# Наполеон Бонапарт
Хожом Эзэн хаан Нэгэдүгээр Наполеон гэгдэхэ болоһон Наполеон Бонапарт (француз: Napoléon Bonaparte; 1769 оной 8-р һарын 15 — 1821 оной 5-р һарын 5) Европын түүхэндэ хамагай ехэ нүлөөлһэн, Франциин сэрэг, улас түрын зүтгэлтэн юм.
Корсикада түрэжэ, эхэ газарай Францида ехэ буунай офицер болон бэлтгэгдэһэн Наполеон Франциин анхадугаар бүгэдэ найрамдаха уласай үедэ алдар хүндэ оложо абаһан ба Франциин эсэрэг Анхадугаар Хоёрдугаар эбсэлэй эсэргэ дайнай ажалалгаае амжалтатай ударидаһан. 1799 ондо Бонапарт түрын эрьелтэ зохёон байгуулжа, өөрыгөө анханай консулаар томилжо, табан жэлэй дараа өөрыгөө Франциин Эзэн хаанаар үргэмжэлһэн. XIX зуунай эхэнэй арбан жэлдэ тэрээр Франциин анхадугаар эзэнтэ уласай армиие Европын томохон гүрэнүүдэй эсэргэ хүдэлгэжэ, Аустерлицай тулалдаан Вагнерай тулалдаан зэргэ олон тулалдаанда дараалһан илалтууд байгуулжа Европын эхэ газарда ноёлобо. Тэрээр үргэн эбсэл байгуулжа, анда нүхэд, аха дүү нараа Европын бусад уласуудта эрхэ баригшаар томилхо замаар Франциин нүлөөлэлэй хүрөөе тогтоожоо.
1812 ондо Оросые дайлаһан Наполеоной хуби табиланда эрьелтэ гаргаба. Тэрэнэй Ехэ Арми (француз: Grande Armée) дайнай ябасад һүйрэшэ, дахин хэзээшье бүрэн сэргээгүй юм. 1813 ондо Зургадугаар эбсэл Наполеоной сэрэгые Лайпцигда бутсохижо, дараа жэл Эбсэл Франци руу добтолжо, Наполеониие хаан шэрээнээһээ буухад хүрэгэһэн болоод түүниие Эльба аралда сүлэгдэһэн. Нэгэ жэл хүрэхэгүй хугасаанай дараа Наполеон Эльбаһаа оргожо, эргэжэ эрхэ мэдэлээ оложо абаһан болобошье 1815 оной 6-р һарада Долоодугаар эбсэл эхилжэ Англи Пруссын хамтарһан сэрэгые тосожо Ватерлоогой тулалдаанда илагдажа бэлэй. Наполеон амидаралынхаа һүүлын зургаан жэлые Гэгээн Еленагай арал дээрэ Британиин хяналта доро үнгэрөөжэ, тэндээ наһэ нүгэсэжээ. Задлан шэнжэлгээгээр түүниие ходоодоной хорто хабдараар үнгэрһэн гэжэ дүгнэһэн болобошье Стен Форсхуфвуд болон бусад эрдэмтэд түүниие хүнслээр хордуулжа алһан гэжэ үзэдэг.
Наполеон шэнэшлэн байгуулһан Франциин армяар томохон илалтанууд байгуулжа, инза бүрын эхэ һурбалжаһаа тактикаа болобоһруулдаг бэлэй. Тэрэнэй сэрэгэй ажалалгаае дэлхэй даяар сэрэгэй академинуудта һудалдаг болоод түүхэндэ тодорһон хамагай агуу ехэ занжануудай нэгэ гэжэ тоосогдодог. Үрһэлдэгшэ, дайһануудта дарангуйлагша гэжэ үзэгдэдэг байһан болобошье Наполеон Баруун Европын ехэнхэ улас ороной гү, али Рома-Германай захиргаа-эрхэзүйн тогтолсоое болобоһоронгуй болгоһон, шүүхэ засаглалай үндэһэ болоһон Наполеоной кодекс гү, али Франциин анханай эрхэтэнэй хуулиие болобоһоруулһан гаргаһанаараа дурсагдадаг болоод одоо хүрэтэр хуулинуудай үзэл һанаа амида, хүсэн түгэлдэр мүрдэгдэжэ байдаг юм.

## Тобшо намтар

### Үүдэлгэ, гаралга болобсорол
Наполеон Бонопарт 1769 оной 8 һарын 15-нда Корсика аралай Ажаччино хотодо Италиин сагааша Карла Бунопартегай хоёрдугаар хүбүүн боложо мэндэлээ. Тэрэ Францида ехэ буунай офицер болон ерэхэдээ нэрэеэ үлүү француулжа Наполеон Бонапарт болгобо. Тэрэнэй аба 16 зуунай үедэ Корсикада ерэһэн сагааша уласай хүбүүн байгаа. Наполеоной эжи Летициа Рамолинонь хүүгэдүүдээ хатуу шанга гараар хүмүүжүүлжэ байнгын сахилга бататай байхые шаардажа байба. Иимэ хүмүүжлээр хүмүүжэһэн Наполеон сэрэг болохо үлүү амар дүхэм болобо. Тэрэ дээрээ 1 ахатай Жосеф 6 дүүтэй Люсьен, Элиза, Луи, Паулина, Каролина, Жером. 1781 ондо Аутунай шажанай һургуулида элһэн орожо франци хэлэниие һуража түгэсһэн. Тэрэнэй багша дурсахадаа Наполеон ехэ зожиг ехэ аялагатай яридаг үүныгээ нээхэ хайхардаггүй хүүгэд, гэхыдээ газар зүй, түүхэ хоёрто дуратай тооной ухаан, геометри хоёрто абьяастай хүбүүн байба. Түүниие тэрэнэй багшань гахайлтай һайн уһан сэрэг болоно гэжээ. Гэбэшье Британиин флот дэлхэйдэ ноёрхожо эхилһэнээр тэрээр уһан сэрэг болохоһоо татгалзажа, Парис ябажа ехэ буунай ангида һуралсан түгэсбэ.

### Сэрэгэй мэргэжэл
26 наһандаа генерал болоһон тэрэ Италида Сардини болон Австриин эзэнтэ гүрэн урдаһаа сэрэгэй кампани (1796-97) ударидаба. Энэ сэрэгэй компаниин дүн — Хойто Италида Франциһаа хинаһан Цизальпин Бүгэдэ Найрамдаха Уласай байгуулга. 1798 онда Наполеон Египетда ябалганиие ударидаба. Энэ кампани хоёр зорилготой байгаа: франциин далайн саанахи эзэлүүрии үргэдхэлгэ болон Британиһаа Энэдхэг рүү худалдаа наймаанай харгые шалгажа абалга. 

Наполеон Бонапарт
{{Хаан
|name=I Наполеон
|title=Франциин эзэн хаан; Италиин хаан,<br />Швейцариин холбооной зуушлагша,<br />Райнай холбооной хамгаалагша
|image=[[Файл:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project.jpg|200px]]
|caption=Эзэн хаан Наполеон Түйлерт судалгаа хийж байхдаа, Жак-Луй Давид, 1812
|reign=1804 оной 3-р һарын 20–1814 оной 4-р һарын 6<br />1815 оной 3-р һарын 1–1815 оной 6-р һарын 22
|coronation=1804 оной 12-р һарын 2
|full name=Наполеон Бонапарт
| native_lang1         = [[Франци хэлэн]]
| native_lang1_name1   = Napoleon Bonaparte
|predecessor=Францын консул ([[Францын анхдугаар бүгд найрамдах улс]]ын гүйцэтгэх засаглал; Наполеон анхных нь консул байлаа) <br /><small> Өмнөх хаан: Францын хаан [[Францын XVI Луй|XVI Луй]] (1793 онд нас барсан)</small>
|successor=[[Францын XVIII Луй|XVIII Луй]] (''де-факто'')<br />[[II Наполеон]] (''де-юре'')
|consort=[[Жозефин дө Бохарнэ]]<br />[[Австрийн Мари Луйз]]
|issue=[[II Наполеон]]
|royal house=Бонапарт
|royal anthem =
|father=Карло Буонапарте
|mother=Летициа Рамолино
|place of birth=[[Франци]]ин [[Корсико арал]]ай Ажаччио
|place of death=[[Гэгээн Елена арал]]ай Лонгвуд
|place of burial=Парисын Лөзанвалиде}}

Хожом Эзэн хаан '''Нэгэдүгээр Наполеон''' гэгдэхэ болоһон '''Наполеон Бонапарт''' ({{lang-fr|Napoléon Bonaparte}}; 1769 оной 8-р һарын 15 — 1821 оной 5-р һарын 5) [[Европ]]ын түүхэндэ хамагай ехэ нүлөөлһэн, [[Франци]]ин сэрэг, улас түрын зүтгэлтэн юм.

[[Корсика]]да түрэжэ, эхэ газарай Францида ехэ буунай офицер болон бэлтгэгдэһэн Наполеон [[Франциин анхадугаар бүгэдэ найрамдаха улас]]ай үедэ алдар хүндэ оложо абаһан ба Франциин эсэрэг [[Анхадугаар эбсэл|Анхадугаар]] [[Хоёрдугаар эбсэл]]эй эсэргэ дайнай ажалалгаае амжалтатай ударидаһан. 1799 ондо Бонапарт түрын эрьелтэ зохёон байгуулжа, өөрыгөө анханай консулаар томилжо, табан жэлэй дараа өөрыгөө Франциин Эзэн хаанаар үргэмжэлһэн. XIX зуунай эхэнэй арбан жэлдэ тэрээр [[Франциин анхадугаар эзэнтэ улас]]ай армиие Европын томохон гүрэнүүдэй эсэргэ хүдэлгэжэ, [[Аустерлицай тулалдаан]] [[Вагнерай тулалдаан]] зэргэ олон тулалдаанда дараалһан илалтууд байгуулжа Европын эхэ газарда ноёлобо. Тэрээр үргэн эбсэл байгуулжа, анда нүхэд, аха дүү нараа Европын бусад уласуудта эрхэ баригшаар томилхо замаар Франциин нүлөөлэлэй хүрөөе тогтоожоо.

1812 ондо Оросые дайлаһан Наполеоной хуби табиланда эрьелтэ гаргаба. Тэрэнэй Ехэ Арми ({{lang-fr|Grande Armée}}) дайнай ябасад һүйрэшэ, дахин хэзээшье бүрэн сэргээгүй юм. 1813 ондо [[Зургадугаар эбсэл]] Наполеоной сэрэгые [[Лайпцигай тулалдаан|Лайпцигда]] бутсохижо, дараа жэл Эбсэл Франци руу добтолжо, Наполеониие хаан шэрээнээһээ буухад хүрэгэһэн болоод түүниие Эльба аралда сүлэгдэһэн. Нэгэ жэл хүрэхэгүй хугасаанай дараа Наполеон Эльбаһаа оргожо, эргэжэ эрхэ мэдэлээ оложо абаһан болобошье 1815 оной 6-р һарада [[Долоодугаар эбсэл]] эхилжэ Англи Пруссын хамтарһан сэрэгые тосожо [[Ватерлоогой тулалдаан]]да илагдажа бэлэй. Наполеон амидаралынхаа һүүлын зургаан жэлые Гэгээн Еленагай арал дээрэ Британиин хяналта доро үнгэрөөжэ, тэндээ наһэ нүгэсэжээ. Задлан шэнжэлгээгээр түүниие ходоодоной хорто хабдараар үнгэрһэн гэжэ дүгнэһэн болобошье Стен Форсхуфвуд болон бусад эрдэмтэд түүниие хүнслээр хордуулжа алһан гэжэ үзэдэг.

Наполеон шэнэшлэн байгуулһан Франциин армяар томохон илалтанууд байгуулжа, инза бүрын эхэ һурбалжаһаа тактикаа болобоһруулдаг бэлэй. Тэрэнэй сэрэгэй ажалалгаае дэлхэй даяар сэрэгэй академинуудта һудалдаг болоод түүхэндэ тодорһон хамагай агуу ехэ занжануудай нэгэ гэжэ тоосогдодог. Үрһэлдэгшэ, дайһануудта дарангуйлагша гэжэ үзэгдэдэг байһан болобошье Наполеон [[Баруун Европо|Баруун Европын]] ехэнхэ улас ороной гү, али Рома-Германай захиргаа-эрхэзүйн тогтолсоое болобоһоронгуй болгоһон, шүүхэ засаглалай үндэһэ болоһон [[Наполеоной кодекс]] гү, али Франциин анханай эрхэтэнэй хуулиие болобоһоруулһан гаргаһанаараа дурсагдадаг болоод одоо хүрэтэр хуулинуудай үзэл һанаа амида, хүсэн түгэлдэр мүрдэгдэжэ байдаг юм.

== Тобшо намтар ==

=== Үүдэлгэ, гаралга болобсорол ===
[[Файл:Napoleon16Jahre.jpg|thumb|left|150px|16 наһатай Наполеон]]
Наполеон Бонопарт 1769 оной 8 һарын 15-нда [[Корсика]] аралай Ажаччино хотодо Италиин сагааша [[Карла Бунопарте]]гай хоёрдугаар хүбүүн боложо мэндэлээ. Тэрэ Францида ехэ буунай офицер болон ерэхэдээ нэрэеэ үлүү француулжа Наполеон Бонапарт болгобо. Тэрэнэй аба 16 зуунай үедэ Корсикада ерэһэн сагааша уласай хүбүүн байгаа. Наполеоной эжи Летициа Рамолинонь хүүгэдүүдээ хатуу шанга гараар хүмүүжүүлжэ байнгын сахилга бататай байхые шаардажа байба. Иимэ хүмүүжлээр хүмүүжэһэн Наполеон сэрэг болохо үлүү амар дүхэм болобо. Тэрэ дээрээ 1 ахатай [[Жосеф]] 6 дүүтэй [[Люсьен]], [[Элиза]], [[Луи]], [[Паулина]], [[Каролина]], [[Жером]]. 1781 ондо [[Аутун]]ай шажанай һургуулида элһэн орожо франци хэлэниие һуража түгэсһэн. Тэрэнэй багша дурсахадаа Наполеон ехэ зожиг ехэ аялагатай яридаг үүныгээ нээхэ хайхардаггүй хүүгэд, гэхыдээ [[газар зүй]], [[түүхэ]] хоёрто дуратай [[тооной ухаан]], [[геометри]] хоёрто абьяастай хүбүүн байба. Түүниие тэрэнэй багшань гахайлтай һайн уһан сэрэг болоно гэжээ. Гэбэшье Британиин флот дэлхэйдэ ноёрхожо эхилһэнээр тэрээр уһан сэрэг болохоһоо татгалзажа, Парис ябажа ехэ буунай ангида һуралсан түгэсбэ.

=== Сэрэгэй мэргэжэл ===
26 наһандаа генерал болоһон тэрэ [[Итали]]да [[Сардини]] болон [[Австриин эзэнтэ гүрэн]] урдаһаа сэрэгэй кампани (1796-97) ударидаба. Энэ сэрэгэй компаниин дүн — Хойто Италида Франциһаа хинаһан Цизальпин Бүгэдэ Найрамдаха Уласай байгуулга. 1798 онда Наполеон Египетда ябалганиие ударидаба. Энэ кампани хоёр зорилготой байгаа: франциин далайн саанахи эзэлүүрии үргэдхэлгэ болон Британиһаа Энэдхэг рүү худалдаа наймаанай харгые шалгажа абалга. <!--
Нельсон сорвал этот план, разгромив франц. флот в битве на Ниле (Абукир) в 1798 г. Бонапарт возвратился во Францию (1799) и примкнул к заговору, в рез-те к-рого была свергнута Директория и распущена Первая республика. Избранный первым консулом на 10 лет, он стал верховным правителем Франции. Послед, четыре года посвятил реорг-ции франц. правовой системы (Наполеона кодекс), адм. управления, церкви и образования. После подписания Люневильского мирного договора (1801) с Австрией и Амьенского (1802) — с Великобританией Франция превратилась в доминирующую силу на Европейском континенте. В 1803 г. Великобритания вновь объявила войну Франции, и Н. начал готовиться к высадке на Британские о-ва. Жестокая казнь (1804) герцога Энгиенского по подозрению в заговоре вызвала осуждение всей Европы. В том же году Н. провозгласил себя императором Франции, создал имп. двор и окружил себя аристократией, ограничив действие либеральных статей прежней рев. конституции. В 1804-05 гг. сформировалась антинаполеоновская коалиция европ. гос-в, и он бросил против нее свои во-оруж. силы. Нанеся поражение австрийцам при Ульме, занял Вену и одержал свою самую блестящую победу над объединенными австр. и рус. войсками при Аус-терлице (1805). Победа Нельсона в мор. сражении у Трафальгара (1805) заставила Н. попытаться победить Великобританию, введя континентальную бло-каду с целью прекратить любую торговлю с Францией и ее союзницами на Европейском континенте. В 1806 г. «Священная Римская империя» была ликвидирована, и Н. упрочил свое господствующее положение в Европе. Трудности, вызванные континентальной блокадой, закончившееся катастрофой вторжение в Россию (1812) и неудачи в Пиренейской войне (1807-14) способствовали закату империи Н. После поражения в Лейпцигском сражении и вступления войск анти-франц. коалиции в Париж, он отрекся от престола (1814). После недолгого пребывания в ссылке на Эльбе Н. возвратился во Францию, однако поражение при Ватерлоо (1815) положило конец его второму правлению, продлившемуся всего лишь «Сто дней». Остаток жизни он провел в ссылке на о. Св. Елены. В 1796 г. Н. женился на Жозефине де Богарнэ, к-рая не смогла подарить ему наследника, и брак кончился разводом. В 1810 г. взял в жены австр. принцессу Марию-Луизу. Их единств, ребенок Жозеф-Франсуа-Шарль, коронованный королем Римским, умер в возрасте 21 года.
-->

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

{{1000 үгүүлэл}}

== Холбооһон ==
* [[J. G. Lockhart]]{{gutenberg|no=17579|name=The History of Napoleon Buonaparte}}
* [[John Holland Rose]]{{gutenberg|no=14300|name=The Life of Napoleon I}}
* [[William Milligan Sloane]]{{gutenberg|no=24360|name=The Life of Napoleon I.}} Vol. 1/4
* William Milligan Sloane{{gutenberg|no=27289|name=The Life of Napoleon I.}} Vol. 3/4
* [http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/bonaparte_napoleon.shtml BBC profile]
* [http://www.pbs.org/empires/napoleon/home.html Biography] by the US [[Public Broadcasting Service]]
* [http://napoleon.thepodcastnetwork.com/ Napoleon 101], podcast by [[J. David Markham]]
* [http://www.napoleon-series.org/ Napoleon Series]
* [http://www.napoleonicsociety.com/ International Napoleonic Society]
* {{Find A Grave|id=1350}}
* [http://www.chesshistory.com/winter/extra/napoleon.html Napoleon Bonaparte and Chess] [[Edward Winter (chess historian)|Edward Winter]]

[[Категори:Франциин түүхэ]]