# Байгаалиин нөөсэ
Байгаалиин нөөсэ (ᠪᠠᠢᠢᠭᠠᠯᠢ ᠢᠢᠨ ᠨᠦᠭᠡᠴᠡ) гэжэ хүнэй гараар бүтээгдээгүй, байгаалида байдаг, хүнүүдэй оршон тогтонихо хэрэгсэл юм. Эндэ уһан, хүрьһэн, ургамал, амитан, шууд ба болбосоруусан хэлбэреэр ашагладаг эрдэсүүд хамаарагдадаг. Байгаалиин нөөсэ хүнүүдэй хоол ундан, хубсаһан, орон байра, түлишэ эршэм хүсэн, ажа үйлэдбэриин түүхэй эдэй эхэ үүдэбэринь болодог.

## Ангилал

### Байгаалиин нөөсые ашаглаха байдалаарынь:
- Үйлэдбэрилэлэй,
- Эрүүлые хамгаалхын,
- Гоё һайханай,
- Шэнжэлхэ ухаанай, гэхэ мэтэ


### Байгаалиин ямар бүридүүлэгшэд хамаарагдахаарынь:
- Газарай,
- Уһанай,
- Ойн,
- Эрдэстэ,
- Эршэм хүсэнэй, гэхэ мэтэ,


### Нөөсын хэрэглэгдэхэ байдалаарынь:
- Шабхагдашагүй
- Шабхагдадаг

Шабхагдадаг нөөсыень дахин һэргээгдэхэ, һэргээгдэхэгүй гэжэ ангилна. Һэргээгдэхэгүй нөөсэ гэдэгынь дахин бии болгохогүй болон бии болгоһоншье түүниие хүн ашаглахаһаа удаан бии болодог нөөсэ орохо ба энэнь газарай баялиг юм. Энэниие ашаглабал муу үрэ дүндэ хүргэдэг. Һэргээгдэхгүй нөөсые хэмнэлтэтэй, зохидтой ашаглаха хэрэгтэй ба али алдагдал бага гаргаха шаардалгатай. Харисангы һэргээгдэхэ нөөсэдэ газарай баялиг, ойн нөөсэ хамаарагдана. Хүрьһэн хамагай үнэтэй нөөсэ болоод саг уларил, амиды организмын оролсоотойгоор маша удаан һэргээгдэнэ.

Байгаалиин нөөсэ
[[File:Udachnaya pipe.JPG|thumb|[[Саха|Яхадта]] «Удачная» соргонь — шабхагдадаг байгаалиин нөөсын абалгын жэшээ]]
'''Байгаалиин нөөсэ''' ({{mongolUnicode|ᠪᠠᠢᠢᠭᠠᠯᠢ ᠢᠢᠨ ᠨᠦᠭᠡᠴᠡ|h}}) гэжэ [[ухаанта хүн|хүнэй]] гараар бүтээгдээгүй, [[байгаали]]да байдаг, хүнүүдэй оршон тогтонихо хэрэгсэл юм. Эндэ [[уһан]], [[хүрьһэн]], [[ургамал]], [[амитан]], шууд ба болбосоруусан хэлбэреэр ашагладаг [[эрдэс]]үүд хамаарагдадаг. Байгаалиин нөөсэ хүнүүдэй хоол ундан, [[хубсаһан]], орон байра, [[түлишэ]] [[эршэм хүсэн]], ажа үйлэдбэриин [[түүхэй эд]]эй эхэ үүдэбэринь болодог.

== Ангилал ==
=== Байгаалиин нөөсые ашаглаха байдалаарынь: === 
* Үйлэдбэрилэлэй,
* Эрүүлые хамгаалхын,
* Гоё һайханай,
* Шэнжэлхэ ухаанай, гэхэ мэтэ

=== Байгаалиин ямар бүридүүлэгшэд хамаарагдахаарынь: ===
* Газарай, 
* Уһанай, 
* Ойн,  
* Эрдэстэ, 
* Эршэм хүсэнэй, гэхэ мэтэ,

=== Нөөсын хэрэглэгдэхэ байдалаарынь: === 
* Шабхагдашагүй 
* Шабхагдадаг
 
Шабхагдадаг нөөсыень дахин һэргээгдэхэ, һэргээгдэхэгүй гэжэ ангилна. Һэргээгдэхэгүй нөөсэ гэдэгынь дахин бии болгохогүй болон бии болгоһоншье түүниие хүн ашаглахаһаа удаан бии болодог нөөсэ орохо ба энэнь газарай баялиг юм. Энэниие ашаглабал муу үрэ дүндэ хүргэдэг. Һэргээгдэхгүй нөөсые хэмнэлтэтэй, зохидтой ашаглаха хэрэгтэй ба али алдагдал бага гаргаха шаардалгатай. Харисангы һэргээгдэхэ нөөсэдэ газарай баялиг, ойн нөөсэ хамаарагдана. Хүрьһэн хамагай үнэтэй нөөсэ болоод саг уларил, [[амидарал|амиды]] [[махабад|организмын]] оролсоотойгоор маша удаан һэргээгдэнэ.

== Мүн үзэхэ ==
{{Commonscat|Natural resources}}
* {{cite encyclopedia |last1=Batey Blackman |first1=Sue Anne |authorlink1= |last2= Baumol |first2= William J. |authorlink2=William Baumol |editor=[[David R. Henderson]] (ed.)|encyclopedia=[[Concise Encyclopedia of Economics]] |title=Natural Resources |url=http://www.econlib.org/library/Enc/NaturalResources.html |year=2008 |edition= 2nd |publisher=[[Library of Economics and Liberty]] |location=Indianapolis |isbn=978-0865976658 |oclc=237794267}}

[[Категори:Экологи]]
[[Категори:Эдэй засаг]]