# Гүн хамтаралга
Гүн хамтаралга (ᠭᠦᠨ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠯᠭ᠎ᠠ), даяаршалал (ᠳᠠᠶᠠᠭᠠᠷᠴᠢᠯᠠᠯ) буюу глобализацилга (лата: globalizatio) гээшэ дэлхэйн улас оронууд, институдууд, байгуулганууд ба хуби хүнүүд олон һалбариин хүреэндэ (эдэй засаг, санхүү, улас түрын бодолго, хэлэн, соёл, техникэ, технологи гэхэ мэтэ) нэгэдэн нягтарха үйлэ ябаса юм. Тус нэрэ томьёо 1960-аад онуудта бии болонхой.
Гүн хамтаралгын гол шалтагаан дунда
- Техникын дэбжэлтэ, бүтэгдэхүүнэй ба процессэй шэнэшлэлнүүд, илангаяа харилсаа холбооной ба тээбэриин технологинуудта, жэжээнь Интернет ба сахим хубисхал,[3] дэлхэйн ниидэхэ тээбэриин ургалта
- Гадаада наймаанай либерализаци
- Олон уласуудта хүн зоной үдэлтэ

Гүн хамтаралгын эхин үень хадаа олон Европын уласуудай колониализм юм. Тус үе далайн зам ба шэнэ газарнуудай нээгдэхэһээ эхилбэ. Олон зуун жэлэй турша Португал ба Испани гол үйлэдэгшэд байгаа. Илагдашагүй армадын уналга һүүлдэ Англи дэлхэйн түрүүлэгшэ далайн хүсэтэ гүрэн болобо. 1880 онһоо 1914 он хүрэтэр олон Европын гүрэнүүд колони бии болгожо өөрынгөө мэдэл доро оруулхые туршаба (империализмын үндэр сэг). Японой эзэнтэ гүрэн 1945 оной хүрэтэр үүниие баһа туршаба.
Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай һүүлдэ деколонизаци эхилэнхэй. «Африкын жэл» болоһон 1960 ондо 18 Африкын оронууд тусгаар амяарлан тогтобо. Энэ һүүлдэ экс-колонинууд ондоо оронуудтай наймаан харилсаанда орожо болобо. Хүйтэн дайнай түгэсэһэнэй һүүлдэ түмэр хүшэгэ унажа, газар зүйн улас түрэ хубилаад гүн хамтаралгада томо нүлөө үзэлбэ.

Гүн хамтаралга
[[File:1950 International Trade (30583518780).jpg|thumb|250пкс|1950-аад онуудай дэлхэйн наймаан]]
'''Гүн хамтаралга''' ({{mongolUnicode|ᠭᠦᠨ ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠯᠭ᠎ᠠ|h}}), '''даяаршалал''' ({{mongolUnicode|ᠳᠠᠶᠠᠭᠠᠷᠴᠢᠯᠠᠯ|h}}) буюу '''глобализацилга''' ({{lang-la|globalizatio}}) гээшэ дэлхэйн [[улас орон]]ууд, [[ниигэмэй институт|институдууд]], байгуулганууд ба хуби хүнүүд олон һалбариин хүреэндэ ([[эдэй засаг]], [[санхүү]], [[улас түрын бодолго]], [[хэлэн]], [[соёл]], [[техникэ]], [[технологи]] гэхэ мэтэ) нэгэдэн нягтарха үйлэ ябаса юм. Тус нэрэ томьёо 1960-аад онуудта бии болонхой.<ref>Geographie und Wirtschaftskunde: Durchblick 8 bei westermann wien</ref><ref>Nayan Chanda: ''How Traders, Preachers, Adventurers, and Warriors shaped Globalization.'' Yale University Press, New Haven 2007, ISBN 978-0-300-11201-6, S. 246.</ref>

Гүн хамтаралгын гол шалтагаан дунда
* [[Техникын дэбжэлтэ]], бүтэгдэхүүнэй ба процессэй [[шэнэшлэл]]нүүд, илангаяа харилсаа холбооной ба тээбэриин технологинуудта, жэжээнь [[Интернет]] ба [[сахим хубисхал]],<ref name="Metz">Karl H. Metz: ''Ursprünge der Zukunft. Die Geschichte der Technik in der westlichen Zivilisation.'' [http://www.ulb.tu-darmstadt.de/tocs/130365335.pdf Inhaltsverzeichnis (PDF-Datei; 230&nbsp;kB)]</ref> [[Ниидэхэ онгосо|дэлхэйн ниидэхэ тээбэриин]] ургалта
* [[Гадаада эдын засаг|Гадаада наймаанай]] либерализаци
* Олон уласуудта [[хүн зоной үдэлтэ]]

Гүн хамтаралгын эхин үень хадаа олон Европын уласуудай [[колониализм]] юм. Тус үе далайн зам ба шэнэ газарнуудай нээгдэхэһээ эхилбэ. Олон зуун жэлэй турша [[Португал хаанта улас|Португал]] ба [[Испани эзэнтэ гүрэн|Испани]] гол үйлэдэгшэд байгаа. [[Илагдашагүй армада|Илагдашагүй армадын]] уналга һүүлдэ [[Англи]] дэлхэйн түрүүлэгшэ далайн хүсэтэ гүрэн болобо. 1880 онһоо 1914 он хүрэтэр олон Европын гүрэнүүд колони бии болгожо өөрынгөө мэдэл доро оруулхые туршаба ([[империализм]]ын үндэр сэг). [[Японой эзэнтэ гүрэн]] 1945 оной хүрэтэр үүниие баһа туршаба.

[[Дэлхэйн хоёрдугаар дайн]]ай һүүлдэ деколонизаци эхилэнхэй. «[[1960 он|Африкын жэл]]» болоһон 1960 ондо 18 Африкын оронууд тусгаар амяарлан тогтобо. Энэ һүүлдэ экс-колонинууд ондоо оронуудтай наймаан харилсаанда орожо болобо. [[Хүйтэн дайн]]ай түгэсэһэнэй һүүлдэ түмэр хүшэгэ унажа, газар зүйн улас түрэ хубилаад гүн хамтаралгада томо нүлөө үзэлбэ.

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}} 

{{1000 үгүүлэл}} 

[[Категори:Эдэй засаг]]