# Газар уһанай амитад
Газар уһанай амитад, мүн баһа хоёр нютагтан ([Amphibia] Error: {{Lang-xx}}: text has italic markup (help)) — хуурай газар гарахаар зориглоһон анханай һээр нюруутанай удам. Мүнөөе хүрэтэр тэдэ амидаралай хоёр хэлбэриие дагасаар байна: абгалдай шатаа уһан дотор, бусад бүхыл үлэдһэн амидаралаа хуурай газарта үнгэрүүлдэг.
Хоёр нютагтанай бүлэгиинь саламандра, тритон зэргэ һүүлтэй амитадые, тэршэлэн мэлхэй, баха зэргэ һүүлгүй зүйлнүүдыешье багтаадаг.
Россида — 28 зүйл байдаг.

## Һүүлтэнэй болон һүүлгүйтэнэй багууд
Саламандра, тритон зэрэгые багтааһан һүүлтэнэй багынь хойто тала бүмбэрсэг болон америкын халуун бүһэдэ амидардаг 400 шахам зүйлһээ бүридэнэ. Тэдэгээриинь һунамал бэе, хоёр хос мүсэ болон ута һүүлтэй. Эдэгээр амитадай онсолог шэнжэнь томо нюдэн юм. Һүүлгүйтэнэй багта 4000 зүйл (мэлхэй, баха) багтаха ба туйлын районуудһаа бусад газарта хаа һайгүй амидардаг. Тэдэнэй ута, хүшэрхэг хойто мүсэнь үдэрхэ, харайхад ашаглагдана. Модоной мэлхэйнь һарбуун доороо сабуулаг зөөлэбшэтэй байдагиинь тэдэные гайхалтай үндэртэ абарагшад болгожо һэн.

## Уһан болон хуурай газарай забһарта
Өөрын хүсэтэй жэбрүүдынхээ туһаламжатайгаар хуурай газарта мүлхижэ гараһан яһата загаһануудай удам болохо хоёр нютагтаниинь уһанай болон газарай һээр нюруутанай онсологые харуулдаг. Хамагай гайхалтайнь заламгай бүхы һэлэгшэ амитанһаа томо толгойто/шанаган хорхой гү, али абгалдайнһаа уушгаар амисхалдаг наһа бэе гүйсэһэн мэлхэй, саламандра болон хубирһан ябадал юм. Хоёр нютагтаниинь хүйтэн шуһата амитад, ушариинь тэдэ өөрын температураа зохисуулжа шададаггүй, хүрээлэн буй оршоной температурые хүлээн абадаг. Олонхи зүйлнүүдиинь үбэлые газар дахи нүрэндэ юмуу эсэбэл бөөн набшаһан дотор үнгэрүүлдэг. Тэдэнэй хатаха ушаргүй нимгэн арһаниинь уушганда нэмэлтэ болгон амисхалай үүргэ гүйсэдхэдэг. Арһан дээрэнь мяхашан амитадые үргээхэд зорюулагдаһан хортой, таагүй үнэртэй бодосые илгаруулдаг булшархайнууд баһа бии.

## Хоёр нютагтанай амидаралай цикл
Һүүлтэн болон һүүлгүйтэн хоёр нютагтанай хээлтүүлгэ хабар ябагдадаг. Энгэхыдээ түрһээ ехэбшэлэн сөөрмүүдтэ гаргадаг. Түрэһэнһээ үрэ тогтоһоной дараа абгалдайнь (мэлхэйн хубида энэнь шанаган хорхой) хэдхэн 7 хоногой дараа наһа бэе гүйсэһэн бодгаль болон хубирдаг. Мэлхэй болон бахань онсо гойто өөршэлэлтэндэ үртэдэг. Тэдэнэй хубида һүүлээ аажамаар тараан шэнгээһэнэй болон гаданаа илгарха заламгайн хэрээр һарбуу болон уушагиинь хүгжэдэг. Шанаган хорхойнь ургамал эдишэтэн бол саламандрын абгалдайнууд хорхой шумуулаар хоололдог.

## Мэлхэй яахад бяаг-бяаг гэнэ
Мэлхэйнь һайтар хүгжэһэн сонсогол баһа хүсэтэй дуу хоолойтой. Эрэгшэниинь эмэгшэнээ хээлтүүлэгтэ уряалан дуудаһан абяан гаргадаг. Нүгөө талаһаа, саламандра хамтарагшаа анхилуун үнэр болон хурсэ тодо үнгөөр татадаг. Хоёр нютагтанай хээлтүүлгын ябаса маша түбэгтэйшье болохонь бии.
Эрэгшэниинь хонгорсог хэлбэреэр уһанда табиһан (намгиин мэлхэй) түрһые үрэ тогтоход зорюулан үрын шэнгэнээ гаргадаг, эсэбэл эмэгшэниинь дотоод үрэ тогтолтод зорюулан (дэлтэ тритон) бэлгын тогтолсоогоороо уута үрын шэнгэные шэнгээжэ абадаг. Түрһэнэй хэмжээ ехэшье байжа болоно (10000-һаа дээшэ түрэһэнсэр), багашье байжа болоно, зарим тохёолдолдо гансахан түрэһэнсэршье гаргадаг. Зарим хоёр нютагтаниинь амида зулзага түрүүлдэг. Хэдхэн зүйлнүүд өөрын үндэгөө үжэрһэн набшаһан дунда болон модоной хонгилдо үндэгэлээд уһанһаа гадана үржэдэг.

## Нюуса заналхэлэл
Мэлхэй мэтын олон тооной хоёр нютагтанай зүйлнүүд жэлын гү, али амидаралынхаа мүсэлигэй туршида нюудэлэлдэг. Заримдаа тэдэ хэдэн км, түүнһээ холошье нюудэлэлхэнь бии. Авто зам мэтын һаадууд тэдэнэй хубида үхэлэй аюултай. Хоёр нютагтанай тоо толгой хорогдохо баһа нэгэн шалтагаан бол хүдөө ажахыда гербецид, инсектицид ашагладагта байгаа юм. Тэдэгээриинь хоёр нютагтанай хоол тэжээлэй эхэ булгые усадхадаг ба тэдэнэй арһаариинь дамжин шэнгэдэг.

## Ном зохёол
- Жизнь животных. Энциклопедия в шести томах. Том 5. (Земноводные. Пресмыкающиеся). Общая редакция члена-корреспондента АН СССР профессора Л. А. Зенкевича. — Москва: Просвещение, 1969. — 488 с.
- Рәхимов И. И. Р96 Татарстанның үсемлекләр һәм хайваннар дөньясы : Уку әсбабы / И. И. Рәхимов, K. K. Ибраһимова; Русчадан Ф. Г. Иштирәкова, P. 3. Закирова тәрҗ.— Казан : Мәгариф, 2007.— 199 б.: рәс. б-н. ISBN 978-5-7761-1710-7
- Писанец Е. М. Амфибии Украины: справочник-определитель земноводных Украины и сопредельных территорий. — Киев: Зоол. музей ННПМ НАН Украины, 2007. — 311 с.
- Стишковская Л. Л. Вечные странники. (Жизнь амфибий, как она есть). — М.: Знание, 1988. — 192 с. — ISBN 5-07-000027-6
- Grzimek, B. (2003). Grzimek’s Animal Life Encyclopedia, 2nd edition, Farmington Hills: Gale Group, 3—590. ISBN 0-7876-5362-4. Retrieved on October 7, 2012. [permanent dead link]


Газар уһанай амитад
{{Таксон
|name= Газар уһанай амитад (Amphibia)
|images_set = [[File:Amphibia.png|265px]]
|regnum = [[Амитан]]
|parent=Tetrapoda
|phylum = [[Хүбшэтэн]]
|classis = '''Газар уһанай амитад ''(Amphibia)'''''
|classis_authority = [[Карл Линней|Линней]], 1758
| subdivision_ranks = Дэд анги
| subdivision =
* Ихтиостеги (''Ichthyostegalia'')
[[Хуяггүй]] (''Lissamphibia'')
* [[Һүүлгүйтэн]] (''Anura'')
* [[Хүлгүйтэн]] (''Gymnophiona'')
* [[Һүүлтэн]] (''Urodela'')
† [[Батрахозавр]]/[[Рептилиоморф]]
* [[Сеймуриаморф]] (''Seymouriamorpha'')
* [[Антракозавр]] (''Anthracosauria'') 
† [[Лабиринтодонты]] (''Labyrinthodontia'')
* [[Темноспондиль]] (''Temnospondyli'') 
† [[Нимгэн һээртэн]] (''Lepospondyli'')
* ''Acherontiscidae''
* ''Adelospondyli''
* ''Aïstopoda''
* ''Lysorophia''
* ''Microsauria''
* ''Nectridea''
|wikispecies=Amphibia
|commons=Category:Amphibia
|itis=173420
|ncbi=8292
|eol=1552
}}
'''Газар уһанай амитад''', мүн баһа '''хоёр нютагтан''' ({{lang-la|''Amphibia''}}) — хуурай газар гарахаар зориглоһон анханай [[һээр нюруутан]]ай удам.<ref>{{cite web|url=http://research.amnh.org/herpetology/amphibia/|title=Amphibian Species of the World|publisher=База данных амфибий. Darrel Frost and The American Museum of Natural History|accessdate=2012-03-13|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090724165444/http://research.amnh.org/herpetology/amphibia/|archivedate=2009-07-24}}</ref> Мүнөөе хүрэтэр тэдэ амидаралай хоёр хэлбэриие дагасаар байна: [[абгалдай]] шатаа уһан дотор, бусад бүхыл үлэдһэн амидаралаа хуурай газарта үнгэрүүлдэг.

Хоёр нютагтанай бүлэгиинь [[саламандра]], [[тритон]] зэргэ һүүлтэй амитадые, тэршэлэн [[мэлхэй]], [[баха]] зэргэ һүүлгүй зүйлнүүдыешье багтаадаг.

[[ОХУ|Россида]] — 28 зүйл<ref name="zin">{{cite web|url=http://www.zin.ru/projects/zooint_r/zi2.htm|title=Classis AMPHIBIA (Л. Я. Боркин, 1992)|accessdate=2012-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111101101750/http://www.zin.ru/projects/zooint_r/zi2.htm|archivedate=2011-11-01}}</ref> байдаг.

== Һүүлтэнэй болон һүүлгүйтэнэй багууд ==
[[Саламандра]], [[тритон]] зэрэгые багтааһан [[һүүлтэн]]эй багынь хойто тала бүмбэрсэг болон америкын халуун бүһэдэ амидардаг 400 шахам зүйлһээ бүридэнэ. Тэдэгээриинь һунамал бэе, хоёр хос мүсэ болон ута һүүлтэй. Эдэгээр амитадай онсолог шэнжэнь томо нюдэн юм. Һүүлгүйтэнэй багта 4000 зүйл ([[мэлхэй]], [[баха]]) багтаха ба туйлын районуудһаа бусад газарта хаа һайгүй амидардаг. Тэдэнэй ута, хүшэрхэг хойто мүсэнь үдэрхэ, харайхад ашаглагдана. Модоной мэлхэйнь һарбуун доороо сабуулаг зөөлэбшэтэй байдагиинь тэдэные гайхалтай үндэртэ абарагшад болгожо һэн.

== Уһан болон хуурай газарай забһарта ==
[[Файл:Salamandra salamandra MHNT 1.jpg|мини|слева|Галта саламандрын арһанай булшархайнууд илгарһаниинь тэдэные [[мяхашан]] амитадһаа хамгаалдаг]]
Өөрын хүсэтэй жэбрүүдынхээ туһаламжатайгаар хуурай газарта мүлхижэ гараһан яһата загаһануудай удам болохо хоёр нютагтаниинь уһанай болон газарай [[һээр нюруутан]]ай онсологые харуулдаг. Хамагай гайхалтайнь заламгай бүхы һэлэгшэ амитанһаа томо толгойто/шанаган хорхой гү, али абгалдайнһаа уушгаар амисхалдаг наһа бэе гүйсэһэн мэлхэй, саламандра болон хубирһан ябадал юм. Хоёр нютагтаниинь [[хүйтэн шуһата амитад]], ушариинь тэдэ өөрын температураа зохисуулжа шададаггүй, хүрээлэн буй оршоной температурые хүлээн абадаг. Олонхи зүйлнүүдиинь үбэлые газар дахи нүрэндэ юмуу эсэбэл бөөн набшаһан дотор үнгэрүүлдэг. Тэдэнэй хатаха ушаргүй нимгэн арһаниинь уушганда нэмэлтэ болгон амисхалай үүргэ гүйсэдхэдэг. Арһан дээрэнь [[мяхашан]] амитадые үргээхэд зорюулагдаһан хортой, таагүй үнэртэй бодосые илгаруулдаг булшархайнууд баһа бии.

== Хоёр нютагтанай амидаралай цикл ==
Һүүлтэн болон һүүлгүйтэн хоёр нютагтанай [[хээлтүүлгэ]] хабар ябагдадаг. Энгэхыдээ түрһээ ехэбшэлэн сөөрмүүдтэ гаргадаг. Түрэһэнһээ үрэ тогтоһоной дараа [[абгалдай]]нь (мэлхэйн хубида энэнь шанаган хорхой) хэдхэн 7 хоногой дараа наһа бэе гүйсэһэн бодгаль болон хубирдаг. Мэлхэй болон бахань онсо гойто өөршэлэлтэндэ үртэдэг. Тэдэнэй хубида һүүлээ аажамаар тараан шэнгээһэнэй болон гаданаа илгарха заламгайн хэрээр һарбуу болон уушагиинь хүгжэдэг. Шанаган хорхойнь ургамал эдишэтэн бол саламандрын абгалдайнууд [[хорхой шумуул]]аар хоололдог.

== Мэлхэй яахад бяаг-бяаг гэнэ ==
[[Файл:Agalychnis callidryas.jpg|мини|слева|[[Модоной мэлхэй]]нь өөрын һарбуун доорохи сабуулга зөөлэбшые ашаглан гайхалтай дээшэ абарагшад болодог]]
Мэлхэйнь һайтар хүгжэһэн сонсогол баһа хүсэтэй дуу хоолойтой. Эрэгшэниинь эмэгшэнээ хээлтүүлэгтэ уряалан дуудаһан абяан гаргадаг. Нүгөө талаһаа, саламандра хамтарагшаа анхилуун үнэр болон хурсэ тодо үнгөөр татадаг. Хоёр нютагтанай хээлтүүлгын ябаса маша түбэгтэйшье болохонь бии.
Эрэгшэниинь хонгорсог хэлбэреэр уһанда табиһан (намгиин мэлхэй) түрһые үрэ тогтоход зорюулан үрын шэнгэнээ гаргадаг, эсэбэл эмэгшэниинь дотоод үрэ тогтолтод зорюулан (дэлтэ тритон) бэлгын тогтолсоогоороо уута үрын шэнгэные шэнгээжэ абадаг. Түрһэнэй хэмжээ ехэшье байжа болоно (10000-һаа дээшэ түрэһэнсэр), багашье байжа болоно, зарим тохёолдолдо гансахан түрэһэнсэршье гаргадаг. Зарим хоёр нютагтаниинь амида зулзага түрүүлдэг. Хэдхэн зүйлнүүд өөрын үндэгөө үжэрһэн набшаһан дунда болон модоной хонгилдо үндэгэлээд уһанһаа гадана үржэдэг.

== Нюуса заналхэлэл ==
Мэлхэй мэтын олон тооной хоёр нютагтанай зүйлнүүд жэлын гү, али амидаралынхаа мүсэлигэй туршида нюудэлэлдэг. Заримдаа тэдэ хэдэн км, түүнһээ холошье нюудэлэлхэнь бии. [[Авто зам]] мэтын һаадууд тэдэнэй хубида үхэлэй аюултай. Хоёр нютагтанай тоо толгой хорогдохо баһа нэгэн шалтагаан бол [[хүдөө ажахы]]да гербецид, инсектицид ашагладагта байгаа юм. Тэдэгээриинь хоёр нютагтанай хоол тэжээлэй эхэ булгые усадхадаг ба тэдэнэй арһаариинь дамжин шэнгэдэг.

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

== Ном зохёол ==
* ''Жизнь животных. Энциклопедия в шести томах. Том 5. (Земноводные. Пресмыкающиеся)''. Общая редакция члена-корреспондента АН СССР профессора Л. А. Зенкевича. — Москва: Просвещение, 1969. — 488 с.
* Рәхимов И. И. Р96 Татарстанның үсемлекләр һәм хайваннар дөньясы : Уку әсбабы / И. И. Рәхимов, K. K. Ибраһимова; Русчадан Ф. Г. Иштирәкова, P. 3. Закирова тәрҗ.— Казан : Мәгариф, 2007.— 199 б.: рәс. б-н. ISBN 978-5-7761-1710-7
* Писанец Е. М. ''Амфибии Украины: справочник-определитель земноводных Украины и сопредельных территорий''. — Киев: Зоол. музей ННПМ НАН Украины, 2007. — 311 с.
* {{Книга|заглавие=Вечные странники. (Жизнь амфибий, как она есть)|автор=Стишковская Л. Л.|издательство=[[Знание (издательство, Москва)|Знание]]|год=1988|ссылка=http://www.sivatherium.narod.ru/library/Stishkvs/book_ind.htm|место=М.|isbn=5-07-000027-6|страниц=192}}
* {{cite book |title=Grzimek’s Animal Life Encyclopedia |last=Grzimek |first=B. |authorlink= |year=2003 |publisher=Gale Group |location=Farmington Hills |isbn=0-7876-5362-4 |page= |pages=3—590 |ref=CITEREFGrzimek2003 |accessdate=October 7, 2012 |edition=2nd edition |series= |volume=6, Amphibians |url=http://ru.scribd.com/doc/84072715/1/What-is-an-amphibian }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Мүн үзэхэ ==
* {{cite book
| last = Carroll
| first = Robert L.
| title = Vertebrate Paleontology and Evolution
| year = 1988
| publisher = W. H. Freeman
| isbn = 978-0-7167-1822-2
  }}
* {{cite book
| last = Carroll
| first = Robert L.
| title = The Rise of Amphibians: 365 Million Years of Evolution
| year = 2009
| publisher = Johns Hopkins University Press
| isbn = 978-0-8018-9140-3
  }}
* {{cite book
| last = Duellman
| first = William E.
| coauthors = Linda Trueb
| title = Biology of Amphibians
| year = 1994
| publisher = Johns Hopkins University Press
| isbn = 978-0-8018-4780-6
  }}
* {{cite journal
| last = Frost
| first = Darrel R.
| title = The Amphibian Tree of Life
| id = {{hdl|2246/5781}}
| journal = Bulletin of the American Museum of Natural History
| volume = 297
| pages = 1–291
| year = 2006
| coauthors = Grant, Taran; Faivovich, Julián; Bain, Raoul H.; Haas, Alexander; Haddad, Célio F.B.; De Sá, Rafael O.; Channing, Alan; Wilkinson, Mark; Donnellan, Stephen C.; Raxworthy, Christopher J.; Campbell, Jonathan A.; Blotto, Boris L.; Moler, Paul; Drewes, Robert C.; Nussbaum, Ronald A.; Lynch, John D.; Green, David M.; Wheeler, Ward C.
| doi = 10.1206/0003-0090(2006)297[0001:TATOL]2.0.CO;2
  }}
* {{cite journal
| last = Pounds
| first = J. Alan
| title = Widespread amphibian extinctions from epidemic disease driven by global warming
| journal = Nature
| volume = 439
| issue = 7073
| pages = 161–167
| year = 2006
| pmid = 16407945
| doi = 10.1038/nature04246
| coauthors = Bustamante, Martín R.; Coloma, Luis A.; Consuegra, Jamie A.; Fogden, Michael P. L.; Foster, Pru N.; La Marca, Enrique; Masters, Karen L.; Merino-Viteri, Andrés; Puschendorf, Robert; Ron, Santiago R.; Sánchez-Azofeifa, G. Arturo; Still, Christopher J.; Young, Bruce E.
  }}
* {{cite journal
| last = Stuart
| first = Simon N.
| coauthors = Chanson,Janice S.; Cox, Neil A.; Young, Bruce E.; Rodrigues, Ana S. L.; Fischman, Debra L.; Waller, Robert W.
| title = Status and trends of amphibian declines and extinctions worldwide
| journal = Science
| volume = 306
| issue = 5702
| pages = 1783–1786
| year = 2004
| doi = 10.1126/science.1103538
| pmid = 15486254
  }}
* {{cite book
| last = Stuart, S. N.; Hoffmann, M.; Chanson, J. S.; Cox, N. A.; Berridge, R. J.; Ramani, P.; Young, B. E. (editors)
| first =
| title = Threatened Amphibians of the World
| publisher = Published by [[Lynx Edicions]], in association with [[IUCN-The World Conservation Union]], [[Conservation International]] and [[NatureServe]].
| year = 2008
| url = http://www.hbw.com/lynx/en/lynx-edicions/portada-lynx/MON0017-threatened-amphibians-world.html
| isbn = 978-84-96553-41-5
  }}

== Холбооһон ==
{{Commonscat|Amphibia}}
* [http://www.animalspot.net/category/amphibians Amphibians] — AnimalSpot.net
* [http://photos.archeozoo.org/index/category/54-amphibiens_langen_amphibians_lang_langes_anfibios_lang_?lang=en_UK ArchéoZooThèque : Amphibians skeletons drawings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726202037/http://photos.archeozoo.org/index/category/54-amphibiens_langen_amphibians_lang_langes_anfibios_lang_?lang=en_UK |date=2013-07-26 }} : available in vector, image and PDF formats
* [http://www.amphibians.org/ Amphibian Specialist Group]
* [http://www.amphibianark.org/ Amphibian Ark]
* [http://www.amphibiaweb.org/ AmphibiaWeb]
* [http://www.globalamphibians.org/ Global Amphibian Assessment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110412222247/http://www.globalamphibians.org/ |date=2011-04-12 }}
* [http://sounds.bl.uk/Browse.aspx?category=Environment&collection=Amphibians Amphibian vocalisations on Archival Sound Recordings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100526171512/http://sounds.bl.uk/Browse.aspx?category=Environment&collection=Amphibians |date=2010-05-26 }}

{{1000 үгүүлэл}}

[[Категори:Амитад]]