# Людвиг ван Бетховен
Людвиг ван Бетховен (герман: Ludwig van Beethoven, 1770 оной 12 һарын 16 - 1827 оной 3 һарын 26) Германиин хүгжэмэй зохёолшо, пианист юм. Баруунай хүгжэмэй урлагэй һонгодог ба романтизмын үеын хоорондохо шэлжэлтэй үеын маша шухала хүн байһан болоод одоошье гэһэн хамагай нүлөө бүхэй, ниитэдэ таашагдаһан хүгжэмэй зохёолшодой нэгэ хэбээр байна.

## Намтар

### Залуу наһа
Хүгжэмэй суута зохёолшо Людвиг ван Бетховен Германиин Бонн хотодо түрөө. Абьяас бэлэгынь багаһаа тодорһон Бетховен 10 наһандаа даралтада хүгжэм, бадаралта бэшхүүрээр тоглодогоороо Бонн хотодо алдаршажа эхилээ һэн. 17 наһатайдаа Венэ хотодо ошожо хэдэнһээ мүрөөдһэн алдарта Вольфганг Амадей Моцартын хүгжэмдэхые сонсоһон түдыгүй дотоно танилсаһаниинь тэрээндэ асара ехэ урам зориг нэмээ. Хоёр ехэ хүнэй анханай ушарал Бетховенэй ерээдүйе түгэс тодорхойлжо үгэһэн юм. Гэбэшье энэ уулзалта түдэ удаһангүй Людвиг ван Бетховенэй эхэ наһа баража хүндэ гарза тохёолдоһон баһа амяа бодогшо эсэгэнь орон гэрээ орхижо одоһон тула Бетховенда хоёр дүүгээ асарша тэдхэхэ үүргэ ногдоһон байна. Эндэ Бетховен дууриин театрай эрэдүү хэлшээр ажалалжа сүлөө забандаа концертда хүгжэмдэжэ, хүгжэмэй хэшээл заадаг болобо.
Л.В.Бетховен хобор олододог амралтынхаа сагые үзэсхэлэнтэ байгаалитай Бонн хотын захада үнгөөрхэ дуратай болоод Райн мүрэнэй хүбөө тэгшэхэн тала газар, ой модон дотор байгаалиин һайхан абяа эгшэг сонсон һуужа зоблон зүдэгүүртэ амидаралаа мартагнадаг байгаа. Энэ үедэ Бетховен өөрын болон үргэн олоной сэдьхэл һанаа, зоблон жаргалые зохёол бүтээлдөө али болохо тодо тусгахые эрхимлэжэ анханайнгаа соната, эгшэглэнтэ аялгуу, дүрбэл, гурбалые туурбиһан. 1789 ондо Франциин хүрэнгэтэнэй арадшалһан хубисхалай нүргээнтэ жэлнүүд эхилбэ. Элэ нүргээн Герман орониие нэгэ адли хамараа. Энэ үедэ философиин һалбариин сонсогшо байһан Л. Бетховен бусад нүхэдэй нэгэн адли аха дүү ёһо, тэгшэ эрхэ, эрхэ сүлөөнэй тухай мүрөөдэжэ хубисхалай үзэл һанаанда үнэншэ байхаа тангараглажаа. Оюутанууд тэрэнэй «Сүлөөтэ хүн гэдэг» дууниие нюусаар дуулажа байгаа. Л.Бетховен тиихэдэ хубисхалай үзэл һанаагаар хүүмүүжэһэниинь тэрэнэй хосгүй абьяас бэлэгые тэтгэхэ хур, ибээхэ нар боложо үгэһэн бэлэй.

### Бүтээл туурбилай үенүүд
Л. Бетховен ниитэдээ 32 эгэшэглэнтэ аялгуу (соната) бэшэһэн юм. Доро бүрыдээ хэн нэгэн хүндэ зорюулагдаһан эдгээр бүтээлдэ һуута хүгжэмэй зохёолшын дотоод сэдьхэл, зориг эрэмэлзэл, зобнил, дуртагал нэбэтэ шэнэгэһэн байдаг. Л. Бетховен юһэн симфони бэшэһэнэй анханайхые Венэ хотоноо тогложоо. Үнэн сэдьхэлэй баяр баяасхаланай дамжуулһан эхиныхээ хэһэгһээ түгэсхэл хүрэтэрээ хүнэй һайн сэдьхэл, хүсэл тэмүүлэлые элирхылһэн энэ симфониин гол онсолог байба. Хүгжэмэй һуута зохёолшын абияас бэлэг иинхүү едэ ундарша алдар хүндэ хүлээһэн болобошье хэдэн жэлэй үмэнэ эхилһэн шэхэнэй дүлиирэлиинь улам даамжаршээ. Гэбшье тэрэ бүүтэхэ тэмсэхэ, аза жаргалые хүсэхэ мүрөөдэлөө орхиһонгүй.
«Би түүндэ дурлажа тэрэшье намайгаа хайрлагаа» гэжэ багын найздаа бэшэжэ байһан Жулетта Гвиччарди гэдэг басагантай тэрэ тааралдажа 1802 ондо түүндэ зорюулһан алдарта «Һарын сонатые» бэшэһэн. Сонатын эхинэй хэһэгтэ зайрай шэмээгүй, сэдьхэлэй зобори дүрсэлэгдэжэ, хоёрдугаар хэһэгтэ шаламгай, сэбэлзүүр аалигүй байдал элирнэ. БетхоВенэй дурлал бүтээлгүй боложо, бэеын зоблон дээрэ сэдьхэлэй зоблон нэмэн даражаа. Энэ үедэ хоёрдугаар симфони зохёоһон болоод түүндэ залуу наһанайха дуран дурлал хүсэл тэмүүлэл шэнгэһэн. 1804 ондо тэмсэл, илалтын бэлигдэл болоһон гурбадугаар симфони бэшэбэ. Хүгжэмэй дүлии зохёолшо хэдыгээр концертда тоглохо, ударидааша хэхээ бараг болиһон болобошье гайхамшагтай симфонинууд, дуртагал ая, соната, дүрбэлүүдээ бүтэһээр байгаа.
1812 ондо долоо, наймадугаар симфони хэдэн һарын дотор бэшэһэн. 1816 онһоо 1823 ох хүрэтэр олон янзын үбшэн эмхэг тусшье баһа ахуй амидаралай хубида ехэхэн хашагдамал байһан болобошье тэрэ тэсбэрлэһээр, бүтээһээр байба. БетхоВенэй 9-р симфони боло тэрэнэй уран бүтээлэй орьёл юм. Энэ боло симфониин түүхэндэ анха удаа дуушад дуулажа, тэрэнэй хүгжэлдэ шэнэшлэл хэһэн алдарта бүтээл байгаа. Бетховен уг алдарта симфони бэшэжэ байхадаа таг дүлии байһан юм. 1824 оной 5-р һарада энэ һуута бүтээлээ ударидан тоглуулжа дууһаад, эргэжэ ёһолохдоо сонсогшодой алга ташилтын нижигнээниие огто сонсохогүй гагсахүү нёлбоһон мэлтэгэнэһэн нюудээр баяр бахадалдаа дэбэрһэн сонсогшо олоной дахин сонсохые шаардаһан гар иралзажа байхые хаража, тэдэндэ юу бүтээжэ үгэһэнөө ойлгожоо. 1826 ондо Л. Бетховен амидаралынхаа һүүлшын бүтээл болохо шабхадаһата хүгжэмэй дүрбэлэйе дууһагаад байха үедэ һалхинда сохюулһан. «Би мянга дахин амидархые хүсэжэ байна», «Өөр баһа хэдэ хэдэн томо бүтээлээ юртэмсэдэ бэлэглэнэ» гэжэ бодожо ябаһан хүгжэмэй ехэ зохёолшо таалал түгэсбэ.


Зобоһон тэмсэһэн хэн бүхэнэй үлэмжэ дотоно нүхэр, агуу сод хүнэй нэгэ Л.БетхоВенэй амидарал иинхүү 57 дахи жэлдээ тасаршээ. Һуута хүгжэмэй зохёолшын бүтээлнүүд илангаяа алдарта «Һарын сонатые» Владимир Ленин үндэр үнэлжэ: 
| « | Аппасионатаһаа үлүү һайхан зүйлые би мэдэхэгүй. Гайхамшагтай һайхан, ерэ буһын аялгуу юм. Хүн ямар ехэ гайхамшагые бүтээдэг юм бэ? | » |

 гэжэ бэшэһэн бэлэй.

## Хүгжэмэй хэһэг хубинууд
| (аудио)                                                                          |
| "Баярай магтаал" - 9 симфониин олоороо дулаалга (Европын холбооной түрын дуулал) |
| фортепиано                                                                       |
| Туһа                                                                             |

| (аудио)                                            |
| 5 дахи симфони до минор, 1 хуби - Allegro con brio |
|                                                    |
| Туһа                                               |

| (аудио)                     |
| Элизэһээ (25 дахи багатель) |
|                             |
| Туһа                        |

| (аудио)                                                                |
| 14 дэхи фортепианогой соната «Һарын соната», 1 хуби - Adagio sostenuto |
|                                                                        |
| Туһа                                                                   |

| (аудио)                              |
| 4 дэхи фортепианогой концерт, 1 хуби |
|                                      |
| Туһа                                 |


Людвиг ван Бетховен
{{Алдартай хүн
|нэрэ = Людвиг ван Бетховен
|уугуул_нэрэ = Ludwig van Beethoven
|зураг = Beethoven.jpg
|ажал_үйлэ = [[хүгжэм|хүгжэмэй зохёолшо]], [[хүгжэм]]шэ, [[багша]]
|түрэһэн_үдэр = 
|түрэһэн_газар = [[File:Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1430-1806).svg|20px|link=Арюун Ромын эзэнтэ улас]] [[Бонн]], [[Германи]]
|иргэн = [[File:Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1430-1806).svg|20px|link=Арюун Ромын эзэнтэ улас]] → [[File:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|20px|link=Австриин эзэнтэ улас]]
|наһа_бараһан_үдэр = 
|наһа_бараһан_газар = [[File:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|20px|link=Австриин эзэнтэ улас]] [[Венэ]], [[Австри]]
| ажал_хэһэн_саг  = [[классицизм]] → [[романтизм]]
|нүхэр = 
|һургалта = [[Йозеф Һайдн]], [[Иоханн Георг Альбрехтсбергер]], [[Антонио Сальери]]
|хүүгэд =
|шагнал =
|гар    = 
}}
'''Людвиг ван Бетховен''' ({{lang-de|Ludwig van Beethoven}}, [[1770 он]]ой [[12 һарын 16]] - [[1827 он]]ой [[3 һарын 26]]) [[Германи]]ин хүгжэмэй зохёолшо, пианист юм. Баруунай хүгжэмэй урлагэй һонгодог ба [[романтизм|романтизмын үе]]ын хоорондохо шэлжэлтэй үеын маша шухала хүн байһан болоод одоошье гэһэн хамагай нүлөө бүхэй, ниитэдэ таашагдаһан хүгжэмэй зохёолшодой нэгэ хэбээр байна.

== Намтар ==
=== Залуу наһа ===
[[Файл:Beethoven Riedel 1801.jpg|мини|слева|Залуу Бетховен]]
Хүгжэмэй суута зохёолшо Людвиг ван Бетховен Германиин [[Бонн]] хотодо түрөө. Абьяас бэлэгынь багаһаа тодорһон Бетховен 10 наһандаа даралтада хүгжэм, бадаралта [[бэшхүүр]]ээр тоглодогоороо Бонн хотодо алдаршажа эхилээ һэн. 17 наһатайдаа [[Венэ]] хотодо ошожо хэдэнһээ мүрөөдһэн алдарта [[Вольфганг Амадей Моцарт]]ын хүгжэмдэхые сонсоһон түдыгүй дотоно танилсаһаниинь тэрээндэ асара ехэ урам зориг нэмээ. Хоёр ехэ хүнэй анханай ушарал Бетховенэй ерээдүйе түгэс тодорхойлжо үгэһэн юм. Гэбэшье энэ уулзалта түдэ удаһангүй Людвиг ван Бетховенэй эхэ наһа баража хүндэ гарза тохёолдоһон баһа амяа бодогшо эсэгэнь орон гэрээ орхижо одоһон тула Бетховенда хоёр дүүгээ асарша тэдхэхэ үүргэ ногдоһон байна. Эндэ Бетховен [[дууриин театр]]ай эрэдүү хэлшээр ажалалжа сүлөө забандаа концертда хүгжэмдэжэ, хүгжэмэй хэшээл заадаг болобо.

Л.В.Бетховен хобор олододог амралтынхаа сагые үзэсхэлэнтэ байгаалитай Бонн хотын захада үнгөөрхэ дуратай болоод [[Райн мүрэн]]эй хүбөө тэгшэхэн тала газар, ой модон дотор байгаалиин һайхан абяа эгшэг сонсон һуужа зоблон зүдэгүүртэ амидаралаа мартагнадаг байгаа. Энэ үедэ Бетховен өөрын болон үргэн олоной сэдьхэл һанаа, зоблон жаргалые зохёол бүтээлдөө али болохо тодо тусгахые эрхимлэжэ анханайнгаа соната, эгшэглэнтэ аялгуу, дүрбэл, гурбалые туурбиһан. 1789 ондо Франциин хүрэнгэтэнэй арадшалһан хубисхалай нүргээнтэ жэлнүүд эхилбэ. Элэ нүргээн Герман орониие нэгэ адли хамараа. Энэ үедэ философиин һалбариин сонсогшо байһан Л. Бетховен бусад нүхэдэй нэгэн адли аха дүү ёһо, тэгшэ эрхэ, эрхэ сүлөөнэй тухай мүрөөдэжэ хубисхалай үзэл һанаанда үнэншэ байхаа тангараглажаа. Оюутанууд тэрэнэй «Сүлөөтэ хүн гэдэг» дууниие нюусаар дуулажа байгаа. Л.Бетховен тиихэдэ хубисхалай үзэл һанаагаар хүүмүүжэһэниинь тэрэнэй хосгүй абьяас бэлэгые тэтгэхэ хур, ибээхэ нар боложо үгэһэн бэлэй.

=== Бүтээл туурбилай үенүүд ===
[[Файл:Beethoven Mähler 1815.jpg|мини|Бетховен 1815 ондо.]]
Л. Бетховен ниитэдээ 32 эгэшэглэнтэ аялгуу (соната) бэшэһэн юм. Доро бүрыдээ хэн нэгэн хүндэ зорюулагдаһан эдгээр бүтээлдэ һуута хүгжэмэй зохёолшын дотоод сэдьхэл, зориг эрэмэлзэл, зобнил, дуртагал нэбэтэ шэнэгэһэн байдаг. Л. Бетховен юһэн симфони бэшэһэнэй анханайхые Венэ хотоноо тогложоо. Үнэн сэдьхэлэй баяр баяасхаланай дамжуулһан эхиныхээ хэһэгһээ түгэсхэл хүрэтэрээ хүнэй һайн сэдьхэл, хүсэл тэмүүлэлые элирхылһэн энэ симфониин гол онсолог байба. Хүгжэмэй һуута зохёолшын абияас бэлэг иинхүү едэ ундарша алдар хүндэ хүлээһэн болобошье хэдэн жэлэй үмэнэ эхилһэн шэхэнэй дүлиирэлиинь улам даамжаршээ. Гэбшье тэрэ бүүтэхэ тэмсэхэ, аза жаргалые хүсэхэ мүрөөдэлөө орхиһонгүй.

«Би түүндэ дурлажа тэрэшье намайгаа хайрлагаа» гэжэ багын найздаа бэшэжэ байһан Жулетта Гвиччарди гэдэг басагантай тэрэ тааралдажа 1802 ондо түүндэ зорюулһан алдарта «[[Һарын соната|Һарын сонатые]]» бэшэһэн. Сонатын эхинэй хэһэгтэ зайрай шэмээгүй, сэдьхэлэй зобори дүрсэлэгдэжэ, хоёрдугаар хэһэгтэ шаламгай, сэбэлзүүр аалигүй байдал элирнэ. БетхоВенэй дурлал бүтээлгүй боложо, бэеын зоблон дээрэ сэдьхэлэй зоблон нэмэн даражаа. Энэ үедэ хоёрдугаар симфони зохёоһон болоод түүндэ залуу наһанайха дуран дурлал хүсэл тэмүүлэл шэнгэһэн. 1804 ондо тэмсэл, илалтын бэлигдэл болоһон гурбадугаар симфони бэшэбэ. Хүгжэмэй дүлии зохёолшо хэдыгээр концертда тоглохо, ударидааша хэхээ бараг болиһон болобошье гайхамшагтай симфонинууд, дуртагал ая, соната, дүрбэлүүдээ бүтэһээр байгаа.

1812 ондо долоо, наймадугаар симфони хэдэн һарын дотор бэшэһэн. 1816 онһоо 1823 ох хүрэтэр олон янзын үбшэн эмхэг тусшье баһа ахуй амидаралай хубида ехэхэн хашагдамал байһан болобошье тэрэ тэсбэрлэһээр, бүтээһээр байба. БетхоВенэй 9-р симфони боло тэрэнэй уран бүтээлэй орьёл юм. Энэ боло симфониин түүхэндэ анха удаа дуушад дуулажа, тэрэнэй хүгжэлдэ шэнэшлэл хэһэн алдарта бүтээл байгаа. Бетховен уг алдарта симфони бэшэжэ байхадаа таг дүлии байһан юм. 1824 оной 5-р һарада энэ һуута бүтээлээ ударидан тоглуулжа дууһаад, эргэжэ ёһолохдоо сонсогшодой алга ташилтын нижигнээниие огто сонсохогүй гагсахүү нёлбоһон мэлтэгэнэһэн нюудээр баяр бахадалдаа дэбэрһэн сонсогшо олоной дахин сонсохые шаардаһан гар иралзажа байхые хаража, тэдэндэ юу бүтээжэ үгэһэнөө ойлгожоо. 1826 ондо Л. Бетховен амидаралынхаа һүүлшын бүтээл болохо шабхадаһата хүгжэмэй дүрбэлэйе дууһагаад байха үедэ һалхинда сохюулһан. «Би мянга дахин амидархые хүсэжэ байна», «Өөр баһа хэдэ хэдэн томо бүтээлээ юртэмсэдэ бэлэглэнэ» гэжэ бодожо ябаһан хүгжэмэй ехэ зохёолшо таалал түгэсбэ.

Зобоһон тэмсэһэн хэн бүхэнэй үлэмжэ дотоно нүхэр, агуу сод хүнэй нэгэ Л.БетхоВенэй амидарал иинхүү 57 дахи жэлдээ тасаршээ. Һуута хүгжэмэй зохёолшын бүтээлнүүд илангаяа алдарта «[[Һарын соната|Һарын сонатые]]» [[Владимир Ленин]] үндэр үнэлжэ: {{цитата|Аппасионатаһаа үлүү һайхан зүйлые би мэдэхэгүй. Гайхамшагтай һайхан, ерэ буһын аялгуу юм. Хүн ямар ехэ гайхамшагые бүтээдэг юм бэ?}} гэжэ бэшэһэн бэлэй.

== Хүгжэмэй хэһэг хубинууд ==
{|
|-valign="top"
|
{{Listen
| Имя_файла =Anthem of Europe (US Navy instrumental long version).ogg
| Название = "Баярай магтаал" - 9 симфониин олоороо дулаалга (Европын холбооной түрын дуулал)
| Описание = фортепиано
}}
|
{{Listen
| Имя_файла = Ludwig van Beethoven - Symphonie 5 c-moll - 1. Allegro con brio.ogg
| Название = 5 дахи симфони до минор, 1 хуби - Allegro con brio
| Описание = 
}}
|}

{|
|-valign="top"
|
{{Listen
| Имя_файла = FurElise.ogg
| Название = Элизэһээ (25 дахи багатель)
| Описание = 
}}
|
{{Listen
| Имя_файла = Beethoven Moonlight 1st movement.ogg
| Название = 14 дэхи фортепианогой соната «Һарын соната», 1 хуби - Adagio sostenuto
| Описание =
}}
|}
{|
|-valign="top"
|
{{Listen
| Имя_файла = Beethoven concerto4 1.ogg
| Название = 4 дэхи фортепианогой концерт, 1 хуби
| Описание =
}}
|}

==Холбооһон==
* {{Commons|Ludwig van Beethoven}}

==Зүүлтэ==
{{Зүүлтэ}}
{{1000 үгүүлэл}}

[[Категори:Австриин хүгжэмэй зохёолшод]]

{{1000 үгүүлэл}}