар [[франкоканадынхид]]ай хэлэн, шажан шүтэлгын эрхые хизгаарлаһан байна. 1769 ондо Сен-Жан арал ({{lang-fr|Ile Saint-Jean}}, мүнөөнэй [[Принц Эдвардын арал]]) тусдаа колони болоһон. Квебектэ хэрэлдээн гарахаһаа һэргылжэ, 1774 ондо «Квебек тухай хуули» гаргажа Квебекэй нютаг дэбисхэрые Ехэ нуурнууд болон [[Огайо|Огайо голой хүнды]] хүрэтэр тэлэжэ, [[франци хэлэн]], [[католик шажан]], Франциин эрхэтэнэй эрхэ зүйе Квебектэ һэргэбэ. Энэ арга хэмжээ Арбан гурбан колониин олон ажаһуугшадай уур хилэн бусалгажа, [[Америкын хубисхал]] гарахада түлхэсэ болоһон юм.<ref>{{cite web | author= |publisher= |title= Wars on Our Soil, earliest times to 1885 |accessdate=2006-08-21 |url=http://www.civilization.ca/cwm/gallery1/revolution2_e.html}}</ref> [[Парисай хэрээ (1783)|1783 оной Парисай хэрээгээр]] Америкын тусгаар тогтонолые хүлеэн зүбшөөржэ, Ехэ нуурнуудһаа урдахи нютаг дэбисхэрые [[Америкын Нэгэдэһэн Улас]]та үгэбэ. 50,000 оршом Ехэ Британиин [[роялизм|лоялистууд]] АНУ-һаа тэрьелжэ Канада руу гараба.<ref name="moore">{{cite book |first= Christopher |last=Moore |year=1994 |title=The Loyalist: Revolution Exile Settlement |publisher=McClelland & Stewart |location= Toronto |id=ISBN 0-7710-6093-9}}</ref> [[Далайн можонууд]]тахи лоялистуудай һуурингуудые дахин зохёон байгуулха хүреэндэ [[Нью-Брансуик]]ые Шэнэ Шотландһаа һалгаһан. Квебек можодохи англи хэлэтэ лоялистуудай сэдьхэл һанаае түбшэдхэхын тулада, 1791 оной Үндэһэн хуулиин актаар тус можые франци хэлэтэ [[Доодо Канада]], англи хэлэтэ [[Дээдэ Канада]] гэжэ хубаажа, тус бүридэнь өөрынгөө хуули тогтоохо хуралтай байха эрхые олгобо.

=== XIX зуун ===
[[Файл:Fathers of Confederation LAC c001855.jpg|right|200px|thumbnail|«Холбооной эсэгэнэр», зурааша Роберт Харрис, Шарлоттаунай хурал ба Квебекэй хуралай нэгэдэл]]
Канада (Дээдэ, Доодо) АНУ болон Британиин эзэнтэ гүрэнэй хоорондо дэгдэһэн [[Англи-америкын дайн|1812 оной дайнай]] гол фронт болоһон. Канадые хамгаалһан Британиин Хойто америкынхидай дунда эб нэгэдэлэй мэдэрэмжэ түрүүлбэ. 1815 ондо Британи болон [[Ирланд]]һаа маша олон сагаашад Канада руу субаха болобо. XIX зуунай эхиндэ [[Модо бэлэдхэл|модоной ажахы]] ажа холбогдолоороо ангай арһанай худалдаанһаа дабажа гараһан байгаа.

Харюусалгатай засагай газарые хүсэжэ байһан тула 1837 оной буһалгаан дарагдахада хүрэбэ. Даремэй тайланда ({{lang-en|Durham Report}}) харюусалгатай засагай газарые байгуулжа, франкоканадынхидые Британиин соёлдо хамтадхахые зүблэһэн ажа.<ref name="ce_durhamreport">{{cite web |author=David Mills |publisher= Historica Foundation of Canada |url=http://www.canadianencyclopedia.ca/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0002473 |title=Durham Report |accessdate=2006-05-18}}</ref> 1840 оной Холбооной акт Канада можонуудые Канадын нэгэдэһэн можодо нэгэдхэһэн. Англо-, франкоканадынхид францишуудай эрхые һэргээхын түлөө ассемблейда хамтадаа ажаллажа байба. 1849 он гэхэдэ Британиин Хойто Америкын бүхы можын хэмжээндэ харюусалгатай засагай газар байгуулагдаба.

1846 ондо Британи, АНУ хоёр [[Орегоной хэрээ]]дэ гарай үзэг зураһанаар Орегоной хилын маргааниие эцэс болгожо, хилые баруун зүгтэ 49-р үргэригэй утаашань тогтоожо, [[Ванкувер арал|Ванкувер аралай колони]] болон [[Британиин Колумби|Британиин Колумбиин колонидохи]] Британиин колонинуудта зам гаргаһан бэлэй. Канада Рупертын газар болон [[Хойто мүльһэн далай]]н бүһэ нютагые эзэмшэхын тулада баруун зүгтэ хайгуулын субарал экспедици эльгэбэ. Түрэлтын хуби үндэр байһан тула Канадын хүн зон хурдан ехэдхэһэн. Харин Британиһаа ерэжэ байһан сагаашадай тоо [[Америкын Нэгэдэһэн Улас]] уруу гараха сагаашад, илангаяа [[Шэнэ Англи]] руу нүүжэ байһан франкоканадынхидай тоогоор тэглэгдэжэ байба.

[[Файл:Canada provinces evolution.gif|thumbnail|left|250px|Холбоо байгуулагдаһанһаа хойшохи Канадын нютаг дэбисхэрэй хубилалтын харуулһан хүдэлөөнтэй газарай зураг]]
Үндэһэн хуулиин хэд хэдэн хуралай дараа, 1867 оной Үндэһэн хуулиин актаар 1867 оной долодугаар һарын 1-ндэ Канада нэрын доро [[Онтарио]], [[Квебек]], [[Шэнэ Шотланд]], [[Нью-Брансуик]] гэһэн дүрбэн можо бүхы нэгэ Доминион байгуулан Холбооной үндэһэн һууриие табиһан бэлэй.<ref>{{cite book | last=Farthing |first= John |title= Freedom Wears a Crown |location= Toronto |publisher=Kingswood House |date=1957 |id = ASIN B0007JC4G2}}</ref> Канада Рупертын газар болон Баруун хойто нютагые хиналтадаа абажа, [[Баруун Хойто Нютаг дэбисхэр]]ые байгуулһан болоод тэндэхиин [[Канадын метисүүд|метисүүдэй]] (Métis) гомдол [[Улаан голой бодолго]] гарахада хүргэһэн болоод энэ бодолгын дүндэ 1870 оной долодугаар һарада [[Манитоба]] можые байгуулба. Британиин Колумби ба Ванкувер арал (1866 ондо нэгэдэжэ Ванкувер арал ба Британиин Колумбиин Нэгэдэһэн колонинууд болоһон бэлэй), [[Принц Эдвардын арал]]ай колони 1871, 1873 ондо тус тус Холбоондо нэгэдхэһэн.

[[Канадын юрэнхы сайд|Юрэнхы сайд]] [[Джон Александер Макдональд|Джон А. Макдональдын]] ударидаһан [[Канадын Консерватив нам|консерватив нам]] дүнгэжэ бии боложо байһан Канадын үйлэдбэрилэлэй һалбариие хамгаалхын тулада тарифай үндэһэнэй бодолго хэрэгжүүлһэн. Баруунай нээхын тулада засагай газар түби дамнаһан гурбан түмэр замай (эгээн алдартайнь [[Канадын Номгон Далайн түмэр зам]]) барилгын ажалые санхүүжүүлжэ, Доминионой «Газар тухай акт» гарган эрьедтэ тала нютагта һуурижаха боломжые нээжэ үгэһэн болоод энэ нютаг дэбисхэртэ эрхэ мэдэлээ батадхахын тулада [[Канадын эзэн хаанай морито сагдаа|Баруун-Хойто нютаг дэбисхэрэй морито сагдаа]] байгуулба. 1898 ондо Баруун Хойто нютаг дэбисхэртэ гараһан [[Клондайкай алтанай халуурал|Клондайкын алтанай халуурал]] дараа Канадын засагай газар [[Юкон]]ой нютаг дэбисхэрые байгуулһан. [[Канадын Либерал нам|Либерал]] [[Канадын юрэнхы сайд|юрэнхы сайд]] [[Уилфрид Лорье]]гэй ударидалга доро Европын эхэ газарай сагаашад тала нютагта һуурижаһан аад 1905 ондо [[Альберта]], [[Саскачеван]] можонууд байгуулагдаба.

=== Автономито Канада ===
[[Изображение:Canadian tank and soldiers Vimy 1917.jpg|мини|слева|1917 ондо Канадын сэрэгүүд [[Вими шэлын тулалдаан]]да илалта байгуулһан юм.]]
1914 ондо Британи дайн зарлахада Канада Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнда автоматаар орожо, һайн дурынхидые (волонтёрнүүдые) Урда фронт руу эльгээһэн [[Вими шэлын тулалдаан]]да томохон үүргэ гүйсэдхээ һэн. Канадын консерватив Юрэнхы сайд [[Роберт Борден]] франци хэлэтэ квебекшүүдэй эсэргүүсэлые үлэ хайхаран сэрэгэй албые заабал хааха алба болгоһоноор [[1917 оной сэрэг таталгын хёморол]]ые дэгдээбэ. 1919 ондо Канада Британиһаа тусдаа [[Үндэһэтэнүүдэй лигэ]]дэ оролсууһан болон 1931 ондо [[Вестминстерэй тогтоол]]оор Канадын тусгаар тогтонолые баталгаажуулаа һэн.

[[Ехэ уналта]] Канадын бүхы нютагта эдэй засагай хүндэрэл асарба. Энэнэй харюуд [[Альберта]], [[Саскачеван]]дахи [[Хоршоололой Хамтын Нүхэрлэлэй Холбоо]] (ХХНХ) 1940-1950-яад ондо Томми Дугласай анха һанаашалһан халамжын уласые анха зүгнөө. [[Дэлхэйн хоёрдугаар дайн]]ай үеэр Британи Германида дайн зарлаһанһаа хойшо гурба хоногой дараа Канада Либерал Юрэнхы сайд [[Уильям Лайон Макензи Кинг]]ын ударидалга доро Германида хараата бусаар дайн зарлаһан. Канадын армиин түрүүшын анги нэгэдхэлнүүд 1939 оной арбанхоёрдугаар һарада Британида ерэсхээһэн юм.<ref name="stacey">{{cite book | last = Stacey |first= C.P.| authorlink =C.P. Stacey | title=History of the Canadian Army in the Second World War | publisher = Queen's Printer | year= 1948}}</ref> Канадын сэрэг [[Атлантын Далайн тулалдаан (1939-1945)|Атлантын Далайн тулалдаан]], нуран унаһан 1942 оной Францидахи [[Дииппиин добтолго]], [[Холбоотоной Италиие эзэлхэ ажаллалга]], D-үдэрэй Нормандиин буулга, [[Нормандиин тулалдаан]], 1944 оной [[Шэлдтын тулалдаан]] зэргэдэ шухала үүргэ гүйсэдхэбэ. Нидерландые эзэлэгдэһэнэй дараа дайнай үеэр тус уласай хаанай гэр бүлые орогнуулжа байһанайхинь түлөө [[Нидерланд]] Канадада талархал хүргэһэн болон Нидерландые [[Нацис Германи]]һаа сүлөөлхэдэ манлайлжа, томохон хуби нэмэри оруулһанайхи түлөө талархаһанаа элирхылһэн. Канадын ажаүйлэдбэри Канада, Британи, Хитад, [[Зүблэлтэ Холбоо]]до зорюулан сэрэгэй зорюулалтатай техника, хэрэгсэл үйлэдбэрилжэ байһан тула эдэй засаг сэсэглэн хүгжөө һэн. Квебектэ [[1944 оной сэрэг таталгын хёморол|сэрэг таталгын хёморол]] дахин дэгдэһэншье гэһэн Канада дэлхэйдэ томдоо орохо зэбсэгтэ хүсэнтэйгээр дайниие дүүргэгдэһэн.<ref name="stacey"/> 1945 ондо дайнай үеэр Канада [[Нэгэдэһэн Үндэһэнэй Байгуулга]]да оруулсаһан анханай уласуудай нэгэ болоһон.

1949 ондо [[Ньюфаундленд ба Лабрадор|Ньюфаундленд]] Холбоондо нэгэдээ. Дайнай дараа Канада сэсэглэн хүгжэжэ, эдэй засаг үргэжэжэ тэлэһэнээр [[Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай дараахи түрэлтын орьёл үе|хүүгэд олоноор түрэжэ]], дайнай хүлдэ нэрбэгдэһэн Европын уласуудһаа сагаашадай татаха болобо.<ref>{{cite web | author= Harold Troper |publisher= Ontario Institute for Studies in Education |url=http://ceris.metropolis.net/Virtual%20Library/Demographics/troper1/troper1.html |title=History of Immigration to Toronto Since the Second World War: From Toronto 'the Good' to Toronto 'the World in a City' |date=2000-03 |accessdate=2006-05-19}}</ref>

=== Мүнөө үе ===
[[Лестер Пирсон]], [[Пьер Трудо]] хоёрой дараалан гаража ерэһэн [[Канадын либерал нам|Либерал]] засагай газарнуудай ударидалга доро Канадын шэнэ онсолиг сарай бүрилдэн бии болобо. Канада мүнөөнэй [[Канадын далбаа|агша модоной набшата далбаагаа]] 1965 ондо баталһан. Үлүү хатуу байра һууритай франци хэлэтэ Квебекэй харюуда холбооной засагай газар [[1969 оной Канадын албан ёһоной хэлэнүүд тухай акт]]аар албан ёһоной хоёр хэлэтэй болобо. 1967, 1976 ондо илгабарилан гадуурхаха үзэлгүй [[Канададахи сагаашалал|сагаашалалай хуулинууд]] баталжа, 1971 ондо олон соёлһоо бүридэһэн улас болохо бодолго ябуулжа эхилһэнээр; Европо буса сагаашадай дабалгаа тус уласай нюур сарайе хубилаа һэн. [[Медикэр (Канада)|Ниитын элүүр мэндын үйлэшэлгэ]], [[Канадын тэдхэбэриин түлэблэлгэ]], [[Канадын оюутанай зээл]], [[Канадын хүрэнгэ оруулалга|Гадаадын хүрэнгэ оруулалгые хинаха алба]], [[Үндэһэнэй эршэм хүсэнэй хүтэлбэри]] зэргэ социал-демократ хүтэлбэринүүд 1960-1970-аад ондо бии болоһон болобошье можын засагай газарнууд, илангаяа Квебек, Альбертагай засагай газарнууд эдэнэй олонхиие өөрһэдын харьяалха асуудалда хамааралсалгаһаа оролсоһон ябадал гэжэ үзэжэ эсэргүүсэһэн байна. Эсэстэнь Юрэнхы сайд Трудогоор ударидуулһан үндэһэн хуулиин хуралнууд боложо, эдэнэй үрэ дүндэ үндэһэн хууляа Британиһаа тусгаарлан 1982 оной Үндэһэн хуулиин актда хуби хүнэй эрхэ дээрэ тулгуурилһан [[Канадын эрхэ сүлөөнэй харти]]ие гаргаһан ажа һэн. Канадашууд ниитын элүүр мэндын үйлэшэлгын тогтолсоогоороо, тэрэшэлэн олон соёл, хүнэй эрхэдэ уялгатай байдагаараа бахархадаг.<ref name="bickerton">{{cite book |author=Bickerton, James & Gagnon, Alain-G & Gagnon, Alain (Eds). |title=Canadian Politics |publisher=Broadview Press |edition=4th edition |location=Orchard Park, NY |id=ISBN 1-55111-595-6 |year=2004}}</ref>

Квебек 1960-аад оной [[Аргаахан хубисхал]]ай ябасада ниигэм, эдэй засагай маша ехэ хубилалтада ороһон. [[Жан Лесаж]]ай ударидаһан [[Квебекэй үндэһэнэй үзэл]]тэнүүд автономи эрхые үргэжүүлхэ шахалта үзүүлжэ эхилһэн.<ref name = "QR">{{cite web |last= Bйlanger |first= Claude |publisher= Marionopolis College, Montreal |url= http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/events/quiet.htm |title= Quiet Revolution |work= Quebec History |date= 2000-08-03 |accessdate= 2008 |archivedate= 2008-02-02 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20080202045040/http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/events/quiet.htm }}</ref> Радикал үзэлтэй [[Квебекэй сүлөөлхэ фронт]] 1970 ондо Квебекэй бэе даанги байдалые шаардажа бүмбэгэ дэлбэлжэ, хүн хулгайлһанаар [[арбадугаар һарын химарал]]ые дэгдээһэн. Үлүү аядуу үзэлтэй [[Рене Левеск]]ын [[Квебекэй нам]] (''Parti québécois'') 1976 ондо түрын эрхэдэ гаража, 1980 ондо Квебекэй [[бүрин эрхэтэ улас|бүрин эрхэтэ байдалай]] талаар бүхы ниитын һанал хураалта ябуулһан болобошье амжалта олоогүй юм.
[[Брайан Малруни]]ин [[Канадын дэбжэлтэтэ консерватив нам|дэбжэлтэтэ консерватив намай]] засагай газар 1989 ондо [[Мич нуурай зүбшэлсэл]]өөр Квебекые "онсолиг ниигэм" гэһэн үндэһэн хуулида хүлеэн зүбшөөрхые оролдоһон болобошье амжалтагүй болоо һэн. Үндэһэн хуулиин маргаанаар дэгдэһэн бүһын хурсадамал байдал бүһын шэнэхэн намууд болохо [[Люсиан Бушар]]аар ударидуулһан [[Квебекэй блок]] (''Bloc québécois'') болон Баруун Канадын [[Престон Мэннинг]]ээр ударидуулһан [[Канадын Шэнэшлэлэй нам]]да Дэбжэлтэтэ консерватившуудые 1993 оной холбооной һунгууляар табадугаар байра руу ухарааха боломжо үгөө. 1995 ондо ябагдаһан [[1995 оной Квебекэй бүхы ниитын һанал асуулга|Квебекэй бүрин эрхэтэ байдал тухай хоёрдохи удаанай бүхы ниитын һанал асуулга]] 50,6 : 49,4 гү, али маша үсөөхэн хубяар татгалзаһан дүн гараа.<ref name="dickinson">{{cite book |first= John Alexander |last=Dickinson |coauthors=Young, Brian |year=2003 |title=A Short History of Quebec |publisher=McGill-Queen's University Press |edition=3rd edition |location= Montreal |id=ISBN 0-7735-2450-9}}</ref> 1997 ондо Канадын Дээдэ Шүүхэ али нэгэ можо дангаараа тусгаарлахые үндэһэн хуулида ниисэхэгүй гэһэн шиидбэри гаргаһан болоод Жан Шретианай Либерал засагай газар хэлэлсэн тохирһон тусгаарлалтын нүхэсэлые зааһан "[[Тодорхой байдалай акт]]" гаргаба.<ref name="dickinson" /> Шэнэшлэлэй нам [[Канадын эбсэл]] болон үргэжэжэ, Дэбжэлтэтэ консерватившуудтай нэгдэн [[Канадын Консерватив нам]]ые 2003 ондо байгуулаа. 2006 оной холбооной һунгууляар Консерватившууд [[Стивен Харпер]]ай ударидалга доро үсөөнхиин засагай газар байгуулхаар һуудалтай һунгагдаһан. Тэрэ жэлэйнгээ һүүлээр Канадын парламент Канадын дотор Квебекшүүд үндэһэтэн гэһэн хүлеэн зүбшөөрхээр [[Квебекшүүд үндэһэтэнэй һанал|бэлэгдэлэй һаналые]] баталаа һэн.<ref>{{cite web | url = http://www.cbc.ca/canada/story/2006/11/22/harper-quebec.html | title = Quebecers form a nation within Canada: PM | publisher = Canadian Broadcasting Corporation | date = 2006-11-22 | accessdate = 2008-07-27 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20061206004618/http://www.cbc.ca/canada/story/2006/11/22/harper-quebec.html | archivedate = 2006-12-06 }}</ref>

[[File:Oui1995referendum.jpg|thumb|1995 оной Квебекэй бүрин эрхэтэ байдал тухай хоёрдохи удаагай бүхы ниитын һанал асуулга]]
Засагай газарай агентлигууд олон жэлэй турша хайхархагүй, зүй бусаар харисажа байһанай уламһаа унаган [[Индеецүүд|Анханай Үндэһэтэнүүд]] 1960-аад ондо холбооной шүүхэдэ [[Унаган эрхэтэдэй газарай нэхэмжэлэл|газар нэхэмжэлжэ]] үргэдэл гаргахада хүргэһэн болоод уламаар түүхэн хэрээнэй эрхүүдээ хүлеэн зүбшөөрүүлхээр холбооной болон можын засагай газарнуудтай хэлэлсээ хэжэ эхилээ. 1990-ээд ондо хэлэлсээнэй удаан ябасада дурагүйсэһэн дурагүйсэлһээ боложо хүсэн хэрэглэһэн мүргэлдөөнүүд гараһан. Тухайлбал [[Окагиин химарал]], [[Иппервошиин химарал]], [[Густафсен нуурай эсэргүүсэл]] гараһан. Гэхыдээ 1999 онд Канада [[Нунавут]]ые байгуулжа [[инуитууд]]ай автономито эрхые хүлеэн зүбшөөрһэн болон [[Британиин Коламби]]дахи [[Нисга'агай эсэсэй хэлэлсээр|Нисга'агай нэхэмжэлэлые]] шиидбэрилбэ. 2008 ондо Канадын засагай газар унаган эрхэтэдые соёлой хубида уусхахын тулада дотуур байртай һургуулинууд байгуулһанайнгаа түлөө албан ёһоор уушалал гуйһан.

== Засагай газар ба улас түрэ ==
[[File:Canadian parliament MAM.JPG|thumb|alt=A building with a central clocktower rising from a block|Канадын [[Оттава]] ниислэл хотодохи Парламентын гүбээ]]
Канада [[үндэһэн хуулита хаанта засаг]]тай болон Канадын Хатан хаан [[II Елизавета]] түрын тэргүүн болон [[Канадын Юрэнхы сайд]] засагай газарай тэргүүн юм.<ref>{{cite web |author=Heritage Canada |authorlink=Department of Canadian Heritage |publisher=Heritage Canada |url=http://www.pch.gc.ca/royalvisit2005/53_e.cfm |title=The Queen and Canada: 53 Years of Growing Together |date=[[2005-04-21]] |accessdate=2006-05-14 |archivedate=2008-09-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080921072211/http://www.pch.gc.ca/royalvisit2005/53_e.cfm }}</ref><ref>{{cite web |author=Governor General of Canada |authorlink=Governor General of Canada |publisher=Governor General of Canada |url=http://www.gg.ca/gg/rr/index_e.asp |title=Role and Responsibilities of the Governor General |date=[[2005-12-06]] |accessdate=2006-05-14 |archivedate=2007-12-11 |archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20071211191052/http://www.gg.ca/gg/rr/index_e.asp }}</ref> Тус улас парламентын засаглалтай холбооной тогтолсоо, арадшалалай хүсэтэй уламжалал бүхы парламентын арадшалһан улас юм.

Гүйсэдхэхэ эрхэ мэдэл албан ёһоор, үндэһэн хуулиин ёһoop хатан хаанда хамаардаг.<ref name="DJC">{{cite web|title=Canada's System of Justice: The Canadian Constitution|publisher=Department of Justice Canada|url=http://www.justice.gc.ca/eng/dept-min/pub/just/05.html|quote=The executive power in Canada is vested in the Queen. In our democratic society, this is only a constitutional convention, as the real executive power rests with the Cabinet.|accessdate=2015-05-04|archivedate=2012-12-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121226090927/http://www.justice.gc.ca/eng/dept-min/pub/just/05.html}}<br />{{cite web|title=''Constitution Act 1867''; III.9|publisher=Queen's Printer for Canada|url=http://laws.justice.gc.ca/en/const/index.html|quote=The Executive Government and Authority of and over Canada is hereby declared to continue and be vested in the Queen.|accessdate=2015-05-04|archivedate=2006-04-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060427011140/http://laws.justice.gc.ca/en/const/index.html}}<br />{{cite web|title=''By Executive Decree'': The Governor General|publisher=Library and Archives Canada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/executive-decree/023004-2020-e.html|quote=The governor general holds formal executive power within the Queen's Privy Council for Canada, and signs orders-in-council.}}</ref> Гэхыдээ үндэһэн хуулиин концепциин ёһoop хатан хаан ба тэрэнэй томилһон түлөөлэгшэ болохо Канадын Амбан захирагша ехэ түлэб ёһололой шэнжэтэй, улас түрын буса үүргэ гүйсэдхэдэг болон гүйсэдхэхэ эрхэ мэдэлые хэрэгжүүлхэ эрхэ Канадын засагай газарай танхимда байдаг.<ref name="CSPS">{{cite web|title=Responsible Government: Clarifying Essentials, Dispelling Myths and Exploring Change|publisher=Canada School of Public Service|url=http://www.ccmd-ccg.gc.ca/Research/publications/html/resgov/rg5_e.html|quote=Under the constitutional convention of responsible government, the powers of the Crown are exercised by Ministers, both individually and collectively.}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|author=Ray T. Donahue|title=Diplomatic Discourse: International Conflict at the United Nations|work=|publisher=Greenwood Publishing Group|url=http://books.google.ca/books?id=zolqhgKCQ5IC&pg=PA204&lpg=PA204&dq=%22symbolic+power%22+monarch+canada&source=web&ots=IXqQnZ7Hg8&sig=afyqd8EUlF4YUlhr5kNKqkYHAtM&hl=en|quote=As Head of State ... Elizabeth II has no political power, only symbolic power}}<br />{{cite web|author=David Stewart|title=Introduction: Principles of the Westminster Model of Parliamentary Democracy|work=Module on Parliamentary Democracy|publisher=Commonwealth Parliamentary Association, Athabasca University|url=http://www.athabascau.ca/govn/parliamentary_democracy/chapters/index.html|quote=the Crown now serves as the ceremonial executive|accessdate=2015-05-04|archivedate=2011-06-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615165652/http://www.athabascau.ca/govn/parliamentary_democracy/chapters/index.html}}<br />{{cite web|title=''By Executive Decree'':|publisher=Library and Archives Canada|url=http://collectionscanada.gc.ca/executive-decree/index-e.html|quote=As Canada is a constitutional monarchy, the symbolic head of the executive is the governor general.|accessdate=2015-05-04|archivedate=2016-02-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160215180143/http://www.collectionscanada.gc.ca/executive-decree/index-e.html}}</ref> Засагай газар һунгууляар гаража ерэдэг [[Канадын Ниитын Танхим]]ай урда харюусалга хүлеэдэг сайднарһаа бүридэдэг болон Юрэнхы сайд засагай газарые тэргүүлдэг. Юрэнхы сайд голдуу Ниитын Танхимай этигэлые хүлеэһэн намай дарга байдаг. Тиимэһээ Засагай газарые гүйсэдхэхэ эрхэ мэдэлые эдибхэтэй хэрэгжүүлэгшэ байгуулга гэжэ үзэдэг.<ref>{{cite book|last=McWhinney|first=Edward|title = ''The Governor General and the Prime Ministers''|publisher = Ronsdale Press|date = 2005|location = Vancouver|pages = 25|isbn = 1-55380-031-1}}<br />{{cite web|title=''By Executive Decree'': The Cabinet|publisher=Library and Archives Canada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/executive-decree/023004-2040-e.html|quote=The Cabinet as selected and directed by the prime minister constitutes the active seat of executive power in Canada.}}<br />{{cite web|author= Joseph Magnet|title= Separation of Powers in Canada|work= Constitutional Law of Canada|publisher= University of Ottawa Faculty of Law|url= http://www.uottawa.ca/constitutional-law/Division%20of%20Powers%20Topics%20-%20Separation%20of%20Powers.htm|quote= ... democratic principles dictate that the bulk of the Governor General's powers be exercised in accordance with the wishes of the leadership of that government, namely the Cabinet. So the true executive power lies in the Cabinet.|accessdate= 2015-05-04|archivedate= 2014-09-15|archiveurl= https://web.archive.org/web/20140915035150/http://www.uottawa.ca/constitutional-law/Division%20of%20Powers%20Topics%20-%20Separation%20of%20Powers.htm}}<br />{{cite web|title=''By Executive Decree'': The Cabinet|publisher=Library and Archives Canada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/executive-decree/023004-2040-e.html|quote=The Cabinet as selected and directed by the prime minister constitutes the active seat of executive power in Canada.}}<br />{{cite web|author=W.A. Matheson|title=Prime Minister|work=The Canadian Encyclopedia|publisher=|url=http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0006474|quote=The prime minister is the chief minister and effective head of the executive in a parliamentary system ...|accessdate=2015-05-04|archivedate=2011-11-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111105053737/http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0006474}}<br />{{cite web|author=|title=The Prime Minister|work=By Executive Decree|publisher=National Archives of Canada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/executive-decree/023004-2030-e.html|quote=While the modern governor general has only a nominal influence on the operation of the Canadian government, the prime minister's influence is decisive.}}</ref><ref name="DJC"/> Харюусалгатай засагай газарай заршамуудһаа гаража ерэһэн энэ зохисуулалта<ref>{{cite web|title=Canadian Cofederation: Responsible Government|publisher=Library and Archives Canada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/confederation/023001-2974-e.html|quote=The Executive Council would be governed by the leader of the political party that held an elected majority in the Legislative Assembly. That same leader would also appoint the members of the Executive Council. The governor would therefore be forced to accept these "ministers", and if the majority of the members of the Legislative Assembly voted against them, they would have to resign. The governor would also be obliged to ratify laws concerning the internal affairs of the colony once these laws had been passed to the Legislative Assembly.}}<br />{{cite web|title=''The Canadian Encyclopedia'': Responsible Government|publisher=Historica Foundation of Canada|url=http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0006792|quote=This key principle of responsibility, whereby a government needed the confidence of Parliament, originated in established British practice. But its transfer to British N America gave the colonists control of their domestic affairs, since a governor would simply follow the advice (ie, policies) of responsible colonial ministers.|accessdate=2015-05-04|archivedate=2011-12-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111217060429/http://thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0006792}}<br />{{cite web|author=|title=Responsible Government and Checks and Balances: The Crown|work=|publisher=|url=http://www.ccmd-ccg.gc.ca/Research/publications/html/resgov/rg9_e.html#crown|quote=Responsible government means that the Crown no longer has the prerogative to select or remove Ministers. They are selected and removed by the first Minister—the Prime Minister.|accessdate=2015-05-04|archivedate=2008-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081202014226/http://www.ccmd-ccg.gc.ca/Research/publications/html/resgov/rg9_e.html#crown}}</ref><ref name="CSPS" /> засагай газарай тогтоборитой байдалые хангажа, Засагай газарай танхимай бусад гэшүүд, сенаторнар, холбооной шүүхын шүүгшэд, хатан хаанай корпорацинууд, засагай газарай агентлигуудай тэргүүнүүд, холбооной болон можын түлөөлэгшэдые томилхоор һунгадаг Юрэнхы сайдай албые тус тогтолсооной эгээн хүсэтэй байгуулгануудай нэгэ болгодог.<ref>{{cite web |author= |title=Responsible Government and Checks and Balances: The Crown |work=Responsible Government: Clarifying Essentials, Dispelling Myths and Exploring Change |publisher=Canada School of Public Service |url=http://www.ccmd-ccg.gc.ca/Research/publications/html/resgov/rg9_e.html#crown |quote=Ministers are thereby accountable to the Prime Minister who, in the Canadian tradition, has the sole power to appoint and dismiss them. |accessdate=2015-05-04 |archivedate=2008-12-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081202014226/http://www.ccmd-ccg.gc.ca/Research/publications/html/resgov/rg9_e.html#crown }}</ref> Гэхыдээ хатан хаан ба Амбан захирагша үндэһэн хуулиин химарал гараһан онсогой нүхэсэлдэ онсо эрхээ хэрэгжүүлхэ эрхэтэй юм.<ref name="Forsey">{{cite web|last=Forsey|first=Eugene|title=''How Canadians Govern Themselves'': Parliamentary Government (pg. 2)|publisher=Queen's Printer for Canada|url=http://www.parl.gc.ca/information/library/idb/forsey/parl_gov_02-e.asp|quote=In very exceptional circumstances, the Governor General could refuse a request for a fresh election.}}<br />{{cite web|last=Forsey|first=Eugene|title=''How Canadians Govern Themselves'': The Institutions of Our Federal Government (pg. 2)|publisher=Queen's Printer for Canada|url=http://www.parl.gc.ca/information/library/idb/forsey/institutions_02-e.asp|quote=But they almost invariably must act on their Ministers’ advice, though there may be very rare occasions when they must, or may, act without advice or even against the advice of the Ministers in office.}}<br />{{cite web|last=Forsey|first=Eugene|title=''How Canadians Govern Themselves'': Canadian and American Government (pg. 2)|publisher=Queen's Printer for Canada|url=http://www.parl.gc.ca/information/library/idb/forsey/can_am_gov_02-e.asp|quote=Yes: in Canada, the head of state can, in exceptional circumstances, protect Parliament and the people against a Prime Minister and Ministers who may forget that "minister" means "servant," and may try to make themselves masters. For example, the head of state could refuse to let a Cabinet dissolve a newly elected House of Commons before it could even meet, or could refuse to let Ministers bludgeon the people into submission by a continuous series of general elections.}}<br />{{cite web|last=Zolf|first=Larry|title=CBC News: ''Boxing in a Prime Minister''|publisher=CBC News|date=2002-06-28|url=http://www.cbc.ca/news/viewpoint/vp_zolf/20020628.html|quote=The Governor General must take all steps necessary to thwart the will of a ruthless prime minister prematurely calling for the death of a Parliament.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040412233634/http://www.cbc.ca/news/viewpoint/vp_zolf/20020628.html|archivedate=2004-04-12|accessdate=2015-05-04}}<br />{{cite web|title=''By Executive Decree'': The Governor General|publisher=Library and Archives Canada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/executive-decree/023004-2020-e.html|quote=In exceptional circumstances, the governor general may appoint or dismiss a prime minister.}}<br />{{cite web|title=Governor General of Canada: Role and Responsibilities of the Governor General|publisher=Office of the Governor General of Canada|url=http://www.gg.ca/gg/rr/index_e.asp|quote=One of the governor general’s most important responsibilities is to ensure that Canada always has a prime minister and a government in place. In the case of the death of a prime minister, it is the governor general’s responsibility to ensure the continuity of government.|accessdate=2015-05-04|archivedate=2007-12-11|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20071211191052/http://www.gg.ca/gg/rr/index_e.asp}}<br />{{cite book|last=McWhinney|first=Edward|title = ''The Governor General and the Prime Ministers''|publisher = Ronsdale Press|date = 2005|location = Vancouver|pages = 16-17; 34|isbn = 1-55380-031-1}}<br />[http://www.canadianheritage.gc.ca/progs/cpsc-ccsp/fr-rf/couronne_crown_canada/06-600crown_of_maples_e.pdf MacLeod, Kevin S.; ''A Crown of Maples: Constitutional Monarchy in Canada''; The Queen in Right of Canada; 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081102014353/http://www.canadianheritage.gc.ca/progs/cpsc-ccsp/fr-rf/couronne_crown_canada/06-600crown_of_maples_e.pdf |date=2008-11-02 }}</ref>

[[File:Cansenate.jpg|thumb|Сенат танхимай хуралдаанай танхим]]
Хоёрдохи олон һуудал абаһан намай дарга һөөргэ хүсэнэй ударидагша болодог болон засагай газарые хинажа байдаг парламентын сэсэ буляалдаанай тогтолсоодо нэгэ гол үүргэ гүйсэдхэдэг. 2007 оной юһэдүгээр һарын 27-һоо хойшо [[Микаэль Жан]] Канадын Амбан захирагшын алба, 2006 оной хоёрдугаар һарын 6-һаа хойшо [[Канадын Консерватив нам]]ай дарга [[Стивен Харпер]] Юрэнхы сайдай алба хашажа байгаа бол, 2006 оной арбанхоёрдугаар һарын 2-һоо хойшо [[Канадын Либерал нам]]ай дарга [[Стефан Дион]] һөөргэ хүсэнэй ударидагшын үүргэ гүйсэдхэжэ байна.

[[Канадын парламент|Холбооной парламент]] Хатан хаан (Амбан захирагшаар түлөөлүүлһэн) болон хоёр танхимһаа бүридэдэг. Ниитын танхим һунгууляар бүрилдэдэг бол [[Канадын Сенат]]ай гэшүүд томилогдодог юм.<ref>{{cite web|title=Constitution Act, 1867; IV|publisher=Queen's Printer for Canada|url=http://laws.justice.gc.ca/en/const/c1867_e.html#legislative|quote=There shall be One Parliament for Canada, consisting of the Queen, an Upper House styled the Senate, and the House of Commons.|accessdate=2015-05-04|archivedate=2006-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060614091739/http://laws.justice.gc.ca/en/const/c1867_e.html#legislative}}</ref><ref>{{cite web|title=Parliament of Canada: About the Governor General of Canada|publisher=Queen's Printer for Canada|url=http://www2.parl.gc.ca/Parlinfo/pages/govgeneral.aspx?Language=E&Menu=GG|quote=Parliament is the legislative branch of Government, composed of the Sovereign (represented by the Governor General), the Senate and the House of Commons.}}</ref> Ниитын танхимай гэшүүн бүри һунгуулиин тойрргуудһаа энгын олонхиин һаналаар һунгагдадаг. Юрэнхы һунгуули тогтоһон хугасаанай дагуу дүрбэн жэл тутамда нэгэ удаа болодог гү, али Ниитын танхимай Засагай газарта этигэл үзүүлхэ үгы, гү талаархи һанал хураалтаар Засагай газар этигэл хүлеээгүй тохёолдолдо (ганса үсөөнхиин засагай газар байгуулагдаһан үедэл боломжотой) ээлжэтэ буса һунгуули зарлажа болоно. Һуудалыень бүһэ бүһээр хубаарилһан Сенатай гэшүүдые Юрэнхы сайд һунгажа, Амбан захирагша албан ёһоор томилдог ба тэдэ 75 наһа хүрэтэрээ энэ албые хашадаг.

2006 оной һунгуулиһаа хойшо холбооной парламентда табан нам түлөөлэлтэй байна. Тухайлбал: [[Канадын Консерватив нам]] (эрхэ баригша нам), [[Канадын Либерал нам]] (албан ёһоной һүргэ хүсэн), [[Шэнэ Арадшалһан нам]] (ШАН), ''[[Блок Квебекуа]]'', [[Канадын Ногоон нам]]. Парламентда һуудал абажа байһан бүхы улас түрын намуудай жагсаалта нэлээд ута болоно.

Канадын холбооной бүтэсын дамжан үндэһэн хууляар засагай газарай харюусалгые холбооной засагай газар ба арбан можодо хубаарилһан. Эдэ можын нэгэ танхимта хуули тогтоохо байгуулгануудынь холбооной Ниитын танхимтай адли парламентын хэлбэреэр үйлэ ажаллалга ябуулдаг. Канадын гурбан нютаг дэбисхэр мүн хуули тогтоохо байгуулгатай болобошье үндэһэн хуулиин харюусалга можынхиһаа бага болоод бүтэсын хубида зарим талаар өөр (жэшээлбэл Нунавутын хуули тогтоохо хуралда улас түрын намууд байхагүй болон зүбшэлсэлэй үндэһэн дээрэ ажалладаг).

== Засаг захиргаанай хубаари ==
Канада арбан можо, гурбан нютаг дэбисхэрһээ бүридхэһэн холбооной улас болон эдэ бүһэшэлжэ болодог. Баруун Канадын [[Британиин Колумби]] болон [[Канадын тала|тала нютагай гурбан можоһоо]] ([[Альберта]], [[Саскачеван]], [[Манитоба]]) бүридэнэ. [[Түб Канада]] [[Квебек]], [[Онтарио]] можонуудһаа бүридэнэ. [[Канадын Атлантын Далайн Бүһэ]] далайн эрьеын гурбан можо ([[Нью-Брансвик]], [[Принц Эдвардын арал]], [[Шэнэ Шотланд]]), болон [[Ньюфаундленд ба Лабрадор]]һоо бүридэнэ. [[Зүүн Канада]] гэжэ Түб Канада, Канадын Атлантын Далайн Бүһые хамтадань хэлэдэг. Гурбан нютаг дэбисхэр ([[Юкон]], [[Баруун Хойто нютаг дэбисхэр]], [[Нунавут]]) Хойто Канадые бүридүүлдэг. Можонууд нютаг дэбисхэрһээ үлүү ехэ өөртөө засаха эрхтэй. Можо, нютаг дэбисхэр бүри өөрын бэлэг тэмдэгтэй.

Можонууд Канадын ниигэмэй ехэнхи хүтэлбэриие (тухайлбал элүүр мэндэ, болбосорол, халамжа) харюусадаг болон хамтадаа холбооной засагай газарһаа ехэ оролго суглуулдаг дэлхэйдэ бараг ганса бүтэсэ юм. Холбооной засагай газар зарсуулха эрхэ мэдэлээ ашаглан Канадын элүүр мэндэ тухай акт зэргэ үндэһэнэй бодолгые можонуудта хэрэгжүүлжэ болоно. Можонууд эдэ хамрагдахагүй байхаар шиидэжэ болохо болобошье практикада иигэхэ хобор байдаг. Баян, ядуу можонуудай хоорондо үйлэшэлгэ, татабариин харисангы жэгдэ стандартые хангахын тулада холбооной засагай газар тэгшэ байдалые хангаха мүнгэ олгодог.

Бүхы можонууд дан танхимта парламенттай болон Канадын Юрэнхы сайдай нэгэн адли һунгагдаһан Юрэнхы сайдаар ударидуулһан, һунгууляар гаража ерэдэг хуули тогтоохо байгуулгатай. Можо бүридэ Хатан хааные түлөөлхэ Канадын Амбан Захирагшатай адли Дэд Захирагша һуудаг. Дэд Захирагша Канадын Юрэнхы Сайдай зүблэһэнөөр томилогдодог болобошье һүүлшын жэлнүүдтэ можын засагай газарнуудтай зүбшэлдэжэ байжа энэ албанда томилхонь улам ехэдхэжэ байна.
<center>
{| class="wikitable"
|-
! colspan="2" | Канадын засаг захиргаанай хубаари
|- align=center
| colspan="2" | [[Файл:Map Canada political ru.png|700px|безрамки]]
|-align="left"
| style="margin:auto;" style="padding-right:1em; vertical-align:top;" |
<div class="center">'''Можонууд <sup>(1)</sup>'''</div>
----
#  [[Файл:Flag of British Columbia.svg|border|22x20px]] [[Британиин Колумби]]
#  [[Файл:Flag of Alberta.svg|border|22x20px]] [[Альберта]]
#  [[Файл:Flag of Saskatchewan.svg|border|22x20px]] [[Саскачеван]]
#  [[Файл:Flag of Manitoba.svg|border|22x20px]] [[Манитоба]]
#  [[Файл:Flag of Ontario.svg|border|22x20px]] [[Онтарио (можо)|Онтарио]]
#  [[Файл:Flag of Quebec.svg|border|22x20px]] [[Квебек]]
#  [[Файл:Flag of New Brunswick.svg|border|22x20px]] [[Нью-Брансуик]]
#  [[Файл:Flag of Prince Edward Island.svg|border|22x20px]] [[Принц Эдвардын арал]]
#  [[Файл:Flag of Nova Scotia.svg|border|22x20px]] [[Шэнэ Шотланд]]
#  [[Файл:Flag of Newfoundland and Labrador.svg|border|22x20px]] [[Ньюфаундленд ба Лабрадор]]
| style="padding-right:1em; vertical-align:top;" |
<div class="center">'''Нютаг дэбисхэрнүүд <sup>(1)</sup>'''</div>
----
#  [[Файл:Flag of Yukon.svg|border|22x20px]] [[Юкон]]
#  [[Файл:Flag of the Northwest Territories.svg|border|22x20px]] [[Баруун Хойто нютаг дэбисхэр]]
#  [[Файл:Flag of Nunavut.svg|border|22x20px]] [[Нунавут]]
|-align="left"
| colspan="2" | ''<small><sup>(1)</sup>зүүн зүгһөө баруун зүг руу</small>''
|}
</center>

== Зурагай сомог ==
<gallery>
Cntower2.jpg|Торонто, Канадын хамагай томо хото
TeslinRiverYukon.jpg|Тэслин гол, Юкон
Canada-Hirsche.JPG|Буга
</gallery>

== Холбооһон ==
{{commonscat|Canada}}

== Зүүлтэ ==
{{Reflist}}

{{G8}}
{{Америк}}
{{1000 үгүүлэл}}

[[Категори:Канада| ]]
[[Категори:Хойто Америкэ]]
[[Категори:Британиин хамтын нүхэрлэл]]