# Адольф Һитлер
Адольф Һитлер (Гитлер, герман: Adolf Hitler; 1889 оной 4-р һарын 20 — 1945 оной 4-р һарын 30) Австрида түрэһэн Германиин улас түрэшэ, Үндэһэнэй социалис Германиин ажалшадай нам (НСДАП) гү, али нацис намай (герман: Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei) ударидагша. 1933—1945 ондо Германие ударидажа байһан. 1933—1945 ондо Германиин канцлер, 1934—1945 ондо түрын тэргүүн (Führer und Reichskanzler) байба.
Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнда одон медаляар шагнуулһан ахамад дайшан Гитлер 1920 ондо Германиин ажалшадай намда (DAP) орожо, 1921 ондо ударидагшань болоһон. 1923 ондо урагшагүй «Пивын түрын эрьелтын» дараа түрмэ шорондо хоригдон гаража ерээд үндэһэрхэг үзэл, семитүүдтэ эсэргүү үзэл, коммунизмда эсэргүүүзэлые өөрын харизматик элидхэлшэнэй шадабари, ухуулгаар сурталшалан дэмжэлгэ оложо абаа. Гитлер 1933 ондо канцлераар томилогдожо, удалгүй тоталитар фашис дарангылал дэглэмэй тогтообо. Гитлер Германида амидарха орон зай абаха зорилгые гадаада бодолгодоо туушатай баримталжа, уласайнгаа абаха баялигые энэ зорилгодо шэглүүлжэ байгаа. Тэрэ Вермахтые дахин һэргээжэ 1939 ондо Польшые эзэмдэһэн Европодо Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай галые носообо.
Гурбан жэлэй дотор Германи, тэнхэлигэй гүрэнүүдтэй хамта Европын ехэнхи хэһэг, Африка, Зүүн ба Зүүн Урда Ази, Номгон Далайн томо хэһэгые эзэмдэжэ абаа. Гэбэшье Холбоотоной гүрэнүүд 1942 онһоо һанаашалгые гартаа абажа, 1945 ондо Германиие бүхы талаһаань эзэлэн добтолбо. Тэрэ ударидаһан зэбсэгтэй хүсэн дайнай үеэр олон харгисалал үйлэдэһэнэй дотор 6 сая еврейе аймаглан усадхахые (Холокост) голлон анхааржа 17 сая энгын эргэн эрхэтэдые системэтэйгээр хорооһон юм.
1945 ондо дайн дууһажа байхада Гитлер олон жэл нюуса амарагынь байһан Эва Браунтай гэрлэбэ. 40 хүрэхэгүй сагай дараа шэнэхэн гэрлэһэн хос амяа хорлобо.

Адольф Һитлер

{{Алдартай хүн
 | нэрэ              = Адольф Һитлер
 | уугуул_нэрэ   = Adolf Hitler
 | зураг      = Adolf Hitler Berghof-1936.jpg
 | тайлбар = 
 | түрэһэн_нэрэ = Адольф Шикльгрубер
 | түрэһэн_үдэр    = 
 | түрэһэн_газар   = [[Инн дахи Браунау]], [[Австри-Унгар]]
 | наһа_бараһан_үдэр      = 
 | наһа_бараһан_газар     = [[Берлин]], [[Гүрбэдэхи райх|Германи]]
 | ажал_үйлэ        = [[политик]], [[сэрэг]]
 | иргэн      = [[File:Flag of Austria-Hungary 1869-1918.svg|20px|link=Австри-Унгар]] → [[File:Flag of Germany.svg|20px|link=Ваймарай Бүгэдэ Найрамдаха Улас]] → [[File:Flag of German Reich (1935–1945).svg|20px|link=Гүрбэдэхи райх]]
 | ажал_хэһэн_саг  = 
 | һургалта            = 
 | хэб_маяг             = [[нацизм]], [[национал-социализм]]
 | шагнал          = 
 | гар    =  [[Файл:Hitler Signature2.svg|100px]]
}}
'''Адольф Һитлер''' ('''Гитлер''', {{lang-de|Adolf Hitler}}; [[1889]] оной [[4 һарын 20|4-р һарын 20]] — [[1945]] оной [[4 һарын 30|4-р һарын 30]]) [[Австри]]да түрэһэн [[Германи]]ин улас түрэшэ, [[Үндэһэнэй социалис Германиин ажалшадай нам]] (НСДАП) гү, али нацис намай ({{lang-de|Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei}}) ударидагша. 1933—1945 ондо Германие ударидажа байһан. 1933—1945 ондо Германиин [[канцлер]], 1934—1945 ондо [[түрын тэргүүн]] (''Führer und Reichskanzler'') байба.

[[Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн]]да одон медаляар шагнуулһан ахамад дайшан Гитлер 1920 ондо Германиин ажалшадай намда (DAP) орожо, 1921 ондо ударидагшань болоһон. 1923 ондо урагшагүй [[Пивын танхимай түрын эрьелтэ|«Пивын түрын эрьелтын»]] дараа түрмэ шорондо хоригдон гаража ерээд үндэһэрхэг үзэл, семитүүдтэ эсэргүү үзэл, коммунизмда эсэргүүүзэлые өөрын харизматик элидхэлшэнэй шадабари, ухуулгаар сурталшалан дэмжэлгэ оложо абаа. Гитлер 1933 ондо канцлераар томилогдожо, удалгүй тоталитар фашис дарангылал дэглэмэй тогтообо. Гитлер Германида амидарха орон зай абаха зорилгые гадаада бодолгодоо туушатай баримталжа, уласайнгаа абаха баялигые энэ зорилгодо шэглүүлжэ байгаа. Тэрэ Вермахтые дахин һэргээжэ 1939 ондо [[Польшо|Польшые]] эзэмдэһэн Европодо [[Дэлхэйн хоёрдугаар дайн]]ай галые носообо.<ref>{{harvnb|Keegan|1989}}</ref>

Гурбан жэлэй дотор Германи, [[тэнхэлигэй гүрэнүүд]]тэй хамта [[Европ]]ын ехэнхи хэһэг, [[Африка]], [[Зүүн Ази|Зүүн]] ба [[Зүүн Урда Ази]], [[Номгон Далай]]н томо хэһэгые эзэмдэжэ абаа. Гэбэшье Холбоотоной гүрэнүүд 1942 онһоо һанаашалгые гартаа абажа, 1945 ондо Германиие бүхы талаһаань эзэлэн добтолбо. Тэрэ ударидаһан [[зэбсэгтэй хүсэн]] дайнай үеэр олон харгисалал үйлэдэһэнэй дотор 6 [[сая]] [[еврей]]е аймаглан усадхахые ([[Холокост]]) голлон анхааржа 17 [[сая]] энгын эргэн эрхэтэдые системэтэйгээр хорооһон юм<ref>{{cite book |title=The Columbia Guide to the Holocaust |last=Niewyk |first=Donald L. |authorlink= |coauthors=Francis R. Nicosia |year=2000 |publisher=Columbia University Press |location= |isbn=0231112009 |page=45 |pages= |url=http://books.google.ca/books?id=lpDTIUklB2MC&pg=PA45 }}</ref>.

1945 ондо дайн дууһажа байхада Гитлер олон жэл нюуса амарагынь байһан [[Эва Браун]]тай гэрлэбэ. 40 хүрэхэгүй сагай дараа шэнэхэн гэрлэһэн хос амяа хорлобо.<ref>{{cite book | last = Wistrich | first = Robert S. | title = Who's Who In Nazi Germany? | isbn = 978-0415118880 | url = http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Holocaust/braun.html | accessdate = 2008-09-07 | year = 1995 | publisher = Routledge | location = London}}</ref>

== Холбооһон ==
;Зураг, видео
* [http://www.ww2incolor.com/gallery/movies/hitler_color Color Footage of Hitler] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051126074323/http://www.ww2incolor.com/gallery/movies/hitler_color |date=2005-11-26 }}—Watch color footage of Hitler during WWII
* [http://www.bytwerk.com/gpa/hitler2.htm Photos of Adolf Hitler] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100104051338/http://www.bytwerk.com/gpa/hitler2.htm |date=2010-01-04 }}
* [http://www.archive.org/details/TheYoungHitlerIKnew Download «The Young Hitler I Knew»] on [[archive.org]]

;Илтгэл, ном хэвлэл
* [http://www.dhm.de/sammlungen/zendok/weimar/Reden_Reserve/hitler.html A speech from 1932 (text and audiofile), German Museum of History Berlin]
* [http://dl01.blastpodcast.com/EVTV1History/1531_1135376820.mov Hitler Speech (10 February 1933) with English Translation]
* [http://www.mondopolitico.com/library/meinkampf/introduction.htm Hitler’s book ''Mein Kampf'' (full English translation)]
* [http://www.archive.org/details/TheTestamentOfAdolfHitler ''The Testament of Adolf Hitler'' the Bormann-Hitler documents] (transcripts of conversations in February-April 2, 1945)
* [http://www.eisenhower.archives.gov/Research/Digital_Documents/Holocaust/HitlerMarriageWillPoliticalTestament.pdf Adolf Hitler’s Private Will, Marriage Certificate and Political Testament, April 1945] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809030955/http://www.eisenhower.archives.gov/Research/Digital_Documents/Holocaust/HitlerMarriageWillPoliticalTestament.pdf |date=2011-08-09 }} (34 pages)
:# [http://www.eisenhower.archives.gov/Research/Digital_Documents/Holocaust/HitlerWillGeneralIntelligence.pdf «The Discovery of Hitler’s Wills»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809031053/http://www.eisenhower.archives.gov/Research/Digital_Documents/Holocaust/HitlerWillGeneralIntelligence.pdf |date=2011-08-09 }} ([[Office of Strategic Services]] report on how the testament was found).
:# [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/07/21/AR2005072101680_5.html Matthew Brzezinski, «Giving Hitler Hell», Washington Post Sunday, July 24, 2005; Page W08] (Narrative of how the testament was found)

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

{{1000 үгүүлэл|Адольф Хитлер}}

{{DEFAULTSORT:Гитлер, Адольф}}

[[Категори:Германиин гүрэнэй ажал ябуулагша]]
[[Категори:Германиин түүхэ]]
[[Категори:Дэлхэйн хоёрдугаар дайн]]