# Иллинойс
Иллинойc (англи: Illinois) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай 21-дэхи можо улас юм. Иллинойc хүн зоной хубида эгээн олон тоотой можо уласуудай нэгэ болоод хүн зониинь олон үндэһэтэн яһатанһаа бүридэһэн Дунда баруунай можо улас. АНУ-да хүн зоной тоогоор 5-да ородог. Зүүн хойто хэһэгтэнь Чикаго хото оршохо болоод түб болон баруун хэһэгээрээ жаахан үйлэдбэриин хотонууд болон хүдөө ажахын һалбари хүгжэһэн, урда хэһэгээрынь нүүрһэн, модон, газарай тоһон зэргэ байгаалиин баялигай һалбари хүгжэһэн Иллинойc можо уласай эдэй засаг олон һалбари дээрэ тогтодог. Иллинойcынь тээбэриин шухала түб юм. Тухайлбал Чикагогой боомтонь Иллинойc голоор дамжан Ехэ Нуурнуудай Миссисипи голтой холбожо үгэдэг. Иллинойсые АНУ-ай бэшэл загбар гэжэ үзэхэнь олон. Ассоушиэйтэд Пресс агентлигай тоосоолһоноор хүн зонзүйн 21 хүсэн зүйлээр Иллинойcынь АНУ-ай эгээн дундажа можо улас болохонь тогтоогдобо.
Хүн зоной бараг 66%-нь можо уласай зүүн хойто буланда Чикаго хото болон тэрэнэй эргэн тойроной метрополиин бүһэдэ түблэрэн һуудаг.

## Түүхэ
МЭ 1300-1400 оной үедэ мүнөөнэй урда Иллинойc можо уласта оршожо байһан, 40,000 оршом хүн зонтой байһан Миссисипиин Кахокиа хотонь ерээдүэйн АНУ-ай хэмжээндэ эгээн олон хүн зонтой хото байһан ба 1790-1800 оной үедэл Нью-Йорк хотодо гүйсэгдэбэ. Америкын хубисхалта дайн гараха үедэ Иллинойc хабяар 2,000 үлүү уугуул америка аншад болон үсөөн тооной франциинхи һууришагшад нютаглажа байба.
Америкын һууришагшад 1810-аад оной үедэ Кентукки можо уласһаа хүрэлсэн ерэжэ эхилһэн болоод 1818 ондо можо уласай эрхэтэй болһон. Ерээдүйн метрополис Чикаго 1830-аад оной үедэ Чикаго голой эрье дээрэ байгуулагдаба. Тус хотонь урда Мичиган нуурай эрьеын байгаалиин ганса боомто юм. Түмэр зам гаража ерэжэ, Джон Дир өөрөө хагалагша ган анжис зохёон бүтээһэнээр түб Иллинойсын үржэл шэмтэй тала нютаг дэлхэйн эгээн үрэ үгөөжэтэй, үнэ сэнтэй фермын газар боложо, Германи, Шведэй сагааша фермернүүдэй һонирхолые татаха болоо.
Хойто Иллинойcынь Америкын эрхэтэнэй дайнай үеэр нютагайхи Авраам Линкольн болон Улиссес С. Грант хоёрто томохон дэмжэлгэ үзүүлбэ. 1900 он гэхэдэ хойто хотонууд дахи үйлэдбэриин үдэлтэ болон түб ба урда хэһэгэй нүүрһэний уурхай зэргэнь Зүүн болон Урда Европоһоо сагаашадые татажа, тус можо улас дэлхэйн хоёр дайнай үеэр зэ зэбсэгэй үйлэдбэрилэлэй томохон түб болоо. Урдын хүдөө нютагһаа Чикаго руу сагаашалагша африкын американшууд тус хотын алдартай джаз болон блюз хүгжэмые үүсхэһэн томохон угсаатанай бүлэгые бүридүүлнэ.

## Газарзүйн байра
| Хүршэ засаг захиргаанай нэгэжэ | Хүршэ засаг захиргаанай нэгэжэ | Хүршэ засаг захиргаанай нэгэжэ |
| ------------------------------ | ------------------------------ | ------------------------------ |
| Баруун-хойто: Айова            | Хойто: Висконсин               | Зүүн-хойто: Мичиган            |
| Баруун: Айова • Миссури        |                                | Зүүн: Индиана                  |
| Баруун-урда Миссури            | Урда: Кентукки                 | Зүүн-урда: Кентукки            |


Иллинойс
{{Улас орон
 |буряад_нэрэ                 = Иллинойс можо улас
 |уугуул_нэрэ             = State of Illinois
 |статус                   = [[Америкын Нэгэдэһэн Улас#Холбооной тогтолсоо: можо уласууд болон орон нютагууд|АНУ-ай можо улас]]
 |дуулал                     = 
 |туг                     = Flag of Illinois.svg
 |тугай_бэшэлгэ           = Далбаа
 |һүлдэ                     = Seal of Illinois.svg
 |һүлдын_бэшэлгэ           = Уласай тамга
 |газарай_зураг                    = Map_of_USA_IL.svg
 |хэмжээ                   = 
 |бэшэлгэ                 = [[АНУ]]-да Иллинойсын байра
 |уряа                    = ''State Sovereignty, National Union''<br/><small>''Можо уласай бүрин эрхэтэ байдал, үндэһэнэй нэгэдэл''</small>
 |ниислэл                  = [[Спрингфилд (Иллинойс)|Спрингфилд]]
 |хэлэн                     = [[Англи хэлэн|англи]]<ref>[http://www.ilga.gov/legislation/ilcs/ilcs3.asp?ActID=132&ChapAct=5%26nbsp%3BILCS%26nbsp%3B460%2F&ChapterID=2&ChapterName=GENERAL+PROVISIONS&ActName=State+Designations+Act%2E 5 ILCS 460/20 (from Ch. 1, par. 2901‑20) - Sec. 20]. "Official language. The official language of the State of Illinois is English."</ref> 
 |тэргүүнэй_тушаал1     = Амбан захирагша
 |тэргүүн1  = Пат Куинн
 |тэргүүнэй_тушаал2     =
 |тэргүүн2  =
 |газар_нютаг                  = 149 998 км²
 |уһанай_хуби                  = 6020 км² (4 %)
 |хүн_ама                = {{increase}} 12 869 257 (2011)<ref>http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html 2007 Population Estimates</ref>
 |дополнительный_параметр  = Можо улас болоһон үдэр
 |содержимое_параметра     = 1818 оной 12 һарын 3 (21-дэхи)
}}
'''Иллинойc''' ({{lang-en|Illinois}}) — [[Америкын Нэгэдэһэн Улас]]ай 21-дэхи можо улас юм. Иллинойc хүн зоной хубида эгээн олон тоотой можо уласуудай нэгэ болоод хүн зониинь олон үндэһэтэн яһатанһаа бүридэһэн<ref name="Stephen Ohlemacher">{{cite news|title=Analysis ranks Illinois most average state |author=Stephen Ohlemacher |publisher=Associated Press |date= May 17, 2007 |url=http://www.southernillinoisan.com/articles/2007/05/17/top/20300809.txt}}</ref> Дунда баруунай можо улас. АНУ-да хүн зоной тоогоор 5-да ородог. Зүүн хойто хэһэгтэнь [[Чикаго]] хото оршохо болоод түб болон баруун хэһэгээрээ жаахан үйлэдбэриин хотонууд болон хүдөө ажахын һалбари хүгжэһэн, урда хэһэгээрынь [[нүүрһэн]], [[модон]], [[газарай тоһон]] зэргэ байгаалиин баялигай һалбари хүгжэһэн Иллинойc можо уласай эдэй засаг олон һалбари дээрэ тогтодог. Иллинойcынь тээбэриин шухала түб юм. Тухайлбал Чикагогой боомтонь Иллинойc голоор дамжан Ехэ Нуурнуудай Миссисипи голтой холбожо үгэдэг. Иллинойсые АНУ-ай бэшэл загбар гэжэ үзэхэнь олон. Ассоушиэйтэд Пресс агентлигай тоосоолһоноор хүн зонзүйн 21 хүсэн зүйлээр Иллинойcынь АНУ-ай эгээн дундажа можо улас болохонь тогтоогдобо<ref name="Stephen Ohlemacher"/>.

Хүн зоной бараг 66%-нь можо уласай зүүн хойто буланда [[Чикаго]] хото болон тэрэнэй эргэн тойроной метрополиин бүһэдэ түблэрэн һуудаг.

== Түүхэ ==
[[File:Chicago Downtown71.jpg|left|thumb|Чикаго хотын хуушан зураг]]
МЭ 1300-1400 оной үедэ мүнөөнэй урда Иллинойc можо уласта оршожо байһан, 40,000 оршом хүн зонтой байһан [[Миссисипиин соёл|Миссисипиин]] Кахокиа хотонь ерээдүэйн АНУ-ай хэмжээндэ эгээн олон хүн зонтой хото байһан ба 1790-1800 оной үедэл [[Нью-Йорк хото]]до гүйсэгдэбэ. [[Америкын хубисхалта дайн]] гараха үедэ Иллинойc хабяар 2,000 үлүү уугуул америка аншад болон үсөөн тооной франциинхи һууришагшад нютаглажа байба.<ref>Biles (2005) ch 1</ref>

Америкын һууришагшад 1810-аад оной үедэ [[Кентукки]] можо уласһаа хүрэлсэн ерэжэ эхилһэн болоод 1818 ондо можо уласай эрхэтэй болһон. Ерээдүйн метрополис [[Чикаго]] 1830-аад оной үедэ Чикаго голой эрье дээрэ байгуулагдаба. Тус хотонь урда [[Мичиган нуур]]ай эрьеын байгаалиин ганса боомто юм.<ref>"Chicago's Front Door: Chicago Harbor." A digital exhibit published online by the [[Chicago Public Library]]. [http://www.chipublib.org/digital/lake/CFDHarbor.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071226002320/http://www.chipublib.org/digital/lake/CFDHarbor.html |date=2007-12-26 }} Accessed October 20, 2007.</ref> [[Түмэр зам]] гаража ерэжэ, [[Джон Дир]] өөрөө хагалагша ган анжис зохёон бүтээһэнээр түб Иллинойсын үржэл шэмтэй тала нютаг дэлхэйн эгээн үрэ үгөөжэтэй, үнэ сэнтэй фермын газар боложо, [[Германи]], [[Швед]]эй сагааша фермернүүдэй һонирхолые татаха болоо.

Хойто Иллинойcынь [[Америкын эрхэтэнэй дайн]]ай үеэр нютагайхи [[Авраам Линкольн]] болон [[Улиссес С. Грант]] хоёрто томохон дэмжэлгэ үзүүлбэ. 1900 он гэхэдэ хойто хотонууд дахи үйлэдбэриин үдэлтэ болон түб ба урда хэһэгэй нүүрһэний уурхай зэргэнь [[Европо|Зүүн]] болон [[Европо|Урда Европоһоо]] сагаашадые татажа, тус можо улас дэлхэйн хоёр дайнай үеэр зэ зэбсэгэй үйлэдбэрилэлэй томохон түб болоо. Урдын хүдөө нютагһаа Чикаго руу сагаашалагша [[африкын американшууд]] тус хотын алдартай [[джаз]] болон [[блюз]] хүгжэмые үүсхэһэн томохон угсаатанай бүлэгые бүридүүлнэ.

== Газарзүйн байра ==
{| class="wikitable" width="60%" style="text-align:center"
!colspan="3"|Хүршэ засаг захиргаанай нэгэжэ
|-
| width="35%" | ''Баруун-хойто:''<br />[[File:Flag of Iowa.svg|20px]] [[Айова]]
| width="30%" | ''Хойто:''<br />[[File:Flag of Wisconsin.svg|20px]] [[Висконсин]]
| width="35%" | ''Зүүн-хойто:''<br />[[Ехэ нуурнууд|Мичиган]]
|-
| width="35%" | ''Баруун:''<br />[[File:Flag of Iowa.svg|20px]] [[Айова]] {{*}} [[File:Flag of Missouri.svg|20px]] [[Миссури]]
| width="30%" | [[Файл:Brosen windrose.svg|50px]]
| width="35%" | ''Зүүн:''<br />[[File:Flag of Indiana.svg|20px]] [[Индиана]]
|-
| width="35%" | ''Баруун-урда''<br />[[File:Flag of Missouri.svg|20px]] [[Миссури]]
| width="30%" | ''Урда:''<br />[[File:Flag of Kentucky.svg|20px]] [[Кентукки]]
| width="35%" | ''Зүүн-урда:''<br />[[File:Flag of Kentucky.svg|20px]] [[Кентукки]]
|}

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

== Холбооһон ==
{{commonscat|Georgia}}
* [http://www.illinois.gov State of Illinois Web Site]
* [http://www.loc.gov/rr/program/bib/states/illinois// Illinois State Guide, from the Library of Congress]
* [http://wikis.ala.org/godort/index.php/Illinois Illinois State Databases] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515221109/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Illinois |date=2008-05-15 }} - Annotated list of searchable databases produced by Illinois state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association.
* [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=IL Energy Data & Statistics for Illinois- From the U.S. Department of Energy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201092400/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=IL |date=2008-12-01 }}
* [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=IL USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Illinois]
* [http://quickfacts.census.gov/qfd/states/17000.html U.S. Census Bureau] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090401070310/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/17000.html |date=2009-04-01 }}
* [http://www.ers.usda.gov/StateFacts/Il.htm Illinois State Facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527214102/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/IL.HTM |date=2010-05-27 }}
* [http://history.rays-place.com/governors/il/index.htm Biographies of Illinois Governors 1818 to 1885] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080618074828/http://history.rays-place.com/governors/il/index.htm |date=2008-06-18 }}
* [http://history.rays-place.com/il/1837/index.htm 1837 Gazetteer of Illinois]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.n9jig.com Illinois Highways Page, Compendium of all numbered highways in Illinois]
* [http://thephoenix.com/Supplements/2008/50States/Illinois/ Boston Phoenix article] naming Big Black the All-Time Best Band, Miles Davis the All-Time Best Solo Artist, and the Chadeliers the Best New Band from Illinois

== Мүн үзэхэ ==
* Biles, Roger. ''Illinois: A History of the Land and Its People'' (2005)
* Bridges, Roger D. and Davis, Rodney O., ''Illinois : Its History and Legacy'' (1984) (ISBN 0-933150-86-5)
* Cole, Arthur Charles. ''The Era of the Civil War, 1848–1870'' (1919). ISBN 0-8369-5646-X. narrative history
* Costa, David J. ''Illinois''. (2007). Society for the Study of the Indigenous Languages of the Americas Newsletter XXV: 4, 9-12.
* Davis, James E. ''Frontier Illinois'' (1998). ISBN 0-253-33423-3. analytic history
* Gove, Samuel K. and James D. Nowlan. ''Illinois Politics & Government: The Expanding Metropolitan Frontier'' (1996). ISBN 0-8032-7014-3. Government text with guide to further sources.
* Grossman, James R., Ann Durkin Keating, and Janice L. Reiff, eds. ''[http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/ The Encyclopedia of Chicago]'' (2004). ISBN 0-226-31015-9. online version; major scholarly guide to the metro area's history, geography, and culture
* Hallwas, John E. ed., ''Illinois Literature: The Nineteenth Century'' (1986). OCLC 14228886.
* Howard, Robert P. ''Illinois: A History of the Prairie State'' (1972). ISBN 0-8028-7025-2. textbook
* Jensen, Richard. ''Illinois: A History'' (2001). ISBN 0-252-07021-6. interpretation using a traditional-modern-postmodern model.
* Keiser, John H. ''Building for the Centuries: Illinois 1865–1898'' (1977). ISBN 0-252-00617-8, narrative history
* Meyer, Douglas K. ''Making the Heartland Quilt: A Geographical History of Settlement and Migration in Early-Nineteenth-Century Illinois'' (2000). ISBN 0-8093-2289-7.
* Kilduff, Pygman. ''Illinois: History Government Geography'' (1962) school text
* Kleppner, Paul. Political Atlas of Illinois (1988). ISBN 0-87580-136-6. Maps for 1980s.
* [http://history.alliancelibrarysystem.com/IllinoisAlive/files/bp/htm7/bp000182.cfm Peck, J. M. A Gazetteer of Illinois (1837)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060511182001/http://history.alliancelibrarysystem.com/IllinoisAlive/files/bp/htm7/bp000182.cfm |date=2006-05-11 }}. ISBN 1-55613-782-6.
* Sutton, Robert P. ed. ''The Prairie State: A Documentary History of Illinois'' (1977). ISBN 0-8028-1651-7. 2 vol of primary sources
* Walton, C. Clyde. ed. ''An Illinois Reader'' (1970), primary sources
* [[Works Progress Administration]]. ''Illinois: A Descriptive and Historical Guide'' (1939). ISBN 0-394-72195-0. A famous survey covering every town and city and much more.

{{АНУ-ай засаг захиргаанай нэгэжэ}}

[[Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас]]
[[Категори:Иллинойс| ]]