# Гданьск
Гданьск (польшоор  Gdańsk (туһаламжа·мэдээсэл) [ˈgdaɲsk], кашубск.Загбар:Lang-csbGduńsk, лата: Gedanum, Dantiscum, 1308—1466 ба 1793—1945 оной хоорондо Данциг, герман: Danzig) — хойто Польшодо байрладаг хүн зоной талаар Польшын зургаадахи томо хото (461 935 ажаһуугшад, 2014 он). Хажуугаархи Сопот ба Гдынятай тоолобол, Труймясто — «Гурбан хото» гэһэн сая хүнтэй бөөгнэрэлые байгуулна.
Гданьск хадаа — Балтын тэнгисэй эрье дээрэ томо боомто, ажаүйлэдбэриин түб, энэ тоодо газар тоһоной химиин ба машина бүтээлгын түб (онгосо заһалга ба барилга хүгжөөһэн байна).

## Түүхэ
Гданьск хото 997 ондо Гэгээн Адальберт (Войцех) Пруссида эльгээһэндэ түрүүшынхиеэ дурдагдаба. Харин археологиин малтамалай ёһоор, Гданьскта V зуун жэлһээ хойшо һуурин байрлаа.
997 онһоо 1308 он хүрэтэр Польшын мэдэл доро байгаа. 1308 оной 11 һарын 14-дэ Гданьск Тевтон орденой эзэмдэжэ Пруссида нэмэжэ оруулба. Хотын нэрэ Данциг болобо. 1361 онһоо хойшо Данциг Һанзын холбооной гэшүүн болоно.
1466 ондо Тевтон орден ба Польшын хоорондын Арбан гурбан жэлэй дайнай һүүлдэ Данциг дахин Польшын мэдэл доро орожо хуушан нэрэтэй болобо. Харин хото Польшын IV Казимир хаанһаа үргэн эрхые абажа өөртөө засаха эрхэтэй байгаа.
Польшын залгамжалгын дайнай ябасада Миних ород жанжанай сэрэгүүдэй эзэлһэн. 1793 ондо Польшын хубаалтын үрэ дүндэ Гданьск Пруссиин мэдэл доро орожо дахин Данцигом болобо. 1807 ондо францишуудай эзэлһэнэй һүүлдэ Данциг сүлөөтэ хото боложо, харин 1813 ондо дахин Пруссида үгэһэн бэлэй.

### Дайн хоорондохи үе
Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнай һүүлдэ Версалиин хэрээгэй (1919) ёһоор Данциг сүлөөтэ хотын зэргэтэй боложо Үндэһэтэнэй лигын мэдэл доро байгаа. Хэрээгэй ёһоор Польшо баһал Данцигай коридор (мүн Польшын коридор) абаба. Хотын хүн зоной диилэнхи хуби германшууд байһаншье һаа, польшууд өөрынгөө һургуули, номой сан гэхэ мэтэ байгуулгатай байгаа. Тэрэһээ гадна, Версалиин хэрээгэй ёһоор Данцигай гадаада хэрэгүүд ба түмэр зам Польшын хиналтада оробо.

### Дэлхэйн хоёрдугаар дайн
1939 ондо Германиин Польшоһоо хотые гэдэргэнь үгэхэ нэхэбэ. Польшын арсаһаниинь Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай эхиндэ албан ёһоной шалтагаан болоһон байна.
1939 оной 9 һарын 1-дэ герман сэрэгүүл Польшын Шууданиие ба Вестерплатте бэхилэлтые добтолбо. Хойто үдэрөөр Гданьск Зүүн Пруссида оробо.
Гданьск 1945 оной 3 һарада улаан армиин сүлөөлһэн байна. Бомбодолго ба зүблэлтэ сэрэгүүдэй штурмын үрэ дүндэ хотын 70—80 % һандаба.
Потсдам конференциин ёһоор Зүүн Прусси үгы болгожо, тэрэнэй урда хэһэг Гданьсктай Польшодо үгэһэн байгаа. Герман хүн зон сааша зөөгдэһэн байгаа.

### Дайнай һүүлдэ
Дайна һүүлдэ хуушан хотые һэргээжэ эхилэнхэй.
1980 ондо Гданьскта онгосо заһахын газарай ажалша электрик Лех Валенса ударидаһан «Солидарнощч» гэһэн бэеэ дааһан мэргэжэлэй холбоо бии болобо. Һүүлдэ Лех Валенса Польшын юрэнхылэгшэ болобо.

## Аха дүүнэр хотонууд
- Астана, Казахстан (1996)
- Барселона (испан: Barcelona), Испани
- Бремен (герман: Bremen), Германи
- Бытув (польшоор Bytów, герман: Bütow), Польшо
- Вильнюс (литваар Vilnius, польшоор Wilno), Литва
- Калининград, Орос
- Кальмар (шведээр Kalmar), Швеци
- Кливленд (англи: Cleveland), Оһайо, АНУ
- Марсель (француз: Marseille), Франци
- Ницца (француз: Nice), Франци
- Одесса (украин: ОдесаОдеса), Украина
- Роттердам (Нидерл. RotterdamRotterdam), Нидерланд
- Руан (француз: Rouen), Франци
- Санкт-Петербург, Орос (1961)
- Сефтон (англи: Sefton), Англи, Ехэ Британи
- Турку (фин: Turku, шведээр Åbo), Финланд
- Хельсингёр (даняар Helsingør), Дани
- Мариуполь, Украина (2014)


Гданьск
{{Нютаг
|нэрэ                    = Гданьск
|албан_нэрэ                    = Гданьск хото
|type       = хошуун
|анхаарха_нэрэ           = {{lang-pl|Miasto Gdańsk}}
|image_flag             = POL Gdańsk flag.svg
|flag_size              = 140px
|image_seal             = POL Gdańsk COA.svg
|seal_size              = 140px
|image_skyline          = Gdansk Centrum miasta.jpg
|image_map              = Gdansk map1.png
|map_caption            = Польшо дахи Гданьскын байршалга
|latd= 52|latm= 13|lats= 56|latNS=N
|longd= 21|longm= 0|longs= 30|longEW=E
|улас_эсбэл                 = Улас орон
|али_улас_эсбэл             = {{flagicon|Poland}} [[Польшо]]
|нэгэдүгээр_зэрэгэй_нэгэжэ    = Можо
|нэгэдүгээр_зэрэгэй_нютаг   = [[Файл:POL województwo pomorskie flag.svg|22px]] [[Померани]]
|хоёрдугаар_зэрэгэй_нэгэжэ   = Хошуун
|хоёрдугаар_зэрэгэй_нютаг  = '''Гданьск'''
|гурбадугаар_зэрэгэй_нэгэжэ  = Дүүргэ (34)
|гурбадугаар_зэрэгэй_нютаг = Нэрэ бүхы 34 дүүргэ
|нютагай_түбые_юу_гэхэ     = 
|нютагай_түб               = 
|газар_нютаг            = 261,96 км²<ref name=GUS>{{cite web|url=http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/powierzchnia-i-ludnosc-w-przekroju-terytorialnym-w-2016-r-,7,13.html|title=Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2016 r.|publisher=Główny Urząd Statystyczny|date=2016-07-22|accessdate=2016-11-04|lang=pl}}</ref>
|газарай_байса            = д.т.д. 1,6-180 м
|хүн_ама                 = 2016 ондо {{decrease}}462 996 хүн<ref name=GUS/>
|хүн_ама_үмэнэхэ           = 
|хүн_ама_тоол            = 
|хүн_ама_тоос            = 
|хүн_ама_бүүгэнэрэл       = 
|нягтрал            = 
|арад_түмэн              = 
|сугаараа               = 
|даргые_юу_гэхэ          = 
|даргын_нэрэ             = 
|түүхын_он              = 
|түүхын_үйлэ             = 
|түүхын_он1             =
|түүхын_үйлэ1            = 
|түүхын_он2             = 
|түүхын_үйлэ2            = 
|байгуулагша            = 
|сагай_бүһэ             = Түб Европын саг
|телефоной_код          = (+48) 58
|шууданай_индекс      = 
|utc_offset             = +1
|автомашин_дугаар       = 
|website                = [http://gdansk.pl/ gdansk.pl] (польшоор)
|тэмдэглэл              = 
}}
'''Гданьск''' ({{lang-pl|{{Audio|Pl-Gdańsk.ogg|Gdańsk}}}} {{IPA|[ˈgdaɲsk]}}, кашубск.{{lang-csb|Gduńsk}}Gduńsk, {{Lang-la|Gedanum, Dantiscum}}, 1308—1466 ба 1793—1945 оной хоорондо '''Данциг''', {{Lang-de|Danzig}}<ref>{{ВТ-ЕЭБЕ|Данциг, город}}</ref>) — хойто [[Польшо|Польшодо]] байрладаг хүн зоной талаар Польшын зургаадахи томо хото (461 935 ажаһуугшад, 2014 он). Хажуугаархи [[Сопот (Польшо)|Сопот]] ба [[Гдыня|Гдынятай]] тоолобол, Труймясто — «Гурбан хото» гэһэн сая хүнтэй бөөгнэрэлые байгуулна.

Гданьск хадаа — [[Балтиин тэнгис|Балтын тэнгисэй]] эрье дээрэ томо боомто, ажаүйлэдбэриин түб, энэ тоодо газар тоһоной химиин ба машина бүтээлгын түб (онгосо заһалга ба барилга хүгжөөһэн байна).

== Түүхэ ==
Гданьск хото 997 ондо [[Прагын Адальберт|Гэгээн Адальберт]] (Войцех) Пруссида эльгээһэндэ түрүүшынхиеэ дурдагдаба. Харин археологиин малтамалай ёһоор, Гданьскта V зуун жэлһээ хойшо һуурин байрлаа.

997 онһоо 1308 он хүрэтэр Польшын мэдэл доро байгаа. 1308 оной 11 һарын 14-дэ Гданьск [[Тевтон орден|Тевтон орденой]] эзэмдэжэ Пруссида нэмэжэ оруулба. Хотын нэрэ Данциг болобо. 1361 онһоо хойшо Данциг [[Һанза|Һанзын холбооной]] гэшүүн болоно.

1466 ондо Тевтон орден ба Польшын хоорондын [[Арбан гурбан жэлэй дайн|Арбан гурбан жэлэй дайнай]] һүүлдэ Данциг дахин Польшын мэдэл доро орожо хуушан нэрэтэй болобо. Харин хото Польшын [[IV Казимир]] хаанһаа үргэн эрхые абажа өөртөө засаха эрхэтэй байгаа.

[[Польшын залгамжалгын дайн|Польшын залгамжалгын дайнай]] ябасада [[Миних]] ород жанжанай сэрэгүүдэй эзэлһэн. 1793 ондо Польшын хубаалтын үрэ дүндэ Гданьск Пруссиин мэдэл доро орожо дахин Данцигом болобо. 1807 ондо [[Франци эзэнтэ гүрэн|францишуудай]] эзэлһэнэй һүүлдэ Данциг сүлөөтэ хото боложо, харин 1813 ондо дахин Пруссида үгэһэн бэлэй<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Данциг|[[Книпович, Николай Михайлович|Книпович Н. М.]], [[Лучицкий, Иван Васильевич|Лучицкий И. В.]]}}</ref>.

=== Дайн хоорондохи үе ===
[[Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн|Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнай]] һүүлдэ [[Версалиин хэрээ|Версалиин хэрээгэй]] (1919) ёһоор Данциг сүлөөтэ хотын зэргэтэй боложо [[Үндэһэтэнэй лигэ|Үндэһэтэнэй лигын]] мэдэл доро байгаа. Хэрээгэй ёһоор Польшо баһал Данцигай коридор (мүн Польшын коридор) абаба. Хотын хүн зоной диилэнхи хуби [[германшууд]] байһаншье һаа, польшууд өөрынгөө һургуули, номой сан гэхэ мэтэ байгуулгатай байгаа. Тэрэһээ гадна, Версалиин хэрээгэй ёһоор Данцигай гадаада хэрэгүүд ба түмэр зам Польшын хиналтада оробо.

=== Дэлхэйн хоёрдугаар дайн ===
1939 ондо [[Германи|Германиин]] Польшоһоо хотые гэдэргэнь үгэхэ нэхэбэ. Польшын арсаһаниинь Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай эхиндэ албан ёһоной шалтагаан болоһон байна.

1939 оной 9 һарын 1-дэ герман сэрэгүүл Польшын Шууданиие ба Вестерплатте бэхилэлтые добтолбо. Хойто үдэрөөр Гданьск Зүүн Пруссида оробо.

Гданьск 1945 оной 3 һарада улаан армиин сүлөөлһэн байна. Бомбодолго ба зүблэлтэ сэрэгүүдэй штурмын үрэ дүндэ хотын 70—80 % һандаба.

[[Потсдам уулзалта|Потсдам конференциин]] ёһоор Зүүн Прусси үгы болгожо, тэрэнэй урда хэһэг Гданьсктай Польшодо үгэһэн байгаа. Герман хүн зон сааша зөөгдэһэн байгаа.
[[Файл:Bundesarchiv_Bild_146-1996-030-12A,_Danzig,_Frau_vor_Schaufenster.jpg|справа|мини|250x250пкс|Данциг, 1945]]

=== Дайнай һүүлдэ ===
Дайна һүүлдэ хуушан хотые һэргээжэ эхилэнхэй.

1980 ондо Гданьскта онгосо заһахын газарай ажалша электрик [[Лех Валенса]] ударидаһан «[[Солидарнощч]]» гэһэн бэеэ дааһан мэргэжэлэй холбоо бии болобо. Һүүлдэ Лех Валенса Польшын юрэнхылэгшэ болобо.

== Аха дүүнэр хотонууд ==
<div style="-moz-column-count: 2; column-count: 2;" class=""> 
* {{Flagicon|Kazakhstan}} [[Астана]], [[Казахстан]] (1996)
* {{Flagicon|Spain}} [[Барселоно|Барселона]] ({{Lang-es|Barcelona}}), [[Испани]]
* {{Flagicon|Germany}} [[Бремен]] ({{Lang-de|Bremen}}), [[Германи]]
* {{Flagicon|Poland}} [[Бытув]] ({{lang-pl|Bytów}}, {{Lang-de|Bütow}}), [[Польшо]]
* {{Flagicon|Lithuania}} [[Вильнюс]] ({{lang-lt|Vilnius}}, {{lang-pl|Wilno}}), [[Литва]]
* {{Flagicon|RUS}} [[Калининград]], [[Оросой холбоото улас|Орос]]
* {{Flagicon|Sweden}} [[Кальмар (Швеция)|Кальмар]] ({{lang-sv|Kalmar}}), [[Швеци]]
* {{Flagicon|United States}} [[Кливленд (Оһайо)|Кливленд]] ({{Lang-en|Cleveland}}), [[Оһайо]], [[Америкын Нэгэдэһэн Улас|АНУ]]
* {{Flagicon|France}} [[Марсель]] ({{Lang-fr|Marseille}}), [[Франци]]
* {{Flagicon|France}} [[Ницца]] ({{Lang-fr|Nice}}), [[Франци]]
* {{Flagicon|Ukraine}} [[Одесса]] ({{lang-uk|Одеса}}Одеса), [[Украина]]
* {{Flagicon|Netherlands}} [[Роттердам]] ({{Lang-nl|Rotterdam}}Rotterdam), [[Нидерланд]]
* {{Flagicon|France}} [[Руан]] ({{Lang-fr|Rouen}}), [[Франци]]
* {{Flagicon|RUS}} [[Санкт-Петербург]], [[Оросой холбоото улас|Орос]] (1961)
* {{Flagicon|United Kingdom}} [[Сефтон]] ({{Lang-en|Sefton}}), [[Англи]], [[Ехэ Британи]]
* {{Flagicon|Finland}} [[Турку]] ({{lang-fi|Turku}}, {{lang-sv|Åbo}}), [[Финланд]]
* {{Flagicon|Denmark}} [[Хельсингёр]] ({{lang-da|Helsingør}}), [[Дани]]
* {{Flagicon|Ukraine}} [[Мариуполь]], [[Украина]] (2014)
</div>

== Зүүлтэ ==
{{Зүүлтэ}}

{{Польшын хотонууд}}

[[Категори:Польшын хотонууд]]