# Хитад хэлэн
Хитад хэлэн (хилбар Хитад: 汉语; уламж Хитад: 漢語; пиньинь: Hànyǔ гү, али мүн 中文; Zhōngwén, илангаяа бэшэгэй хэлэнэй хубида) нэгэ талаһаа үзэбэл нэгэн хэлэн, нүгөө талаһаа үзэбэл харилсаатай адлигүй хубяар хоорондоо ойлголсодог хэдэн янза хэлэниие багтааһан хэлэнэй бүлэг юм.

## Аялгуунууд
Хэлэнэй ангиаллаар ямаршье Хитад-Түбэд хэлэнэй изагуурай салаа болоно. Түрэлхи хэлэтэ хүнүүд үндэһэндээ Хитадта (мүнөөнэй БНХАУ, Тайвань) һуурижаһан байдаг. Үндэһэтэн уласаа байгуулһан хитадууд илгагдаха хэлэн хөөрэлдөөниие «аялгуу» гэжэ үзэдэг. Харин бусад хэлэн шэнжэеэшье, хитад шудалагшанар «Хитад хэлэнэй бүлэг» гээд хэд хэдэн «хэлэн» болгон ангилна.
Дээрэхи илгаатай хэһэгүүдые нютаг ороной байрашалаар Хойто (北, өөрөөр Мандарин гэнэ, 850 сая оршом хэлэлсэгшэтэй), У (吴, 90 сая), Юэ (粤, өөрөөр Кантон, 70 сая), Минь (闽, 50 сая), Сян (湘, 36 сая) зэргэ 7-13 бүлэгтэ багсалдаг.
Энэһээ Хойто Хитад хэлэн/аялгуунуудай доторхи Бээжэнэй аялгууда (北京话) тохируулһан путунхуа (普通话, Pǔtōnghuà) Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас (БНХАУ) болон Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Улас (ө.х. Тайвань) хоёрто түрын ганса, Сингапур уласта албан ёһоной дүрбэн хэлэнэй нэгэ боложо хуулишалагдан баталагдаба. Мүн НҮБ-ын албан ёһоной зургаан хэлэнэй нэгэ болодог.

## Бэшэг
Бэшэгэй системэнь ханза гү, али хитад үзэг болоод можо, тойрогһоон хамааржа уламжалалта гү, али хилбаршуулһан ханза хэрэглэдэг. Галиг үзэгэй хубида лата сагаан толгойн дээрэ тулгуурилһан пиньинь хэрэглэнэ. Юэ хэлэндэ мүн адли лата сагаан толгойдо тулгуурилһан ютпхин зэргые ашагладаг. эртын үзэг болохо чжуинь толи бэшэгэй хэмжээндэ хэрэглэдэг.
Дэлхэйн улас түмэнүүд хэрэглэдэг үзэг бэшэгүүдэй дотор ханза ганса үгүүлбэри тэмдэглэгдэггүй үзэг бэшэг юм. Ханзын бии бололго тухай хитадай эрхэтэд дунда олон һайхан үльгэр домог байдаг. Уламжалалта хөөрэлдөөндэ, эртэ дээрэ үедэ Цан Цзе гэдэг нэгэ хүн байжа гэнэ. Тэрэ араатан, жэгүүртэнэй шороон дээгүүр алхаһан мүрые нигталан шэнжэжэ, уламаар үзэг бэшэг үүдэн зохёохо һанаа тэрэндэ урган түрэһэн бэлэй. Иигээд хитадай эгээн түрүүшын дүрсэтэй үзэг бии болоһон юм гэнээ.
Хожом шэнэ Хитад уласай археологнар хитадай Шаньдун можын Жүй шянай Линянхэ голой хабидахи бунханһаа үлэмжэ ехэ хэмжээнэй бэшэг дурасхалай зүйл элирүүлһэн болоод, зарим шаазан дээрэ дүрсэтэ үзэг бэшэгдэһэн байһаниие элирүүлһэн байна. Эдэ үзэгүүд мүнөө үеһөө 4500 үлүү жэлэй урда бэшэгдэһэн түүхэтэй, Хитад уласай ханза бэшэгэй эгээн түрүүшын хэлбэри болохын археологнар нотолһон байна.
Ханзые бэшэг мэдэхэгүй хүнүүдтэ зүб танюулан зүб дуудуулхын тулада, мунхаг коммунис Хитадай засагай газар 1958 ондо «Хитад хэлэнэй абяаниие тэмдэглэхэ сагаан толгой»-е албан ёһоор ниитэлһэн байна. Уг түһэл хитад хэлэнэй түб аялгуу дээрэ тулгуурилжа ханзые латаар тэмдэглэһэн юм.
Уг дүрэмынь нэгэ ёһондоо бол дуудалгые тэмдэглэхэ системэ болоод, хашалган болон аялган бүрилдэһэн юм. Эндэ хашалган абяан 21, аялган абяан 39 байна.

## Түүхэ
Хитадай түб хэһэгэй Хэнань можын Аньян хотодо, ойролсоогоор 24 дүрбэлжэн км талмайтай Инь гэжэ нэрлэһэн эртын томохон хотын туури байха ба, энэ эртын хотын нэрэнь дэлхэйн соёлой түүхын хуудаһанаа үүрдэ тэмдэглэгдэн үлэһэн юм.
Эртын һорболжо үгүүлһэнээр МЭҮ 14-р зуунда Шан уласай хаан Пань Гэн ниислэлээ эндэ нүүлгэжэ абшарһан болоод тус газар 300 үлүү жэлэй турша Шан уласай улас түрэ, соёл, эдэй засагай түб болоһон байдаг. Анха 1928 ондо Инь тууриие нээжэ малталга хэһэн ба эндэһээ хүрэл эд зүйл, яһата мэлхэйн хуяг, амитанай яһан дээрэ һиилэһэн бэшэг (甲骨文, jiǎgǔwén, цзягувэнь, саашада «яһан бэшэг» гэхэ) бэлэг зэргэ маша ехэ түүхын олдобори олдоһониинь археологиин түүхэдэхи гайхамшагта нээлтэнүүдэй нэгэ болоһон юм.
Яһан бэшэг гэдэг яһата мэлхэйн хуяг гү, али амитанай яһан дээрэ һиилэжэ бэшэһэн эртын бэшэг юм. Шан уласай хаад ноёд бурханда этигэжэ, буг шүдхэртэ сүсэглэдэг байһан болоод алибаа хэрэгые бүтээхэһөө үмэнэ ямагта яһата мэлхэйн хуяг, амитанай яһаар һайн муу хуби заянаа түлэгдэн үзэжэ, түлгэндэ бууһан зүйлһээ яһан дээр тэмдэглэн үлдээдэг байгаа. Яһан дээрэхи тэрэ бэшэгые «Яһан бэшэг» гэжэ нэрлэбэ. Уламаар түлгэндэ буулһан зүйл бэелхэ үедэ тухайн зүгнэлые тэмдэглэһэн хуяг юмуу яһые албан ёһоной архивай баримта болгон хадгалдаг байһан байна. Иимэһээшье эдэ суглуулгань Хитад уласай хамагай эртын бэшэмэл түүхын баримта болодог ажа.
Яһан бэшэг эртын хүнүүдтэ нюусалиг зүйлнүүдэй нэгэ байһан агаад ханза һиилбэритэй яһата мэлхэйн хуяг, амитанай яһаниие хүнүүд луугай яһан гээд бодожо эмшэгээнд хэрэглэдэг байба. Энэ байдал 1899 ондо Ван И-жун гэһэн наймаашан эрэ эдэнь нэгэн түрэлэй эртын бэшэг байна гэһэн мэдэхэ хүрэтэр үргэлжэлһэн гэдэг ба энэ нээлтэнь археологнар, хэлэ шэнжэлэлшэдэй анхааралые татаһанаар тэдэниие шудалжа эхилһэн байдаг. Одоогой байдалаар малталгаар ниитэ 150 000 үлүү яһата мэлхэйн хуяг, амитадай яһан олдоһон ба ниитэ 4 500 оршом ханза олдоод байгааһаа 1000 үлүү ханзые тайлажа уншаһан байдаг. Эдэ ханза бэшэгүүдые шудалалаар тухайн эртын саг үедэ бэшэг үзэгэй сайтар хүгжэһэн тогтосотой байгаа гэһэн дүгнэлтэдэ хүрэһэн юм.
Яһан бэшэг нэн эртын үнэлжэ баршагүй үнэтэ түүхэн олдобориин хубида 3000 үлүү жэлэй тэртээхэ Хитадай ниигэмэй улас түрэ, эдэй засаг, соёлой талаарха мэдээсэлые хадагалан үлдээһэн юм. Яһан бэшэг Хитадай эртын түүхэ, илангаяа Шан уласай үеын түүхые шудалха эгээн шухала шууд материал болоһоор ерэһэн болон мүнөөдэр яһан бэшэгэй шудалга дэлхэй хэмжээнэй шудалал болотороо хүгжөөд байна.

## Ном зохёол
- Кожевников И. Р. Словарь привычных выражений современного китайского языка. М., 2005
- Юань Цзя-хуа. Диалекты китайского языка / Под ред. проф. Г.П. Сердюченко. — М.: Наука, 1965. — 55 с. — 1200 экз.
- Курдюмов В. А. Курс китайского языка. Теоретическая грамматика. — М.: Цитадель-трейд, Лада, 2005. — 576 с. — 3000 экз. — ISBN 5-9564-0015-3
- Войцехович И. В. Практическая фразеология современного китайского языка. М., 2007
- Духовная культура Китая: энциклопедия в 5 т. М., 2006 — . Т. 3. Литература. Язык и письменность. 2008. 727 с. Авторы статей общего раздела «Язык и письменность» — О. И. Завьялова и А. М. Карапетьянц, авторы словарных статей о языке и письменности — О. И. Завьялова, И. Т. Зограф, Л. Р. Концевич, А. В. Немтинова, Ф. Ю. Тавровский, Р. Г. Шапиро. Избранная библиография работ на русском языке подготовлена В. П. Журавлевой
- Завьялова О. И. Большой мир китайского языка. М.: Восточная литература, 2010. 287 c. ISBN 978-5-02-036434-9.


### Бэшэг
- Handwriting Recognition + Китайско-Английские словари


### Толи
- Китайский онлайн-словарь с рукописным вводом и поиском по пиньиню
- Китайские словари для программы Lingvo Архивировалһан 21 зургаа һара 2008 оной.
- Онлайн-версия Большого китайско-русского словаря под. ред. Ошанина, дополненная китайско-английскими словарями
- Онлайновый китайско-русский словарь (заглавные слова в латинской транслитерации) Архивировалһан 6 зургаа һара 2013 оной.
- Краткий русско-китайский словарь


Хитад хэлэн
{{Инфобокс хэлэн
| name             = Хитад хэлэн
| nativename       = {{lang|zh-Hans|汉语}}/{{lang|zh-Hant|漢語}}, {{transl|zh|Hànyǔ}} гү, али {{lang|zh|中文}}, {{transl|zh|Zhōngwén}}
| states           = [[Синофон|Хитан-хэлэнэй </br>юртэмсэ]]
| region           = 
| speakers         = 1,2 тэрбум
| date             = 2004
| ref              = {{sfnp|Chinese Academy of Social Sciences|2012|p=3}}
| familycolor      = [[Хитад-Түбэд хэлэнэй изагуур|Хитад-Түбэд]]
| ancestor         = [[Эртын Хитад хэлэн|Эртын Хитад]]
| ancestor2        = [[Дунда Хитад хэлэн|Дунда Хитад]]
| dialects         = [[Мандарин хэлэн|Мандарин]]{{•}}[[Цзинь (хэлэн)|Цзинь]]{{•}}[[У (хэлэн)|У]]{{•}}</br>[[Гань]]{{•}}[[Сян (хэлэн)|Сян]]{{•}}[[Минь хэлэнүүд|Минь]]{{•}}</br>[[Хакка (хэлэн)|Хакка]]{{•}}[[Юэ (хэлэн)|Юэ]]{{•}}[[Пинхуа|Пин]]{{•}}</br>[[Хуэй (хэлэн)|Хуэй]]
| stand1           = [[Стандарт Хитад хэлэн|Стандарт Мандарин]]
| stand2           = [[Кантоной диалект|Стандарт Кантон]]
| script           = [[Хитад үзэг]]<br />([[Уламжалалта Хитад ханза|Уламжалалта]]/</br>[[Хилбаршуулһан Хитад ханза|Хилбаршуулһан]])<br /><br />Транскрипци:<br />[[Бопомофо|Чжуинь]]<br /> [[Пиньинь]] (Лата)<br />[[Сяоэрцзин]] (Араб)<br />[[Дунган хэлэн#Бэшэгэй системэ|Дунган]] (Кирилл)<br />[[Хитадай брайль (тодоруулга)|Хитадай Брайль]]<br />[[Дүрбэлжэн бэшэг|Пагбагай бэшэг]] </br>(Түүхэн)
| nation           = {{collapsible list |titlestyle = font-weight:normal; background:transparent; text-align:left; |title = [[Хитад хэлэн албан ёһоной хэлэн мүн улас, нютагуудай жагсаалта#Мандарин|Мандарин]]:
|[[Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас|Хитад]]<br />[[Сингапур]]<br />[[Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Улас|Тайвань]]
}}
{{collapsible list |titlestyle = font-weight:normal; background:transparent; text-align:left; |title = [[Хитад хэлэн албан ёһоной хэлэн мүн улас, нютагуудай жагсаалта#Кантоной диалект|Кантон]]:{{efn|''de facto'': While no specific variety of Chinese is official in Hong Kong and Macau, Cantonese is the predominent spoken form and the ''[[de facto]]'' regional standard, written in [[traditional Chinese characters]]. [[Standard Chinese|Standard Mandarin]] and [[simplified Chinese characters]] are only occasionally used in some official and educational settings. The HK SAR Government promotes 兩文三語 [Bi-literacy (Chinese, English) and Tri-lingualism (Cantonese, Mandarin, English)], while the Macau SAR Government promotes 三文四語 [Tri-literacy (Chinese, Portuguese, English) and Quad-lingualism (Cantonese, Mandarin, Portuguese, English)], especially in public education.}}
|[[Хонконг]]<br />[[Макао]]
}}
| minority         = 
| agency           = Хэлэн ба Бэшэгэй </br>Ажалай Үндэһэнэй </br>Комисси (Эхэ газарай </br>Хитад)<!--[[:zh:国家语言文字工作委员会]]--><ref>[http://www.china-language.gov.cn/ china-language.gov.cn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151218080430/http://www.china-language.gov.cn/ |date=2015-12-18 }} {{in lang|zh}}</ref><br />[[Үндэһэнэй Хэлэнүүдэй Комитет|Үндэһэнэй Хэлэнүүдэй </br>Комитет]] (Тайвань)<br />[[Гүрэнэй Албанай Бюро]] </br>(Хонконг)<br />[[Болбосорол ба Залуушуудай Хэрэг Эрхилһэн Бюро (Макао)|Болбосорол ба </br>Залуушуудай Хэрэг</br> Эрхилһэн Бюро]] (Макао)<br>[[Малайзиин Хитад Хэлэнэй Стандартизациин Зүблэл|Хитад Хэлэнэй </br>Стандартизациин </br>Зүблэл]] ([[Малайзи]])<br />[[Мандариные Урагшань Ябуулха Зүблэл|Мандариные Урагшань </br>Ябуулха Зүблэл]] </br>(Сингапур)
| iso1             = zh
| iso2b            = chi
| iso2t            = zho
| iso3             = zho
| lc1              = cdo
| ld1              = [[Зүүн Минь хэлэн|Минь Дун]]
| lc2              = cjy
| ld2              = [[Цзинь (хэлэн)|Цзинь]]
| lc3              = cmn
| ld3              = [[Мандарин хэлэн|Мандарин]]
| lc4              = cpx
| ld4              = [[Пусянь хэлэн|Пусянь]]
| lc5              = czh
| ld5              = [[Хуэй (хэлэн)|Хуэй]]
| lc6              = czo
| ld6              = [[Дунда Минь хэлэн|Минь-Чжун]]
| lc7              = gan
| ld7              = [[Гань]]
| lc8              = hak
| ld8              = [[Хакка (хэлэн)|Хакка]]
| lc9              = hsn
| ld9              = [[Сян (хэлэн)|Сян]]
| lc10             = mnp
| ld10             = [[Хойто Минь хэлэн|Минь-Бэй]]
| lc11             = nan
| ld11             = [[Урда Минь хэлэн|Урда Минь]]
| lc12             = wuu
| ld12             = [[У (хэлэн)|У]]
| lc13             = yue
| ld13             = [[Юэ (хэлэн)|Юэ]]
| lc14             = csp
| ld14             = [[Пинхуа|Урда </br>Пинхуа]]
| lc15             = cnp
| ld15             = [[Пинхуа|Хойто </br>Пинхуа]]
| lc16             = och
| ld16             = [[Эртын Хитад хэлэн|Эртын Хитад]]<!-- This and the following codes aren't part of the macrolanguage per SIL -->
| lc17             = ltc
| ld17             = [[Дунда Хитад хэлэн|Хожом Дунда </br>Хитад]]
| lc18             = lzh
| ld18             = [[Вэньянь|Классическа </br>Хитад]]
| lingua           = 79-AAA
| image            = Chineselanguage.svg
| imagesize        = 
| imagecaption     = ''Hànyǔ'' [[Уламжалалта Хитад үзэг|Уламжалалта]] (дээрэ) </br>ба [[Хилбаршуулһан Хитад үзэг|хилбаршуулһан ханзаар]] (дунда) </br>бэшэһэн; ''Zhōngwén'' (дооро)
| notice           = IPA
| listclass        = hlist
| glotto           = sini1245
| glottorefname    = Sinitic
| glottofoot       = no
| map              = <center>[[File:Map-Sinophone World.png|frameless|center]]</center>
| mapcaption       = Хитан-хэлэнэй юртэмсын Карта.
{{legend|#008000|Хүн зоной ехэнхинь хитадаар </br>яридаг улас, нютагууд.}}
{{legend|#5ac038|Хитад хэлэнь өөрын бэшэ, харин </br>албан ёһоной гү, али болбосоролой </br>хэлэн болодог улас, нютагууд.}}
{{legend|#b1ff72|Нилээд ехэхэн хитадаар </br>яридаг үсөөнхитэй уласууд.}}
}}

'''Хитад хэлэн''' ({{zh|s=汉语|t=漢語|p=Hànyǔ}} гү, али мүн {{zh|c=中文|p=Zhōngwén|links=no|labels=no|s=}}, илангаяа бэшэгэй хэлэнэй хубида) нэгэ талаһаа үзэбэл [[хэлэн|нэгэн хэлэн]], нүгөө талаһаа үзэбэл харилсаатай адлигүй хубяар [[хэлэнүүд хоорондоо ойлголсохо байдал|хоорондоо ойлголсодог]] [[хэлэнэй олон янза хэлбэри|хэдэн янза]] хэлэниие багтааһан [[хэлэнэй бүлэг]] юм.<ref>* David Crystal, ''The Cambridge Encyclopedia of Language'' (Cambridge: Cambridge University Press, 1987), p. 312. «The mutual unintelligibility of the varieties is the main ground for referring to them as separate languages.»
* Charles N. Li, Sandra A. Thompson. ''Mandarin Chinese: A Functional Reference Grammar'' (1989), p 2. «The Chinese language family is genetically classified as an independent branch of the Sino-Tibetan language family.»
* Jerry Norman. ''Chinese'' (1988), p.1. «The modern Chinese dialects are really more like a family of language.»
* John DeFrancis. ''The Chinese Language: Fact and Fantasy'' (1984), p.56. «To call Chinese a single language composed of dialects with varying degrees of difference is to mislead by minimizing disparities that according to Chao are as great as those between English and Dutch. To call Chinese a family of languages is to suggest extralinguistic differences that in fact do not exist and to overlook the unique linguistic situation that exists in China.»</ref>

== Аялгуунууд ==
[[Файл:Map of sinitic languages-ru.svg|frameless|left|upright=1.25]]
Хэлэнэй ангиаллаар ямаршье [[Хитад-Түбэд хэлэнэй изагуур]]ай салаа болоно. Түрэлхи хэлэтэ хүнүүд үндэһэндээ [[Хитад]]та (мүнөөнэй [[БНХАУ]], [[Тайвань]]) һуурижаһан байдаг. Үндэһэтэн уласаа байгуулһан [[хитадууд]] илгагдаха хэлэн хөөрэлдөөниие «[[аялгуу (хэлэн)|аялгуу]]» гэжэ үзэдэг. Харин бусад хэлэн шэнжэеэшье, [[хитад шудалал|хитад шудалагшанар]] «Хитад хэлэнэй бүлэг» гээд хэд хэдэн «[[хэлэн]]» болгон ангилна.<ref name=Mair>{{cite journal|url=http://sino-platonic.org/complete/spp029_chinese_dialect.pdf|journal=Sino-Platonic Papers|last=Mair|first=Victor H.|authorlink=Victor H. Mair|title=What Is a Chinese "Dialect/Topolect"? Reflections on Some Key Sino-English Linguistic Terms|year=1991|format=PDF}}</ref>

Дээрэхи илгаатай хэһэгүүдые нютаг ороной байрашалаар [[Хойто Хитад хэлэн|Хойто]] (北, өөрөөр Мандарин гэнэ, 850 сая оршом хэлэлсэгшэтэй), [[У хэлэн|У]] (吴, 90 сая), [[Юэ Хитад хэлэн|Юэ]] (粤, өөрөөр Кантон, 70 сая), [[Минь Хитад хэлэн|Минь]] (闽, 50 сая), [[Сян Хитад хэлэн|Сян]] (湘, 36 сая) зэргэ 7-13 бүлэгтэ багсалдаг.

Энэһээ [[Хойто Хитад хэлэн]]/аялгуунуудай доторхи [[Бээжэнэй аялгуу]]да (北京话) тохируулһан [[путунхуа]] (普通话, ''Pǔtōnghuà'') [[Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас]] (БНХАУ) болон [[Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Улас]] (ө.х. [[Тайвань]]) хоёрто түрын ганса, [[Сингапур]] уласта албан ёһоной дүрбэн хэлэнэй нэгэ боложо хуулишалагдан баталагдаба. Мүн [[Нэгэдэһэн Үндэһэтэнэй Байгуулга|НҮБ]]-ын албан ёһоной зургаан хэлэнэй нэгэ болодог.

== Бэшэг ==
Бэшэгэй системэнь [[ханза]] гү, али хитад үзэг болоод можо, тойрогһоон хамааржа уламжалалта гү, али хилбаршуулһан ханза хэрэглэдэг. [[Үзэг бэшэг|Галиг үзэгэй]] хубида [[лата үзэг|лата]] сагаан толгойн дээрэ тулгуурилһан пиньинь хэрэглэнэ. Юэ хэлэндэ мүн адли лата сагаан толгойдо тулгуурилһан [[ютпхин]] зэргые ашагладаг. эртын үзэг болохо [[чжуинь]] толи бэшэгэй хэмжээндэ хэрэглэдэг.

Дэлхэйн улас түмэнүүд хэрэглэдэг үзэг бэшэгүүдэй дотор ханза ганса үгүүлбэри тэмдэглэгдэггүй үзэг бэшэг юм. Ханзын бии бололго тухай хитадай эрхэтэд дунда олон һайхан үльгэр домог байдаг. Уламжалалта хөөрэлдөөндэ, эртэ дээрэ үедэ Цан Цзе гэдэг нэгэ хүн байжа гэнэ. Тэрэ араатан, жэгүүртэнэй шороон дээгүүр алхаһан мүрые нигталан шэнжэжэ, уламаар үзэг бэшэг үүдэн зохёохо һанаа тэрэндэ урган түрэһэн бэлэй. Иигээд хитадай эгээн түрүүшын дүрсэтэй үзэг бии болоһон юм гэнээ.
Хожом шэнэ Хитад уласай археологнар хитадай Шаньдун можын Жүй шянай Линянхэ голой хабидахи бунханһаа үлэмжэ ехэ хэмжээнэй бэшэг дурасхалай зүйл элирүүлһэн болоод, зарим шаазан дээрэ дүрсэтэ үзэг бэшэгдэһэн байһаниие элирүүлһэн байна. Эдэ үзэгүүд мүнөө үеһөө 4500 үлүү жэлэй урда бэшэгдэһэн түүхэтэй, Хитад уласай ханза бэшэгэй эгээн түрүүшын хэлбэри болохын археологнар нотолһон байна.

Ханзые бэшэг мэдэхэгүй хүнүүдтэ зүб танюулан зүб дуудуулхын тулада, мунхаг коммунис Хитадай засагай газар 1958 ондо «Хитад хэлэнэй абяаниие тэмдэглэхэ сагаан толгой»-е албан ёһоор ниитэлһэн байна. Уг түһэл хитад хэлэнэй түб аялгуу дээрэ тулгуурилжа ханзые латаар тэмдэглэһэн юм.
Уг дүрэмынь нэгэ ёһондоо бол дуудалгые тэмдэглэхэ системэ болоод, [[хашалган]] болон [[аялган]] бүрилдэһэн юм. Эндэ хашалган абяан 21, аялган абяан 39 байна.

== Түүхэ ==
[[Файл:Shang_dynasty_inscribed_tortoise_plastron.jpg|thumb|upright|left|Яһанда бэшэһэн цзягувэнь бэшэг]]
Хитадай түб хэһэгэй [[Хэнань]] можын [[Аньян]] хотодо, ойролсоогоор 24 дүрбэлжэн км талмайтай Инь гэжэ нэрлэһэн эртын томохон хотын туури байха ба, энэ эртын хотын нэрэнь дэлхэйн соёлой түүхын хуудаһанаа үүрдэ тэмдэглэгдэн үлэһэн юм.

Эртын һорболжо үгүүлһэнээр {{МЭҮ}} 14-р зуунда Шан уласай хаан Пань Гэн ниислэлээ эндэ нүүлгэжэ абшарһан болоод тус газар 300 үлүү жэлэй турша Шан уласай [[улас түрэ]], [[соёл]], [[эдэй засаг]]ай түб болоһон байдаг. Анха 1928 ондо Инь тууриие нээжэ малталга хэһэн ба эндэһээ хүрэл эд зүйл, [[яһата мэлхэй]]н хуяг, амитанай яһан дээрэ һиилэһэн бэшэг (甲骨文, ''jiǎgǔwén'', ''цзягувэнь'', саашада «яһан бэшэг» гэхэ) бэлэг зэргэ маша ехэ түүхын олдобори олдоһониинь археологиин түүхэдэхи гайхамшагта нээлтэнүүдэй нэгэ болоһон юм.

Яһан бэшэг гэдэг [[яһата мэлхэй]]н хуяг гү, али [[амитан]]ай яһан дээрэ һиилэжэ бэшэһэн эртын бэшэг юм. Шан уласай хаад ноёд бурханда этигэжэ, буг шүдхэртэ сүсэглэдэг байһан болоод алибаа хэрэгые бүтээхэһөө үмэнэ ямагта яһата мэлхэйн хуяг, амитанай яһаар һайн муу хуби заянаа түлэгдэн үзэжэ, түлгэндэ бууһан зүйлһээ яһан дээр тэмдэглэн үлдээдэг байгаа. Яһан дээрэхи тэрэ бэшэгые «Яһан бэшэг» гэжэ нэрлэбэ. Уламаар түлгэндэ буулһан зүйл бэелхэ үедэ тухайн зүгнэлые тэмдэглэһэн хуяг юмуу яһые албан ёһоной архивай баримта болгон хадгалдаг байһан байна. Иимэһээшье эдэ суглуулгань Хитад уласай хамагай эртын бэшэмэл түүхын баримта болодог ажа.

Яһан бэшэг эртын хүнүүдтэ нюусалиг зүйлнүүдэй нэгэ байһан агаад ханза һиилбэритэй яһата мэлхэйн хуяг, амитанай яһаниие хүнүүд луугай яһан гээд бодожо эмшэгээнд хэрэглэдэг байба. Энэ байдал 1899 ондо Ван И-жун гэһэн наймаашан эрэ эдэнь нэгэн түрэлэй эртын бэшэг байна гэһэн мэдэхэ хүрэтэр үргэлжэлһэн гэдэг ба энэ нээлтэнь археологнар, хэлэ шэнжэлэлшэдэй анхааралые татаһанаар тэдэниие шудалжа эхилһэн байдаг. Одоогой байдалаар малталгаар ниитэ 150 000 үлүү яһата мэлхэйн хуяг, амитадай яһан олдоһон ба ниитэ 4 500 оршом ханза олдоод байгааһаа 1000 үлүү ханзые тайлажа уншаһан байдаг. Эдэ ханза бэшэгүүдые шудалалаар тухайн эртын саг үедэ бэшэг үзэгэй сайтар хүгжэһэн тогтосотой байгаа гэһэн дүгнэлтэдэ хүрэһэн юм.

Яһан бэшэг нэн эртын үнэлжэ баршагүй үнэтэ түүхэн олдобориин хубида 3000 үлүү жэлэй тэртээхэ Хитадай ниигэмэй улас түрэ, эдэй засаг, соёлой талаарха мэдээсэлые хадагалан үлдээһэн юм. Яһан бэшэг Хитадай эртын түүхэ, илангаяа Шан уласай үеын түүхые шудалха эгээн шухала шууд материал болоһоор ерэһэн болон мүнөөдэр яһан бэшэгэй шудалга дэлхэй хэмжээнэй шудалал болотороо хүгжөөд байна.

== Ном зохёол ==
* ''Кожевников И. Р.'' Словарь привычных выражений современного китайского языка. М., 2005
* {{книга
 |автор         = Юань Цзя-хуа.
 |ответственный = Под ред. проф. Г.П. Сердюченко
 |заглавие      = Диалекты китайского языка
 |место         = М.
 |издательство  = Наука
 |год           = 1965
 |страниц       = 55 
 |тираж         = 1200
}}
* {{книга
 |автор         = [[Курдюмов, Владимир Анатольевич|Курдюмов В. А.]]
 |заглавие      = Курс китайского языка. Теоретическая грамматика
 |место         = М.
 |издательство  = Цитадель-трейд, Лада
 |год           = 2005
 |страниц       = 576 
 |isbn          = 5-9564-0015-3
 |тираж         = 3000
}}
* ''Войцехович И. В.'' Практическая фразеология современного китайского языка. М., 2007
* [[Духовная культура Китая (энциклопедия)|Духовная культура Китая: энциклопедия в 5 т]]. М., 2006 — . Т. 3. Литература. Язык и письменность. 2008. 727 с. Авторы статей общего раздела «Язык и письменность» — [[Завьялова, Ольга Исааковна|О. И. Завьялова]] и А. М. Карапетьянц, авторы словарных статей о языке и письменности — [[Завьялова, Ольга Исааковна|О. И. Завьялова]], И. Т. Зограф, Л. Р. Концевич, А. В. Немтинова, Ф. Ю. Тавровский, Р. Г. Шапиро. Избранная библиография работ на русском языке подготовлена В. П. Журавлевой
* [[Завьялова, Ольга Исааковна|Завьялова О. И.]] Большой мир китайского языка. М.: Восточная литература, 2010. 287 c. ISBN 978-5-02-036434-9.

== Холбооһон ==
* [http://galactic.org.ua/Hina/Hina-Ton.htm Задоенко Т. П. «Краткий очерк системы тонов современного китайского языка»]
* [http://www.ng.ru/science/2009-01-28/11_china.html Китайское лингвистическое чудо — статья о языковой политике в КНР и современном китайском языкознании]

=== Бэшэг ===
* [http://www.nciku.com Handwriting Recognition + Китайско-Английские словари]

=== Толи ===
* [http://www.zhonga.ru Китайский онлайн-словарь с рукописным вводом и поиском по пиньиню]
* [http://www.vostokopedia.ru/index.php/Категория:Китайские_словари_для_Lingvo Китайские словари для программы Lingvo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080621102824/http://www.vostokopedia.ru/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:%D0%9A%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B8_%D0%B4%D0%BB%D1%8F_lingvo |date=2008-06-21 }}
* [http://www.bkrs.info Онлайн-версия Большого китайско-русского словаря под. ред. Ошанина, дополненная китайско-английскими словарями]
* [http://slovarium.ru/dict.php?ln=zh Онлайновый китайско-русский словарь (заглавные слова в латинской транслитерации)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130606005710/http://slovarium.ru/dict.php?ln=zh |date=2013-06-06 }}
* [http://www.muhranoff.ru/40/ Краткий русско-китайский словарь]

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

{{1000 үгүүлэл}}

[[Категори:Хитад хэлэн| ]]
[[Категори:Хэлэнүүд]]