# Литва
Литва (литваар Lietuva), албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Литва Улас (литваар Lietuvos Respublika) —  Зүүн хойто Европодо оршодог Балтиин гурбан оронуудай урда талынхи улас.
Литва хойто талаараа Латви (хилэ 453 км ута), зүүн талаараа Беларусь (502 км), баруун урда талаараа Польшо (91 км), Ород (Калининград можооор 227 км) гэхэ дүрбэн уластай газараар хиллэжэ, баруун талаараа Балтиин тэнгистэ гараха 97 км эрье газартай.   
Литва 65 300 км² (дэлхэйдэ 123-р томо) газар нютагтай болон 2012 ондо 3,2 сая хүн зонтой (дэлхэйдэ 151-р олон) байна. Нэгэжэ км²-тэ 50.3 хүн (дэлхэйдэ 120-р шэгүү) оногдожо байна. Газар нютаг, хүн зоной тоогоор дэлхэйн дундажаһаа доогуур байна.

## Түүхэ
Эртын үедэ Балтиин тэнгисэй эрьеэр балт аймагууд байдаг байба. Тэдэнһээ Миндовг нэрэтэй хаби ойрые нэгэдхэжэ Литвагай гүнтэ уласые 1253 ондо байгуулһан. XIV зуун жэлэй үедэ улам хүсэрхэгжэжэ, мүнөөнэй Литва, Беларусь, Украина болон Польшо, Ородой зарим хэһэгые хамарһан Европын эгээн томо нютагтай улас боложо байба. 1569 ондо Люблинай хэрээгээр Польшын титимэй ба Литва ехэ гүнлигэй Речь Посполитой гэжэ холбоото уласые бии болобо. 
1572 оной зунда II Сигизмунд Август наһан бараһанай һүүлээр Ягеллон хаан обог мүхэжэ һүйрээд, 1573 оной хуралдаан дээрэ Франциин хаанай дүү хүбүүн Һенрик Валуа хаанаар һунгагдаа бэлэй. Һенрих хаанаар һунгагдахын тухай зарлигые үгыхын урда Польшын хурал об тэрэнһээ хэдэ хэдэн уялга абаһан байна. Тэрэ уялганууд хадаа Һенрик Речь Посполитойн гүрэнэй үри түлэхэ, жэл бүри гүрэнэй мүнгэн санда 40 мянган флорин оруулха, хаанай засагые хизаарлаха «Зүйлнүүдые», баталха бэлэй. Польшо-Литвада табан һара үнгэрһэн хойно, Һенрик Францида гүйжэ бууба. 1576 ондо Трансильваниин гүн Стефан Баторий (1575 – 1586) шэнэ хаанаар һунгагдаба. 1582 оной 1 һарада Речь Посполитой ородуудтай Ям-Запольскийн хэрээ баталжа, Ливони ба Полоцкын орониие эзэмдэбэ. 1590-ээд ондо Украинада ба Белорусьта арадай буһалгаан болобо (К. Косинскийн ба С. Наливайкогой буһалгаан) . 1596 ондо Брестын уни баталагдаба. 
Стефан Баторийн ба III Сигизмунд хааншалгада Оросые диилэн эзэмдэжэ туршажа байгаа. Ян Замойский (1542 – 1605) тэдэнэй хааншалгын үедэ уласай түрын талаар шухала зүдхэлтэн байгаа. Краковто Вавелиин ордондо гал түймэр болоһоной һүүлээр 1596 ондо III Сигизмунд (1587 – 1632) хаан ордонтоёо Варшава руу зөөжэ ерэһэн. Варшава хото Речь Посполитойн ниислэл хото болоһон байна. Швециин Ваза хаан обогой хунтайжа байһан III Сигизмунд баһал Швециин хаан болоһон, харин 1598 ондо Швецидэ унагааһанай һүүлдэ заргаяа үргэлжэжэ Швецитэй дайн эхилбэ. Тэрэнэй гадна, 1606—1607 ондо шляхта изагууртанай буһалгааниие даража, османшуудта эсэргүү тэмэсбэ. Тэрэ хаан шэрээнээ IV Владислав (1632–1648) ба II Ян Казимир (1648–68) хүбүүдтэ дамжуулан залгажа үгэһэн юм.
Ян Казимир хааншалалай үень Польшо-Литвын түүхэдэ «Үер» гэгдэнэ . 1590—1630-аад онуудта феодалай дарлалтын дээрэһээ Украинада Боһдан Хмельницкийнн казагуудай буһалгаан болобо. 1655 ондо X Карл Густав Польшые добтолжо Гданьскын Поморье, Ехэ Польшо ба Литвые эзэмдэбэ. Гансата Оросой Алексей Михайлович хаан зүүн зүгһөө добтолжо Смоленск, Вильно, Киевые эзэмдэбэ. 1656 ондо полягууд контр-добтолго эхилжэ, гүрэнөө задалжа хаяхаһаа аршалба. 1660 оной Оливын энхэ тайбанай хэрээнэй ёһоор Польшо Хойто Ливониие агуулһан абарга томо нютаг дэбисхэрые Швецидэ үгэжэ, Андрусовой эблэрэлэй ёһоор Зүүн Украиные ородуудта алдаба . II Ян Казимирай үхэһэнэй һүүлдэ Ваза хаан обог түгэсэбэ. III Ян Собеский 1683 ондо Веные осман түрэгүүдһөө хамгаалаад, саг зуура Польшын нэрэ хүндые һэргээһэн болобошье, тэрэнэй наһа бараһанай һүүлдэ Польшо бодитогоор бэеэ даанги улас байхаяа болёо һэн. 1686 ондо Польшо ородуудтай «Мүнхэ энхэ тайбангын хэрээ» баталба.
1697 ондо I Пётрын дэмжэһэн Саксониин курфюрст II Август Польшо-Литвын хаанаар һунгагдаба. Хүсэтэй Август XII Карлда эсэргүү Оростой ба Дани эб холбоо байгуулба. Удаадахи Хойто дайнда (1700–1721) XII Карл Станислав Лещинскийе Польшо-Литвын хаанаар томилһон. II Августын наһа бараһанай дээрэһээ болоһон Польшын залгамжалалай дайнай (1733 – 1735) үрэ дүндэ, Станислав хаан шэрээниие татагалзан арсажа Саксониин курфюрст III Август (1734 – 1763) Польшын хаан болобо . 
Оросой эзэн хатанай II Екатеринын ба Пруссиин II Фридрих дэмжэһэн II Станислав (1764 – 1795) Польшо-Литвын һүүлшын хаанаар һунгагдаһан байгаа. 1768 ондо Оросой доминацида эсэргүү Барай конфедераци Франциин туһаламжатайгаар бии болоһон, харин 1772 ондо Оросой сэрэгэй хүсөөр дарагдаба.
Оросто хаанай ноёрхол унаһанай дараа Латви, Эстониин адляар 1918 ондо тусгаар тогтоножо, 1944 онһоо СССР-эй бүрилдэхүүндэ орожо, эсэстээ СССР бутархада эгээн түрүүндэл 1990 оной 3 һарын 11-нда тусгаар тогтонолоо зарлаһан байгаа.

## Хүн зон
Латви, Эстони хоёртой харисуулхада үсөөн Росситой. 2011 оной тоосоогоор хүн зоной 84.6% (2.583 сая) литва, 6.0% поляк, 4.8% ород, 4.6% бусад яһа үндэһэтэ хүн юм байна. Литва хэлэн уласай ганса албан ёһоной хэлэн болоно. Литва хэлэн болбол балт түрэлэй оршон байгаа хоёр хэлэнэй нэгэ (нүгөөхи латви хэлэн) юм. 
Литва уласай нютаг дэбисхэр эхилээд 10 нэгэжэдэ, саашалбал дотороо 60 нэгэжэдэ хубаагдадаг. литваар "apskritis" (ород: уезд; англи: county) гэхэ томо нэгэжэнь дундажаар 6,530 км² нютаг, 320 мянган хүниие харьяалдаг. Буряад хэлэнээ «аймаг» гэжэ оршуулан ойлгобол боломоор байдаг юм. Литвада ниислэл Вильнюс (2011 ондо 552,445 оршон һуугшадтай байба), Каунас (321 200) тэргүүтэй зуун мянганһаа олон хүнтэй 5 хото байдаг. 

## Канал & радио
Литва рагу наг 4,570 канал & радио.

## Засаг захиргаанай хубаари
| Алитусай аймаг Каунасай аймаг Клайпедын аймаг Мариямполиин аймаг Паневежисэй аймаг Шяуляйн аймаг Таурагын аймаг Тельшяйн аймаг Утенын аймаг Вильнюсэй аймаг Балтиин тэнгис Латви Беларусь Польшо Росси | \| Аймаг \| Түб \| \| ------------------ \| ---------- \| \| Алитусай аймаг \| Алитус \| \| Вильнюсэй аймаг \| Вильнюс \| \| Каунасай аймаг \| Каунас \| \| Клайпедын аймаг \| Клайпеда \| \| Мариямполиин аймаг \| Мариямполе \| \| Паневежисэй аймаг \| Паневежис \| \| Таурагын аймаг \| Таураге \| \| Тельшяйн аймаг \| Тельшяй \| \| Утенын аймаг \| Утена \| \| Шяуляйн аймаг \| Шяуляй \| |
| Аймаг                                                                                                                                                                                                  | Түб                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              |
| Алитусай аймаг                                                                                                                                                                                         | Алитус                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           |
| Вильнюсэй аймаг                                                                                                                                                                                        | Вильнюс                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          |
| Каунасай аймаг                                                                                                                                                                                         | Каунас                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           |
| Клайпедын аймаг                                                                                                                                                                                        | Клайпеда                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                         |
| Мариямполиин аймаг                                                                                                                                                                                     | Мариямполе                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       |
| Паневежисэй аймаг                                                                                                                                                                                      | Паневежис                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        |
| Таурагын аймаг                                                                                                                                                                                         | Таураге                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          |
| Тельшяйн аймаг                                                                                                                                                                                         | Тельшяй                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          |
| Утенын аймаг                                                                                                                                                                                           | Утена                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            |
| Шяуляйн аймаг                                                                                                                                                                                          | Шяуляй                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           |


Литва
{{Инфобокс улас
|conventional_long_name = Бүгэдэ Найрамдаха Литва Улас
|native_name = Lietuvos Respublika ([[Литва хэлэн|Литва]])
|common_name = Литва
|image_flag = Flag of Lithuania.svg
|alt_flag = Flag of Lithuania
|image_coat = Coat of Arms of Lithuania.svg
|alt_coat = Coat of Arms of Lithuania
| symbol_type                 = {{nowrap|[[Литва уласай һүлдэ|Түрын һүлдэ]]}}
| flag_type                   = {{nowrap|[[Литва уласай туг|Түрын туг]]}}
|national_anthem = ''[[Литва уласай Түрын Дуулал|Tautiška giesmė]]''<br />«Арад түмэнэй дуу»</br.<div style="padding-top:0.5em;">[[File:Tautiška giesme instrumental.oga|center]]</div>
|image_map = [[File:EU-Lithuania.svg|frameless]]
|map_caption = 
|capital = [[Файл:Grand_Coat_of_arms_of_Vilnius.svg|21px]] [[Вилньюс]]
|coordinates = {{Coord|54|41|N|25|19|E|type:city}}
|largest_city = capital
|official_languages = [[Литва хэлэн|Литва]]<ref>{{cite web |title=Lithuania's Constitution of 1992 with Amendments through 2019 |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Lithuania_2006.pdf |website=Constitute Project}}</ref>
|ethnic_groups = 86.4% [[Литвашууд]] </br>5.7% [[Литвадахи Полягууд|Полягууд]] </br>4.5% [[Литвадахи Ородууд|Ородууд]] </br>1.5% [[Литвадахи Белорусууд|Белорусууд]] </br>1.0% [[Литвадахи Украиншууд|Украиншууд]] </br>0.9% Бусад
|ethnic_groups_year = 2019<ref name="2019a">{{Cite web |url=https://osp.stat.gov.lt/statistiniu-rodikliu-analize#/ |date=12 December 2019 |title=Ethnicity, mother tongue and religion |publisher=Statistics Lithuania |website=Official Statistics Portal |access-date=15 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181215184122/https://osp.stat.gov.lt/informaciniai-pranesimai?articleId=223122 |archive-date=15 December 2018 |url-status=dead}}</ref>
|religion_year = 2016<ref>{{Cite news|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2018/09/21/pope-francis-to-visit-the-three-baltic-countries-only-one-of-which-is-majority-catholic/|title=Pope Francis to visit the three Baltic countries – only one of which is majority Catholic|newspaper=Pew Research Center}}</ref>
|religion = 93% [[Христосой шажан|Христосой]] </br>6% Шажангүй </br>1% Бусад
|demonym = 
|government_type = {{nowrap|[[Нэгэдэмэл улас|Нэгэдэмэл]] </br>[[Хахад-Юрэнхылэгшын систем|Хахад</br>Юрэнхылэгшын]]</br> [[бүгэдэ найрамдаха улас|бүгэдэ найрамдаха </br>улас]]}}<ref name="Lina">{{cite book |last=Kulikauskienė |first=Lina |date=2002 |title=Lietuvos Respublikos Konstitucija |trans-title=The Constitution of the Republic of Lithuania |language=lt |publisher=Native History, CD. |isbn=978-9986-9216-7-7 |quote=<!-- Please, provide a quotation if you have access to the book. -->}}</ref><ref>{{Cite web |last=Veser |first=Ernst |author-link=<!-- Ernst Veser --> |date=23 September 1997 |title=Semi-Presidentialism-Duverger's Concept – A New Political System Model |url=http://www.rchss.sinica.edu.tw/publication/ebook/journal/11-01-1999/11_1_2.pdf |publisher=Department of Education, School of Education, [[University of Cologne]] |language=en, zh |pages=39–60 |access-date=23 August 2017 |quote=Duhamel has developed the approach further: He stresses that the French construction does not correspond to either parliamentary or the presidential form of government, and then develops the distinction of 'système politique' and 'régime constitutionnel'. While the former comprises the exercise of power that results from the dominant institutional practice, the latter is the totality of the rules for the dominant institutional practice of the power. In this way, France appears as 'presidentialist system' endowed with a 'semi-presidential regime' (1983: 587). By this standard he recognizes Duverger's ''pléiade'' as semi-presidential regimes, as well as Poland, Romania, Bulgaria and Lithuania (1993: 87). |accessdate=29 June 2021 |archivedate=24 April 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210424202059/https://www.rchss.sinica.edu.tw/publication/ebook/journal/11-01-1999/11_1_2.pdf }}</ref><ref name="Draft">{{Cite journal |last=Shugart |first=Matthew Søberg |author-link=Matthew Søberg Shugart |date=September 2005 |title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive and Mixed Authority Patterns |url=http://dss.ucsd.edu/~mshugart/semi-presidentialism.pdf |url-status=dead |journal=Graduate School of International Relations and Pacific Studies |location=United States |publisher=University of California, San Diego |archive-url=https://web.archive.org/web/20080819200307/http://dss.ucsd.edu/~mshugart/semi-presidentialism.pdf |archive-date=19 August 2008 |access-date=23 August 2017 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080819200307/http://dss.ucsd.edu/~mshugart/semi-presidentialism.pdf |date=19 August 2008 }}</ref><ref name="Dual">{{Cite journal |last=Shugart |first=Matthew Søberg |author-link=Matthew Søberg Shugart |date=December 2005 |title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns |url=http://www.palgrave-journals.com/fp/journal/v3/n3/pdf/8200087a.pdf |journal=French Politics |publisher=[[Palgrave Macmillan]] Journals |volume=3 |issue=3 |pages=323–351 |doi=10.1057/palgrave.fp.8200087 |doi-access=free |access-date=23 August 2017 |quote=A pattern similar to the French case of compatible majorities alternating with periods of cohabitation emerged in Lithuania, where Talat-Kelpsa (2001) notes that the ability of the Lithuanian president to influence government formation and policy declined abruptly when he lost the sympathetic majority in parliament. }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304053112/http://www.palgrave-journals.com/fp/journal/v3/n3/pdf/8200087a.pdf |date=4 March 2016 }}</ref>
|leader_title1 = [[Литвагай ударидагшадай жагсаалта|Юрэнхылэгшэ]]
|leader_name1 = [[Гитанас Науседа]]
|leader_title2 = [[Литва уласай Юрэнхы сайд|Юрэнхы сайд]]
|leader_name2 = [[Ингрида Шимоните]]
|legislature = [[Литвагай Сейм|Сейм]]
|sovereignty_type = [[Литвагай Түүхэ|Түүхэ]]
|established_event1 = [[Литвагай гүнтэ улас|Гүнтэ улас]]
|established_date1 = 1236
|established_event2 = [[Миндовг]]ой </br>титимнэлгэ
|established_date2 = 1253 оной </br>7 һарын 6
|established_event3 = [[Кревын эблэл]]
|established_date3 = 1386 оной </br>2 һарын 2
|established_event4 = [[Речь Посполитой]] </br>байгуулга
|established_date4 = 1569 оной </br>7 һарын 1
|established_event5 = [[Польшын хубаалга]]
|established_date5 = 1795 оной </br>10 һарын 24
|established_event6 = [[Литвагай Тусгаар тогтонолой Акт|Тусгаар тогтонол]]
|established_date6 = 1918 оной </br>2 һарын 16
|established_event7 = [[Литвагай Тусгаар тогтонолиие hэргээхэ Акт|Тусгаар тогтонол </br>hэргээгдэһэн]]
|established_date7 = 1990 оной </br>3 һарын 11
|established_event8 = [[НАТО]]-до нэгэдэһэн
|established_date8 = 2004 оной </br>3 һарын 29
|established_event9 = [[Европын Холбоо|Европын Холбоондо]] </br>[[2004 оной Европын холбооной үргэдэлгэ|нэгэдэһэн]]
|established_date9 = 2004 оной </br>5 һарын 1
|area_rank = 121 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] -->
|area_km2 = 65,300
|area_sq_mi = 25,212 <!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers|WP:MOSNUM]] -->
|percent_water = 1.98<ref>{{Cite web |title=Surface water and surface water change |access-date=2020-10-11 |publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD) |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref>
|population_estimate = {{DecreaseNeutral}} 2,793,694<ref>{{Cite web |url=https://osp.stat.gov.lt/pagrindiniai-salies-rodikliai#Nuolatini%C5%B3%20gyventoj%C5%B3%20skai%C4%8Dius |title=Pradžia – Oficialiosios statistikos portalas |website=osp.stat.gov.lt}}</ref>
|population_estimate_rank = 140
|population_estimate_year = 2020
|population_density_km2 = 43
|population_density_sq_mi = 111 <!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers|WP:MOSNUM]] -->
|population_density_rank = 138
|GDP_PPP = $107 тэрбум<ref name=imf2>{{Cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?sy=2019&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=44&pr1.y=20&c=946&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=Lithuania |publisher=International Monetary Fund}}</ref></br>
|GDP_PPP_rank = 83
|GDP_PPP_year = 2021
|GDP_PPP_per_capita = $41,288<ref name="imf2" /> 
|GDP_PPP_per_capita_rank = 34
|GDP_nominal = $56 тэрбум<ref name="imf2" /></br>
|GDP_nominal_rank = 80
|GDP_nominal_year = 2021
|GDP_nominal_per_capita = $22,752<ref name="imf2" />
|GDP_nominal_per_capita_rank = 38
|Gini = 35.4 <!-- number only -->
|Gini_ref = <ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tessi190&plugin=1 |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey |publisher=[[Eurostat]] |website=ec.europa.eu |access-date=12 September 2019}}</ref>
|Gini_rank = 
|Gini_year = 2019 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year-->
|Gini_change = decrease <!-- increase/decrease/steady -->
|HDI = 0.882 <!-- number only -->
|HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web |url=http://hdr.undp.org/en/content/latest-human-development-index-ranking |title=2020 Human Development Report |date=2015 |access-date=24 March 2017 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref>
|HDI_rank = 34
|HDI_year = 2019
|HDI_change = increase <!-- increase/decrease/steady -->
|currency = [[Евро]] ([[Еврогой тэмдэг|€]])
|currency_code = EUR
|time_zone = [[Зүүн Европын Саг|EET]]
|utc_offset = +2
|time_zone_DST = [[Зүүн Европын Зунай Саг|EEST]]
|utc_offset_DST = +3
|date_format = 
|drives_on = 
|cctld = [[.lt]]
|calling_code = +370
|official_website = 
|footnote_a = 
}}

'''Литва''' ({{lang-lt|Lietuva}}), албан ёһоор '''Бүгэдэ Найрамдаха Литва Улас''' ({{lang-lt|Lietuvos Respublika}}) —  [[Зүүн Европо|Зүүн]] [[Хойто Европо|хойто]] [[Европо]]до оршодог [[Балтиин уласууд|Балтиин гурбан оронуудай]] урда талынхи улас.

Литва хойто талаараа [[Латви]] (хилэ 453 км ута), зүүн талаараа [[Беларусь]] (502 км), баруун урда талаараа [[Польшо]] (91 км), [[Ород]] ([[Калининград можо]]оор 227 км) гэхэ дүрбэн уластай газараар хиллэжэ, баруун талаараа [[Балтиин тэнгис]]тэ гараха 97 км эрье газартай.   

Литва 65 300 км² (дэлхэйдэ 123-р томо) газар нютагтай болон 2012 ондо 3,2 сая хүн зонтой (дэлхэйдэ 151-р олон) байна.<ref name="хүн ам">[http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010101&PLanguage=0&TableStyle=&Buttons=&PXSId=7743&IQY=&TC=&ST=ST&rvar0=&rvar1=&rvar2=&rvar3=&rvar4=&rvar5=&rvar6=&rvar7=&rvar8=&rvar9=&rvar10=&rvar11=&rvar12=&rvar13=&rvar14= Gyventojų skaičius . Požymiai: statistiniai rodikliai ir mėnuo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130211005521/http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010101&PLanguage=0&TableStyle=&Buttons=&PXSId=7743&IQY=&TC=&ST=ST&rvar0=&rvar1=&rvar2=&rvar3=&rvar4=&rvar5=&rvar6=&rvar7=&rvar8=&rvar9=&rvar10=&rvar11=&rvar12=&rvar13=&rvar14= |date=2013-02-11 }}. [[Statistics Lithuania]]</ref> Нэгэжэ км²-тэ 50.3 хүн (дэлхэйдэ 120-р шэгүү) оногдожо байна. Газар нютаг, хүн зоной тоогоор дэлхэйн дундажаһаа доогуур байна.

== Түүхэ ==
Эртын үедэ Балтиин тэнгисэй эрьеэр [[Балт хэлэнүүд|балт аймагууд]] байдаг байба. Тэдэнһээ [[Миндовг]] нэрэтэй хаби ойрые нэгэдхэжэ [[Литвагай гүнтэ улас]]ые 1253 ондо байгуулһан.<ref name="voruta2001">{{lt icon}} Tomas Baranauskas. [http://www.voruta.lt/lietuvos-karalystei-%E2%80%93-750/ ''Lietuvos karalystei – 750'']. 2001.</ref> XIV зуун жэлэй үедэ улам хүсэрхэгжэжэ, мүнөөнэй Литва, [[Беларусь]], [[Украина]] болон [[Польшо]], [[Ородой Холбооной Улас|Ородой]] зарим хэһэгые хамарһан Европын эгээн томо нютагтай улас боложо байба. 1569 ондо Люблинай хэрээгээр [[Речь Посполитой|Польшын титимэй ба Литва ехэ гүнлигэй Речь Посполитой]] гэжэ холбоото уласые бии болобо. 

1572 оной зунда II Сигизмунд Август наһан бараһанай һүүлээр Ягеллон хаан обог мүхэжэ һүйрээд{{sfn|Дьяков|1993|с =56}}, 1573 оной хуралдаан дээрэ [[Франци хаанта улас|Франциин]] хаанай дүү хүбүүн [[III Анри (Франциин хаан)|Һенрик Валуа]] хаанаар һунгагдаа бэлэй. Һенрих хаанаар һунгагдахын тухай зарлигые үгыхын урда Польшын хурал об тэрэнһээ хэдэ хэдэн уялга абаһан байна. Тэрэ уялганууд хадаа Һенрик Речь Посполитойн гүрэнэй үри түлэхэ, жэл бүри гүрэнэй мүнгэн санда 40 мянган [[флорин]] оруулха, хаанай засагые хизаарлаха «[[Һенригэй зүйлнүүд|Зүйлнүүдые]]», баталха бэлэй{{sfn|Дьяков|1993|с =57}}. Польшо-Литвада табан һара үнгэрһэн хойно, Һенрик Францида гүйжэ бууба. 1576 ондо Трансильваниин гүн [[Стефан Баторий]] (1575 – 1586) шэнэ хаанаар һунгагдаба{{sfn|Дьяков|1993|с =58}}. 1582 оной 1 һарада Речь Посполитой [[Москвагай хаанта улас|ородуудтай]] [[Ям-Запольскийн хэрээ]] баталжа, [[Ливони]] ба [[Полоцк]]ын орониие эзэмдэбэ. 1590-ээд ондо Украинада ба Белорусьта арадай буһалгаан болобо ([[Косинскийн буһалгаан|К. Косинскийн]] ба [[Наливайкогой буһалгаан|С. Наливайкогой буһалгаан]]) {{sfn|Дьяков|1993|с =59}}. 1596 ондо [[Брестын уни]] баталагдаба{{sfn|Дьяков|1993|с =68}}. 

Стефан Баторийн ба [[III Сигизмунд]] хааншалгада Оросые диилэн эзэмдэжэ туршажа байгаа. [[Ян Замойский]] (1542 – 1605) тэдэнэй хааншалгын үедэ уласай түрын талаар шухала зүдхэлтэн байгаа. Краковто [[Вавель|Вавелиин ордондо]] гал түймэр болоһоной һүүлээр 1596 ондо III Сигизмунд (1587 – 1632) хаан ордонтоёо Варшава руу зөөжэ ерэһэн. Варшава хото Речь Посполитойн ниислэл хото болоһон байна<ref>{{книга|автор=Медерский, Л. А.|заглавие=Варшава|ссылка=|место=|издательство=Изд-во литературы по строительству|год=1967|страницы=15|isbn=}}</ref>. [[Швеци]]ин [[Ваза обог|Ваза]] хаан обогой хунтайжа байһан III Сигизмунд баһал Швециин хаан болоһон, харин 1598 ондо Швецидэ унагааһанай һүүлдэ заргаяа үргэлжэжэ [[Польшо-Швециин дайн (1600—1611)|Швецитэй дайн]] эхилбэ. Тэрэнэй гадна, 1606—1607 ондо шляхта изагууртанай буһалгааниие даража, османшуудта эсэргүү тэмэсбэ. Тэрэ хаан шэрээнээ [[IV Владислав]] (1632–1648) ба [[II Ян Казимир]] (1648–68) хүбүүдтэ дамжуулан залгажа үгэһэн юм.

Ян Казимир хааншалалай үень Польшо-Литвын түүхэдэ «[[Швециин үер|Үер]]» гэгдэнэ {{sfn|Дьяков|1993|с =70}}. 1590—1630-аад онуудта феодалай дарлалтын дээрэһээ Украинада [[Боһдан Хмельницкийн]]н казагуудай буһалгаан болобо{{sfn|Дьяков|1993|с =68}}. 1655 ондо [[X Карл Густав]] Польшые добтолжо Гданьскын Поморье, Ехэ Польшо ба Литвые эзэмдэбэ. Гансата Оросой [[Алексей Михайлович]] хаан зүүн зүгһөө добтолжо [[Смоленск]], [[Вильнюс|Вильно]], [[Киев]]ые эзэмдэбэ. 1656 ондо полягууд контр-добтолго эхилжэ, гүрэнөө задалжа хаяхаһаа аршалба. 1660 оной [[Оливын хэрээ|Оливын энхэ тайбанай хэрээнэй]] ёһоор Польшо Хойто Ливониие агуулһан абарга томо нютаг дэбисхэрые Швецидэ үгэжэ, [[Андрусовой эблэрэл]]эй ёһоор Зүүн Украиные ородуудта алдаба {{sfn|Дьяков|1993|с =70}}. II Ян Казимирай үхэһэнэй һүүлдэ Ваза хаан обог түгэсэбэ. [[III Ян Собеский]] 1683 ондо [[Венэ|Веные]] осман түрэгүүдһөө хамгаалаад, саг зуура Польшын нэрэ хүндые һэргээһэн болобошье, тэрэнэй наһа бараһанай һүүлдэ Польшо бодитогоор бэеэ даанги улас байхаяа болёо һэн. 1686 ондо Польшо ородуудтай «[[Мүнхэ энхэ тайбан (1686)|Мүнхэ энхэ тайбангын хэрээ]]» баталба.

1697 ондо [[I Пётр]]ын дэмжэһэн [[Саксони]]ин курфюрст [[Хүсэтэй Август|II Август]] Польшо-Литвын хаанаар һунгагдаба. Хүсэтэй Август [[XII Карл]]да эсэргүү [[Оросой эзэнтэ гүрэн|Оростой]] ба [[Дани]] эб холбоо байгуулба. Удаадахи [[Хойто дайн]]да (1700–1721) XII Карл [[Станислав Лещинский]]е Польшо-Литвын хаанаар томилһон. II Августын наһа бараһанай дээрэһээ болоһон [[Польшын залгамжалалай дайн]]ай (1733 – 1735) үрэ дүндэ, Станислав хаан шэрээниие татагалзан арсажа Саксониин курфюрст [[III Август]] (1734 – 1763) Польшын хаан болобо {{sfn|Дьяков|1993|с =70}}. 

Оросой эзэн хатанай [[II Екатерина|II Екатеринын]] ба [[Прусси хаанта улас|Пруссиин]] [[II Фридрих]] дэмжэһэн [[Станислав Август Понятовский|II Станислав]] (1764 – 1795) Польшо-Литвын һүүлшын хаанаар һунгагдаһан байгаа. 1768 ондо Оросой доминацида эсэргүү [[Барай конфедераци]] Франциин туһаламжатайгаар бии болоһон, харин 1772 ондо Оросой сэрэгэй хүсөөр дарагдаба<ref name=autogenerated1>{{книга|автор=|заглавие=Иллюстрированная энциклопедия «Руссика». История России. XVIII—XX вв|ссылка=https://books.google.ru/books?id=F6pdfR4UIE0C&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false|место=М.|издательство=ОЛМА Медиа Групп|год=2004|страницы=378|isbn=}}</ref>.

Оросто хаанай ноёрхол унаһанай дараа Латви, [[Эстони]]ин адляар 1918 ондо тусгаар тогтоножо, 1944 онһоо [[Зүблэлтэ Холбоото Улас|СССР]]-эй бүрилдэхүүндэ орожо, эсэстээ СССР бутархада эгээн түрүүндэл [[1990 он]]ой [[3 һарын 11]]-нда тусгаар тогтонолоо зарлаһан байгаа.

== Хүн зон ==
Латви, Эстони хоёртой харисуулхада үсөөн Росситой. 2011 оной тоосоогоор хүн зоной 84.6% (2.583 сая) [[Литвашууд|литва]], 6.0% [[Полягууд|поляк]], 4.8% [[Ородууд|ород]], 4.6% бусад яһа үндэһэтэ хүн юм байна.<ref>{{Cite web |title=Estimate 2011 |url=http://db1.stat.gov.lt/statbank/default.asp?w=1920 |accessdate=2015-05-04 |archivedate=2013-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014172519/http://db1.stat.gov.lt/statbank/default.asp?w=1920 }}</ref> [[Литва хэлэн]] уласай ганса албан ёһоной хэлэн болоно. Литва хэлэн болбол [[Балт хэлэнүүд|балт түрэлэй]] оршон байгаа хоёр хэлэнэй нэгэ (нүгөөхи [[латви хэлэн]]) юм. 
 
Литва уласай нютаг дэбисхэр эхилээд 10 нэгэжэдэ, саашалбал дотороо 60 нэгэжэдэ хубаагдадаг. [[Литва хэлэн|литваар]] ''"apskritis"'' ({{lang-ru|уезд}}; {{lang-en|county}}) гэхэ томо нэгэжэнь дундажаар 6,530 км² нютаг, 320 мянган хүниие харьяалдаг. Буряад хэлэнээ «[[аймаг]]» гэжэ оршуулан ойлгобол боломоор байдаг юм. Литвада ниислэл [[Вильнюс]] (2011 ондо 552,445 оршон һуугшадтай байба), [[Каунас]] (321 200) тэргүүтэй зуун мянганһаа олон хүнтэй 5 хото байдаг. 
== Канал & радио ==
Литва рагу наг 4,570 канал & радио.

== Засаг захиргаанай хубаари ==
{|
|valign=top|
{{Image label begin|image=Apskritis of Lithuania.png|width={{{width|500}}}|float={{{float|left}}}}}

{{Image label small|x=0.49|y=0.65|scale={{{width|500}}}|text=[[File:LTA Alytaus apskritis COA.svg|15px]]<br>[[Алитусай аймаг]]}}
{{Image label small|x=0.49|y=0.42|scale={{{width|500}}}|text=[[File:LTU Kauno apskritis COA.svg|15px]]<br>[[Каунасай аймаг]]}}
{{Image label small|x=0.12|y=0.27|scale={{{width|500}}}|text=[[File:LIT okręg kłajpedzki COA.svg|15px]]<br>[[Клайпедын аймаг|Клайпедын<br>аймаг]]}}
{{Image label small|x=0.36|y=0.50|scale={{{width|500}}}|text=[[File:LTA Marijampolės apskritis COA.svg|15px]]<br>[[Мариямполиин аймаг|Мариямполиин<br>аймаг]]}}
{{Image label small|x=0.57|y=0.17|scale={{{width|500}}}|text=[[File:LTU Panevėžio apskritis COA.svg|15px]]<br>[[Паневежисэй аймаг]]}}
{{Image label small|x=0.37|y=0.18|scale={{{width|500}}}|text=[[File:LTU Šiaulių apskritis COA.svg|15px]]<br>[[Шяуляйн аймаг]]}}
{{Image label small|x=0.22|y=0.34|scale={{{width|500}}}|text=[[File:LTU Tauragės apskritis COA.svg|15px]]<br>[[Таурагын аймаг]]}}
{{Image label small|x=0.19|y=0.17|scale={{{width|500}}}|text=[[File:LTU Telšių apskritis COA.svg|15px]]<br>[[Тельшяйн аймаг]]}}
{{Image label small|x=0.72|y=0.29|scale={{{width|500}}}|text=[[File:LTU Utenos apskritis COA.svg|15px]]<br>[[Утенын аймаг]]}}
{{Image label small|x=0.65|y=0.50|scale={{{width|500}}}|text=[[File:LTU Vilniaus apskritis COA.svg|15px]]<br>[[Вильнюсэй аймаг]]}}

{{Image label small|x=-0.010|y=0.250|scale={{{width|500}}}|text=''[[Балтиин тэнгис|<span style="color: #3399cc;">Балтиин<br>тэнгис</span>]]''}}

{{Image label small|x=0.750|y=0.060|scale={{{width|500}}}|text=''[[Латви|<span style="color: grey;">Латви</span>]]''}}
{{Image label small|x=0.900|y=0.500|scale={{{width|500}}}|text=''[[Беларусь|<span style="color: grey;">Беларусь</span>]]''}}
{{Image label small|x=0.300|y=0.700|scale={{{width|500}}}|text=''[[Польшо|<span style="color: grey;">Польшо</span>]]''}}
{{Image label small|x=0.200|y=0.500|scale={{{width|500}}}|text=''[[Ородой Холбооной Улас|<span style="color: grey;">Росси</span>]]''}}
{{Image label end}}
|
{| class="standard"
!Аймаг||Түб
|-
|[[Алитусай аймаг]]|| [[Алитус]]
|-
|[[Вильнюсэй аймаг]]|| [[Вильнюс]]
|-
|[[Каунасай аймаг]]|| [[Каунас]]
|-
|[[Клайпедын аймаг]] || [[Клайпеда]]
|-
|[[Мариямполиин аймаг]]|| [[Мариямполе]]
|-
|[[Паневежисэй аймаг]]|| [[Паневежис]]
|-
|[[Таурагын аймаг]]|| [[Таураге]]
|-
|[[Тельшяйн аймаг]]|| [[Тельшяй]] 
|-
|[[Утенын аймаг]]|| [[Утена]]
|-
|[[Шяуляйн аймаг]]|| [[Шяуляй]]
|}
|}

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

{{Европо}}

[[Категори:Литва| ]]
[[Категори:Балтиин уласууд]]
[[Категори:Европын уласууд]]
[[Категори:Хойто Европын уласууд]]
[[Категори:НАТО-гай гэшүүн уласууд]]
[[Категори:Европын Зүблэлэй гэшүүн уласууд]]
[[Категори:Европын Холбооной гэшүүн уласууд]]
[[Категори:НҮБ-эй гэшүүн уласууд]]
[[Категори:Бүгэдэ Найрамдаха Уласууд]]
[[Категори:1918 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг]]
[[Категори:1990 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг]]