# Оросой эзэнтэ гүрэн
Оросой эзэнтэ гүрэн (ород: Российская Империя), 1721—1917 оной хоорондо оршон тогтоножо байһан хизгааргүй (1905 оной хубисхал болотор) эзэн хаанай засагта ангита колонито улас юм. Москвын хаанта уласай һуури дээрэ ородуудай бии болгоһоншье һаа, эзэмдэлгын ба колониин үргэдхэлэй замаар олон угсаатаиие багтаажа болоһон байна. Түүхэдэ хамагай томо газар нютагтай гүрэнүүдэй нэгэ юм. 1917 оной Октябриин хубисхалаар нуража, Бүгэдэ Найрамдаха Орос Улас, Зүблэлтэ Холбооноор залгамжалагдаһан. 1897 оной хүн зоной тоололгын мэдээгээр 125 сая 600 мянган хүн тоологдоһониинь тухай үедэ Британиин эзэнтэ гүрэн, Манжын гүрэн хоёрой дараа гурбанда жагсажа байгаа.

## Түүхэ
XV-XVIII зуунай үедэ Османай эзэнтэ гүрэнэй эзэрхэлгэһээ айжа дахаар ороһон армян, гүржинүүд, Манжын эзэрхэлгэһээ зугатан дахаар ороһон Хальмаг, Хасагууд эзэнтэ уласай ивээлд багтажа байһан боло 18-р зуунай һүүлшэ 19-р зуунай эхээр I Александр хаан сэрэг зэбсэгэй хүшээр колони эзэмшин эзэнтэ гүрэнээ тэлэжэ Англи, Франциин (Наполеон) хаадатай тохиролсон Европо түбие хубаан абашье байлаа. Оросой эзэнтэ гүрэнэй хүрээгээ тэлэхэ шуналта һанаархалда шэнээр хүшэрхэгжэжэ байһан Прусси (Германиин эзэнтэ улас), Япон уласууд һаада боложо байба. Иинхүү Ород улас хүшээр болон хүшинд автагдан нэгтгэсэн христын, лала, еврей, будда, бөө мүргэлэй шажантай олон үндэһэтэн яһатанһаа бүрдэһэн Ехэ эзэнтэ гүрэн бололоо. 1914 ондо Ород улас үндэһэнэй ниитэ бүтээгдэхүүнээрээ дэлхэйдэ 5-р байранда орожо байба. 1861—1913 онуудта үйлдэбэрлэлын бүтээгдэхүүн 12 дахин үһэһэн байна. Гэбшье 1917 оной хубисхал, иргэнэй дайн, гадаадын интервенциин нүлөөгөөр газар нютагааһаа 90 мянган ама км нютаг, 49 сая хүн зона алджээ. Дайн, үлһэгэлэн, тахалһаа болон олон сая хүнээ (185,2 саяас 136,9 сая) алдаба. 1917 оной Октябриин хубисхалай дараа Оросой эзэн хааные хороожо эзэнтэ гүрэнэй түүхэ түгһэһэншье түүные залгамжлан ЗСБНХУ 1922 ондо үүсэн тогтсон юм.

Оросой эзэнтэ гүрэн
{{Түүхын улас
 |буряад_нэрэ                 = Оросой эзэнтэ улас
 |уугуул_нэрэ             = Россійская Имперія
 |статус                   = [[Эзэнтэ гүрэн]]
 |дуулал                     = [[Боже, Царя храни!]]<br /><small>Бурхан, Эзэн хааниие абраарай!</small><br /><center>[[File:Bozhe, tsarya khrani!.ogg]]</center>
 |туг                     = Flag of Russia.svg
 |тугай_бэшэлгэ           = [[Оросой холбоото уласай туг|Туг]]
 |һүлдэ                     = Lesser Coat of Arms of Russian Empire.svg
 |һүлдын_бэшэлгэ           = [[Оросой холбоото уласай һүлдэ|Богони һүлдэ]]
 |газарай_зураг                    = Russian Empire (1867).svg
 |хэмжээ                   = 
 |бэшэлгэ                 = Оросой эзэнтэ уласай хамаг газар (анахронистик)
 |type_before              = 
 |p1=Москвын хаанта улас
 |flag_p1=Flag of Russia.svg
 |байгуулга               = 1721
 |усадхалга            = 1917
 <!-- |type_after               = если этот параметр присутствует в шаблоне,
то необходимо указать примерно следующее: «Государства после распада…»,
иначе удалите его, автоматически будет указано: «Преемники».-->
 |s1=Бүгэдэ Найрамдаха Ород Улас
 |flag_s1=Flag of Russia.svg
 |s2= Ober Ost
 |flag_s2=Flag of Germany (1867–1919).svg
 |s3=Карафуто
 |flag_s3=Flag of Japan.svg
 |s4= Хойто Кавказай Хадын Холбооной Бүгэдэ Найрамдаха Улас|Хойто Кавказ
 |flag_s4=Flag of the Mountainous Republic of the Northern Caucasus.svg
 |s5                     = Буряад-Монгол Улас
 |flag_s5                = Flag of Mongolia (1911-1921).svg
 |уряа                    = ''[[Съ нами Богъ!]]''<br/><small>''"Бидэнэр Бурхантай!"''</small>
 |ниислэл                  = [[Санкт-Петербург]]<br/><small>(1721–1728)</small><br/>[[Москва]]<br/><small>(1728–1730)</small><br/>[[Санкт-Петербург]]<br/><small>(1730–1917)</small>
 |хэлэн                     = [[Ород хэлэн|Ород]] 
 |мүнгэн_тэмдэгтэ                   = [[рубль]]
 |дополнительный_параметр  = 
 |содержимое_параметра     = 
 |газар_нютаг                  = 22,800,000 км² (1866)
 |хүн_ама                = 181,537,800 (1916)
 |обог_удам                 = [[Романов обог]]
 |тэргүүнэй_тушаал=[[Эзэн хаан]]
 |тэргүүн1=[[I Пётр]] (түрүүшын эзэн хаан)
 |тэргүүн_үе1=1721–1725
 |тэргүүн2=[[II Николай]] (һүүлшын эзэн хаан)
 |тэргүүн_үе2=1894–1917
 |шажан                  = Албан ёһоор:<br/>[[Үнэн алдарта шажан]] 
}}
'''Оросой эзэнтэ гүрэн''' ({{lang-ru|Российская Империя}}), [[1721]]—[[1917]] оной хоорондо оршон тогтоножо байһан хизгааргүй ([[1905 оной хубисхал]] болотор) эзэн хаанай засагта ангита колонито улас юм. Москвын хаанта уласай һуури дээрэ ородуудай бии болгоһоншье һаа, эзэмдэлгын ба колониин үргэдхэлэй замаар олон угсаатаиие багтаажа болоһон байна. Түүхэдэ хамагай томо газар нютагтай гүрэнүүдэй нэгэ юм. 1917 оной [[Октябриин хубисхал]]аар нуража, [[Бүгэдэ Найрамдаха Орос Улас]], [[Зүблэлтэ Холбоо]]ноор залгамжалагдаһан. 1897 оной хүн зоной тоололгын мэдээгээр 125 сая 600 мянган хүн тоологдоһониинь тухай үедэ [[Британиин эзэнтэ гүрэн]], [[Манжын гүрэн]] хоёрой дараа гурбанда жагсажа байгаа.

== Түүхэ ==
XV-XVIII зуунай үедэ [[Оттоман эзэнтэ гүрэн|Османай эзэнтэ гүрэнэй]] эзэрхэлгэһээ айжа дахаар ороһон [[армянууд|армян]], [[гүржинүүд]], [[Манжа|Манжын]] эзэрхэлгэһээ зугатан дахаар ороһон [[Хальмаг]], [[Хасаг]]ууд эзэнтэ уласай ивээлд багтажа байһан боло 18-р зуунай һүүлшэ 19-р зуунай эхээр [[I Александр]] хаан сэрэг зэбсэгэй хүшээр колони эзэмшин эзэнтэ гүрэнээ тэлэжэ [[Англи]], [[Франци]]ин ([[Наполеон]]) хаадатай тохиролсон [[Европо]] түбие хубаан абашье байлаа. Оросой эзэнтэ гүрэнэй хүрээгээ тэлэхэ шуналта һанаархалда шэнээр хүшэрхэгжэжэ байһан [[Прусси]] ([[Германиин эзэнтэ улас]]), [[Япон]] уласууд һаада боложо байба. Иинхүү Ород улас хүшээр болон хүшинд автагдан нэгтгэсэн [[Христосой шажан|христын]], [[лалын шажан|лала]], [[еврей шажан|еврей]], [[буддын шажан|будда]], [[бөө мүргэл]]эй шажантай олон үндэһэтэн яһатанһаа бүрдэһэн Ехэ эзэнтэ гүрэн бололоо. 1914 ондо Ород улас үндэһэнэй ниитэ бүтээгдэхүүнээрээ дэлхэйдэ 5-р байранда орожо байба. 1861—1913 онуудта үйлдэбэрлэлын бүтээгдэхүүн 12 дахин үһэһэн байна. Гэбшье [[1917 оной Оросой хубисхал|1917 оной хубисхал]], [[Оросой иргэнэй дайн|иргэнэй дайн]], гадаадын интервенциин нүлөөгөөр газар нютагааһаа 90 мянган ама км нютаг, 49 сая хүн зона алджээ. Дайн, үлһэгэлэн, тахалһаа болон олон сая хүнээ (185,2 саяас 136,9 сая) алдаба. 1917 оной [[Октябриин хубисхал]]ай дараа Оросой эзэн хааные хороожо эзэнтэ гүрэнэй түүхэ түгһэһэншье түүные залгамжлан [[ЗСБНХУ]] 1922 ондо үүсэн тогтсон юм.

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

[[Категори:Ородой түүхэ]]
[[Категори:Усадхаһан хаанта уласууд]]