# Гараг
Гараг (самгардяар ग्रह — graha) — одон гү, али одоной үлэгдэлые тойрон эрьехэ, бүмбэрсэг хэлбэритэй байгаад хүрэлсэхысэ татадаг хүсэтэй, сүмэй нэгэдэхэ урбал ябагдахада хүрэлсэхэгүй хэмжээтэй, өөрын оршомой зайе заахан бэенүүдһээ сүлөөлһэн, өөртэйнь харисуулхыса хэмжээнэй бэе ойро оршомдонь оршохогүй байха одон ороной бэе юм.
Гарагуудые эртэнэй соёл эргэншэлнүүд бурхан эсэбэл бурханай элшүүд хэмээн үзэдэг байба. Одоошье гэһэн гарагуудые хүнэй амидаралда нүлөөлдэг гэһэн этигэл байдагынь астрологи, зурхай юм. Шэнжэлхэ ухаанай мэдэлгэ ехэдхэһэнээр гарагай тодорхойлолто өөршэлэгдэжэ, өөр өөр бэетүүдые оролсуулха болоһон. Мүнөө үедэшье гэһэн бүхэнэй хүлээн зүбшөөрдэг гарагай тодорхойлолто гэжэ үгы. 2006 ондо Олон Уласай Одон Ороной Холбоо наранай аймаг дахи гарагуудай талаарха алба ёһоной тогтоолые гаргаһаншье энэнииешье гэһэн зарим эрдэмтэд хүлээн зүбшөөрөөгүй байна.
Эртэнэй Римэй эрдэмтэн Птолемей гарагуудые эпицикл байдалаар дэлхэйе тойрожо эргэдэг хэмээн үзэжэ байба. Хэдыгээр гарагуудынь тойрожо эргэдэг гэһэн һанаа олон удаа гаража байһаншье 17-р зуунда лэ Галилео Галилейн дуран абайн туһаламжатайгаар хэһэн ажаглалтаар энэ һанаа дэмжэгдэхэ болоһон байна. Энэ ажаглалтын үрэ дүнгэй нарин шудалгагаар Иоханнес Кеплер гарагуудые тойрог буса эллипс байдалаар эргэдэгые нээбэ. Ажаглаха багажууд һайжарһанаар гарагуудынь дэлхэйн адлигаар налуу тэнлэг дээрэ эргэжэ, мүльһэн туйл, уларилтай; сансарын эрин үе эхилһэнээр сансарын хүлгүүдэй ашаар галта уула, хара һалхин, тектоникэ, гидрологиин онсолготойе одон орон шудалшад нээһэн байна. 1992 онһоо наранай аймагһаа гадана, бусад одониие тойрожо эргэхэ олон зуун гараг олдоһоноор тэнгэриин заадаһан галактика дахи гарагуудынь бидэнэйхитэй эжэл онсолготойе тогтообо.
Гарагуудынь юрэнхыдөө хоёр хэһэгтэ хубаагдадаг: нягта багатай, томо хэмжээнэй хиин гараг болон бишыхан, шулуурхаг хүрһэтэ гараг. Олон Уласай Одон Ороной Холбооной тодорхойлолто ёһоор наранай аймагта найман гараг оршоно. Наранһаа тоолобол дүрбэн хүрһэтэ гараг: Һагба, Баасан, Дэлхэй, Мягмар; дүрбэн хиин гараг: Пүрбэ, Бямба, Тэнгэриин ван, Далайн ван. Эдэгээрһээ гадана мүн одоогоор нээгдэһэн табан одой гарагтай: Церера, Дэлхэйн ван (хуусанаар ёһо дахи гараг хэмээгдэжэ байһан), Макемаке, Хаумеа, Эрида. Һагба, Баасан, Церера, Макемакые эд тоособол эдэгээрынь бүгэдэ байгаалиин дахуултай.
2009 оной 6 һарын байдалаар наранай аймагһаа гадуур оршохо 353 гараг олдобо. Эдэгээр дотор дэлхэйтэй ойролсоо хэмжээнэйшье, абарга томо хиин гарагай хэмжээтэй гарагууд байна.

Гараг
{{Multiple image|align=right|direction=vertical|width=250
|image1=1e7m comparison Uranus Neptune Sirius B Earth Venus.png
|alt1=refer to caption
|caption1=Дээдэ мүр: [[Тэнгэриин ван]], [[Далайн ван]]; Дунда мүр: [[Дэлхэй]], [[Хүхэдэй мэргэн|Хүхэдэй мэргэн Б]] [[cагаан одой]] одон, [[Баасан (гараг)|Баасан]] (хэмжээ зүб); доодо мүр: доорохи зурагһаа хара
|image2=1e6m comparison Mars Mercury Moon Pluto Haumea - no transparency.png
|alt2=
|caption2=Дээдэ мүр: [[Мягмар (гараг)|Мягмар]], [[Һагба (гараг)]]; доодо мүр: [[Һара]], [[Дэлхэйн ван]], [[Хаумеа]] одой гарагууд (хэмжээ зүб)
}}
{{Хадамал
|style = {{floatleft}}
|монгол_бэшэг = [[Файл:Garag.PNG|21px]]
|кирилл_буряад = Гараг
|кирилл_монгол = Гариг
|кирилл_хальмаг = [[:xal:һариг|Һариг]]
}}
'''Гараг''' ({{lang-san|ग्रह}} — ''graha'') — [[одон]] гү, али одоной үлэгдэлые тойрон эрьехэ, [[бүмбэрсэг]] хэлбэритэй байгаад хүрэлсэхысэ [[татадаг хүсэн|татадаг хүсэтэй]], [[сүмэй нэгэдэхэ урбал]] ябагдахада хүрэлсэхэгүй хэмжээтэй, өөрын оршомой зайе заахан бэенүүдһээ сүлөөлһэн, өөртэйнь харисуулхыса хэмжээнэй бэе ойро оршомдонь оршохогүй байха одон ороной бэе юм.<ref name=IAU>{{cite web|title=IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU Resolution votes|url=http://www.iau2006.org/mirror/www.iau.org/iau0603/index.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071025051134/http://www.iau2006.org/mirror/www.iau.org/iau0603/index.html|archivedate=2007-10-25|publisher=International Astronomical Union|year=2006|accessdate=2008-08-23}}</ref><ref name=WSGESP>{{cite web|year=2001|title=Working Group on Extrasolar Planets (WGESP) of the International Astronomical Union| work=IAU|url=http://www.dtm.ciw.edu/boss/definition.html|accessdate=2008-08-23}}</ref>

Гарагуудые эртэнэй соёл эргэншэлнүүд [[бурхан]] эсэбэл бурханай элшүүд хэмээн үзэдэг байба. Одоошье гэһэн гарагуудые хүнэй амидаралда нүлөөлдэг гэһэн этигэл байдагынь [[астрологи]], [[зурхай]] юм. Шэнжэлхэ ухаанай мэдэлгэ ехэдхэһэнээр гарагай тодорхойлолто өөршэлэгдэжэ, өөр өөр бэетүүдые оролсуулха болоһон. Мүнөө үедэшье гэһэн бүхэнэй хүлээн зүбшөөрдэг гарагай тодорхойлолто гэжэ үгы. 2006 ондо [[Олон Уласай Одон Ороной Холбоо]] [[наранай аймаг]] дахи гарагуудай талаарха алба ёһоной тогтоолые гаргаһаншье энэнииешье гэһэн зарим эрдэмтэд хүлээн зүбшөөрөөгүй байна.

[[Эртын Рим|Эртэнэй Римэй]] эрдэмтэн [[Птолемей]] гарагуудые [[эпицикл]] байдалаар дэлхэйе тойрожо эргэдэг хэмээн үзэжэ байба. Хэдыгээр гарагуудынь тойрожо эргэдэг гэһэн һанаа олон удаа гаража байһаншье 17-р зуунда лэ [[Галилео Галилей]]н дуран абайн туһаламжатайгаар хэһэн ажаглалтаар энэ һанаа дэмжэгдэхэ болоһон байна. Энэ ажаглалтын үрэ дүнгэй нарин шудалгагаар [[Иоханнес Кеплер]] гарагуудые тойрог буса [[эллипс]] байдалаар эргэдэгые нээбэ. Ажаглаха багажууд һайжарһанаар гарагуудынь дэлхэйн адлигаар налуу тэнлэг дээрэ эргэжэ, мүльһэн туйл, уларилтай; [[сансарын эрин үе]] эхилһэнээр сансарын хүлгүүдэй ашаар [[галта уула]], [[хара һалхин]], [[тектоникэ]], [[гидрологи]]ин онсолготойе одон орон шудалшад нээһэн байна. 1992 онһоо наранай аймагһаа гадана, бусад одониие тойрожо эргэхэ олон зуун гараг олдоһоноор [[тэнгэриин заадаһан]] галактика дахи гарагуудынь бидэнэйхитэй эжэл онсолготойе тогтообо.

Гарагуудынь юрэнхыдөө хоёр хэһэгтэ хубаагдадаг: нягта багатай, томо хэмжээнэй [[хиин гараг]] болон бишыхан, шулуурхаг [[хүрһэтэ гараг]]. [[Олон Уласай Одон Ороной Холбоо]]ной тодорхойлолто ёһоор [[наранай аймаг]]та найман гараг оршоно. Наранһаа тоолобол дүрбэн хүрһэтэ гараг: [[Һагба (гараг)|Һагба]], [[Баасан (гараг)|Баасан]], [[Дэлхэй]], [[Мягмар (гараг)|Мягмар]]; дүрбэн хиин гараг: [[Пүрбэ (гараг)|Пүрбэ]], [[Бямба (гараг)|Бямба]], [[Тэнгэриин ван]], [[Далайн ван]]. Эдэгээрһээ гадана мүн одоогоор нээгдэһэн табан [[одой гараг]]тай: [[Церера]], [[Дэлхэйн ван]] (хуусанаар ёһо дахи гараг хэмээгдэжэ байһан), [[Макемаке]], [[Хаумеа]], [[Эрида]]. Һагба, Баасан, Церера, Макемакые эд тоособол эдэгээрынь бүгэдэ [[байгаалиин дахуул]]тай.

2009 оной 6 һарын байдалаар наранай аймагһаа гадуур оршохо 353 гараг олдобо. Эдэгээр дотор дэлхэйтэй ойролсоо хэмжээнэйшье, абарга томо хиин гарагай хэмжээтэй гарагууд байна.<ref name="Encyclopaedia">{{cite web |title=Interactive Extra-solar Planets Catalog |work=The Extrasolar Planets Encyclopaedia |url=http://exoplanet.eu/catalog.php |last=Schneider |first=Jean |date=2009-06-03 |accessdate=2009-06-03}}</ref>

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

== Холбооһон ==
{{commonscat|Planets}}
* [http://www.iau.org/ Олон Улсын Одон Орны Холбоо]
* [http://www.sky-pics.net/ Нарны аймгийн зургууд] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216074245/http://www.sky-pics.net/ |date=2008-02-16 }}
* [http://planetquest.jpl.nasa.gov/ НАСА — Нарны аймгаас гаднах гаригийн эрэл]
* [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html Гаригуудыг өөр өөрсөдтэй нь, нартай, бусад одтой харьцуулсан зураглал]
* {{cite web |url=http://www.iau.org/STATUS_OF_PLUTO.238.0.html |title=IAU Press Releases since 1999 "The status of Pluto: A Clarification" |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071214043704/http://www.iau.org/STATUS_OF_PLUTO.238.0.html |archivedate=2007-12-14 |accessdate=2014-04-03 }}
* [http://www.boulder.swri.edu/~hal/planet_def.html «Regarding the criteria for planethood and proposed planetary classification schemes.»] article by Stern and Levinson

{{Наранай аймаг}}
{{1000 үгүүлэл}}

[[Категори:Гарагууд| ]]


{{Sci-stub}}