# Япон эзэнтэ гүрэн
Япон эзэнтэ гүрэн (Ехэ Япон эзэнтэ гүрэн, японоор
大日本帝国) гээшэ 1868 оной 1 һарын  3-һаа 1947 оной 5 һарын 3 болотор Японой эзэн хаанда һуурилһан онсогой улас гүрэн болон тэрэнэй доро империалис бодолгоор эзэлһэн нютаг дэбисхэр гү, али Японой империалис үе юм. 1868 оной 1 һарын  3 Мэйдзи шэнэшлэлэй үрэ дүндэ Мэйдзи засагай газар байгуулжа 1947 оной 5 һарын  3 Японой Үндэһэн Хуули хүсэн түгэлдэр болохо хүрэтэр 79 жэл оршон байгаа. Мэйдзи шэнэшлэлээр түргэн нээлтэ бодолготой барууншаһан Азиһаа түрүүшын баян болон сэрэгээр хүсэтэй гүрэн болоһон байна.
1895 оной 4 һарын 17 Япон-Цин дайнда илажа Тайвань аралые эзэлээд, 1905 оной Орос-Япон дайнда илаһанай һүүлдэ 1910 оной 8 һарын 29 Солонгос эзэнтэ гүрэниие хүсөөр нэгэдхэһэн. 1930-аад онуудта Манжуур ба Хитад Уласые добтолһон болон Нацис Германи, Итали хаанта уластай суг хамта Тэнхэлигэйхидэй гэшүүнөөр Дэлхэйн хоёрдугаар дайнда хабаасагдажа Вьетнам, Сингапур, Филиппина гэхэ мэтэ Зүүн Азиин нютаг дэбисхэртэ Океаниин олон аралнуудые добтолоод эзэлээ.
Тиимэшье АНУ-тай Номгон далайн дайнай ашаар дайнай ябаса хубилалжа эсэсэй эсэстээ 1945 оной 8 һарын эхиндэ Хиросима ба Нагасаки атомой бомбодогдожо Зүблэлтын сэрэгэй Манжуурые добтолһоной һүүлдэ 8 һарын 14 Потсдамай уулзалтые хүлеэн абаба. 8 һарын 15-да холбоотонуудта албан ёһоор буужа үгөөд, 9 һарын 2 Потсдамай уулзалтын тунхаглалда гарай үзэгөө табиба. Холбоотон сэрэг эзэмдэгшэ болоһон Америкын сэрэг Япон эзэнтэ гүрэниие буулгаба. Тэрэнэй һүүлдэ 1947 оной 5 һарын 3-да Японой Үндэһэн Хуули сахюулжа албан ёһоор үгы болобо.

## Эзэн хаашуул
| Бунханай нэрэ           | Өөрын нэрэ      | Бага наһанай нэрэ  | Хааншалал             | Үеын нэрэ |
| ----------------------- | --------------- | ------------------ | --------------------- | --------- |
| Мэйдзи Тэнно (明治天皇) | Муцухито (睦仁) | Сати-но-мия (祐宮) | 1868–1912 (1890–1912) | Мэйдзи    |
| Тайсё Тэнно (大正天皇)  | Ёсихито (嘉仁)  | Хару-но-мия (明宮) | 1912–26               | Тайсё     |
| Сёва Тэнно (昭和天皇)   | Хирохито (裕仁) | Мити-но-мия (迪宮) | 1926–89               | Сёва      |


## Японы харьяата нютаг дэбисхэрнүүд

### Зүүн Ази
- Люучюу ольтирог (1872-1945; 1972-)
- Курил ольтирог (1875-1945)
- Рёдзюн (1894-1895; 1905-1945)
- Тайван (1895-1945)
- Солонгос (1910-1945)
- Карафуто (Сахалин; урда хэһэг: 1905-1945; хойто хэһэг: 1920-1925)
- Косю (1914-1920; 1938-1945)
- Кадзан ольтирог (1891-1945; 1968-)
- Маньсю-коку (1931-1945)
- Мокё (1936-1945)
- Урда Манжуур түмэр зам (1905-1935)
- Тэнсин (1895-1945)
- Икаи (1895-1898)
- Зүүн Хитад (1937-1945)
- Хонконг (1941-1945)


### Зүүн-Урда Ази
- Андамана ба Никобара (1942-1945)
- Бирма (1942-1945)
- Хойто Борнео (1942-1945)
- Бруней (1942-1945)
- Филиппина (1942-1945)
- Нидерландын Ост-Инди (1942-1945)
- Камбоджа (1941-1945)
- Лаос (1941-1945)
- Малайзи (1942-1945)
- Шэнэ Гвиней (1942-1944)
- Папуа (1942-1943)
- Саравак (1941-1945)
- Сингапур (1942-1945)
- Тайланд (1940-1945)
- Португалай Тимор (1942-1945)
- Вьетнам (1940-1945)
- Крисмас арал (1942-1945)
- Парасель ольтирог (1939-1944)
- Спратли ольтирог (1941-1945)


### Номгон далай
- Атту ба Киска (1942-1943)
- Банаба (1942-1945)
- Гуам (1941-1944)
- Каролина аралнууд (1914-1944)
- Хойто Мариана аралнууд (1914-1944)
- Науру (1942-1945)
- Огасавара (1876-1945; 1968-)
- Палау (1914-1944)
- Уэйк (1941-1945)
- Һилбертын аралнууд (1941-1943)
- Маршаллын аралнууд (1914-1944)
- Саломоной аралнууд (1942-1943)


Япон эзэнтэ гүрэн
{{Түүхын улас
 |буряад_нэрэ                 = Ехэ Япон эзэнтэ гүрэн
 |уугуул_нэрэ             = '''大日本帝國'''
 |статус                   = [[Эзэнтэ гүрэн]]
 |дуулал                     = {{lang-jap|君が代|きみがよ}} → Кимигаё<br/>«Эзэн дээдэһээ танай хаан түрэ барилга»<br/><center>[[File:Kimi ga Yo instrumental.ogg]]</center>
 |туг                     = Naval ensign of Japan (1889–1945).svg{{!}}border
 |тугай_бэшэлгэ           = [[Япон туг|Туг]]
 |һүлдэ                     = Imperial Seal of Japan.svg
 |һүлдын_бэшэлгэ           = [[Япон һүлдэ|Эзэн хаанай тамга]]
 |газарай_зураг                    = Japanese Empire (orthographic projection).svg
 |хэмжээ                   = 
 |бэшэлгэ                 = Япон 1942 ондо
 |type_before              = 
 |p1=Токугава сёгунта улас
 |flag_p1=Flag_of_the_Tokugawa_Shogunate.svg
 |p2 = Люучюу улас
 |flag_p2 = 
 |p3 = Солонгос эзэнтэ гүрэн
 |flag_p3 = Flag_of_Korea_(1899).svg
 |байгуулга               = 1868
 |усадхалга            = 1947
 <!-- |type_after               = если этот параметр присутствует в шаблоне,
то необходимо указать примерно следующее: «Государства после распада…»,
иначе удалите его, автоматически будет указано: «Преемники».-->
 |s1 = Япон
 |s2 = Бүгэдэ Найрамдаха Солонгос Улас
 |s4 = Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалаһан Солонгос Арадай Улас
 |s5 = Тайвань
 |s6 = Номгон далайн аралнууд харьяата нютаг дэбисхэр
 |flag_s1 = Flag of Japan.svg
 |flag_s2 = Flag of South Korea.svg
 |flag_s4 = Flag of North Korea.svg
 |flag_s5 = Flag_of_the_Republic_of_China.svg
 |flag_s6 = Flag_of_the_Trust_Territory_of_the_Pacific_Islands.svg
 |уряа                    = 
 |ниислэл                  = [[Токио]]
 |хэлэн                     = [[Япон хэлэн|япон]]
 |мүнгэн_тэмдэгтэ                   = йенэ
 |дополнительный_параметр  = 
 |содержимое_параметра     = 
 |газар_нютаг                  = 1 984 000 км² (1938)<ref name=Harrison3>{{cite book|last1=Harrison|first1=Mark|title=The Economics of World War II: Six Great Powers in International Comparison|date=2000|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521785037|page=3|url=https://books.google.com/books?id=ZgFu2p5uogwC|accessdate=2 October 2016}}</ref>
 |хүн_ама                = 77 700 000 (1920)
 |обог_удам                 =
 |тэргүүнэй_тушаал=[[Эзэн хаан]]
 |тэргүүн1=[[Мэйдзи эзэн хаан]]
 |тэргүүн_үе1=1868–1912
 |тэргүүн2=[[Тайсё эзэн хаан]]
 |тэргүүн_үе2=1912–1926
 |тэргүүн3=[[Сёва эзэн хаан]]
 |тэргүүн_үе3=1926–1947
 |шажан                  =
}}
'''Япон эзэнтэ гүрэн''' (''Ехэ Япон эзэнтэ гүрэн'', {{lang-jap|大日本帝国|だいにっぽんていこく}}<ref name="Shillony">{{cite book|title=Ben-Ami Shillony - Collected Writings|first=Ben-Ami |last=Shillony |publisher=Routledge |year=2013|isbn=1134252307 |url=https://books.google.com/books?id=jQoNuRfzqNMC&pg=PA83 |page=83}}</ref>) гээшэ [[1868 он]]ой [[1 һарын  3]]-һаа [[1947 он]]ой [[5 һарын 3]] болотор<ref name=ndlconstitution>{{cite web | title=Chronological table 5  1 December 1946 - 23 June 1947 | publisher = [[National Diet Library]] | url = http://www.ndl.go.jp/constitution/e/etc/history05.html |accessdate = September 30, 2010}}</ref> [[Япон]]ой эзэн хаанда һуурилһан онсогой улас гүрэн болон тэрэнэй доро империалис бодолгоор эзэлһэн нютаг дэбисхэр гү, али [[Япон]]ой [[империализм|империалис]] үе юм. [[1868 он]]ой [[1 һарын  3]] [[Мэйдзи шэнэшлэл]]эй үрэ дүндэ [[Мэйдзи эзэн хаан|Мэйдзи засагай газар]] байгуулжа [[1947 он]]ой [[5 һарын  3]] [[Японой Үндэһэн Хуули]] хүсэн түгэлдэр болохо хүрэтэр 79 жэл оршон байгаа. Мэйдзи шэнэшлэлээр түргэн нээлтэ бодолготой [[вестернизаци|барууншаһан]] [[Ази]]һаа түрүүшын баян болон сэрэгээр хүсэтэй гүрэн болоһон байна.

[[1895 он]]ой [[4 һарын 17]] [[Япон-Цин дайн]]да илажа [[Тайвань арал]]ые эзэлээд, [[1905 он]]ой [[Орос-Япон дайн]]да илаһанай һүүлдэ [[1910 он]]ой [[8 һарын 29]] [[Солонгос эзэнтэ гүрэн]]иие хүсөөр нэгэдхэһэн. 1930-аад онуудта [[Маньчжоу-го|Манжуур]] ба [[Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Улас (1912–1949)|Хитад Уласые]] добтолһон болон [[Нацис Германи]], [[Итали хаанта улас]]тай суг хамта [[Тэнхэлигэйхид]]эй гэшүүнөөр [[Дэлхэйн хоёрдугаар дайн]]да хабаасагдажа [[Вьетнам]], [[Сингапур]], [[Филиппина]] гэхэ мэтэ [[Зүүн Ази]]ин нютаг дэбисхэртэ [[Океани]]ин олон [[аралнууд]]ые добтолоод эзэлээ.

Тиимэшье [[АНУ]]-тай [[Номгон далайн дайн]]ай ашаар дайнай ябаса хубилалжа эсэсэй эсэстээ [[1945 он]]ой 8 һарын эхиндэ [[Хиросима ба Нагасаки атомой бомбодолго|Хиросима ба Нагасаки атомой бомбодогдожо]] [[1945 оной Манжуурай ажаллалга|Зүблэлтын сэрэгэй Манжуурые добтолһоной һүүлдэ]] [[8 һарын 14]] [[Потсдамай уулзалта|Потсдамай уулзалтые]] хүлеэн абаба. [[8 һарын 15]]-да холбоотонуудта албан ёһоор буужа үгөөд, [[9 һарын 2]] Потсдамай уулзалтын тунхаглалда гарай үзэгөө табиба. Холбоотон сэрэг эзэмдэгшэ болоһон Америкын сэрэг Япон эзэнтэ гүрэниие буулгаба. Тэрэнэй һүүлдэ [[1947 он]]ой [[5 һарын 3]]-да [[Японой Үндэһэн Хуули]] сахюулжа албан ёһоор үгы болобо.

== Эзэн хаашуул ==
{|class="wikitable"
|-
! Бунханай нэрэ
! Өөрын нэрэ
! Бага наһанай нэрэ
! Хааншалал
! Үеын нэрэ
|-align="center"
| [[Мэйдзи эзэн хаан|''Мэйдзи Тэнно'']]<br />({{ruby-ja|明治天皇}})
| Муцухито<br />({{ruby-ja|睦仁}})
| Сати-но-мия<br />({{ruby-ja|祐宮}})
| 1868–1912<br />(1890–1912)
| ''Мэйдзи''
|-align="center"
| [[Тайсё эзэн хаан|''Тайсё Тэнно'']]<br />({{ruby-ja|大正天皇}})
| Ёсихито<br />({{ruby-ja|嘉仁}})
| Хару-но-мия<br />({{ruby-ja|明宮}})
| 1912–26
| ''Тайсё''
|-align="center"
| [[Сёва эзэн хаан|''Сёва Тэнно'']]<br />({{ruby-ja|昭和天皇}})
| Хирохито<br />({{ruby-ja|裕仁}})
| Мити-но-мия<br />({{ruby-ja|迪宮}})
| 1926–89
| ''Сёва''
|}

== Японы харьяата нютаг дэбисхэрнүүд ==
=== Зүүн Ази ===
* [[Люучюу ольтирог]] (1872-1945; 1972-)
* [[Курил ольтирог]] (1875-1945)
* [[Далянь|Рёдзюн]] (1894-1895; 1905-1945)
* [[Тайвань арал|Тайван]] (1895-1945)
* [[Солонгос]] (1910-1945)
* [[Сахалин|Карафуто]] (Сахалин; урда хэһэг: 1905-1945; хойто хэһэг: 1920-1925)
* [[Цзяочжоувань|Косю]] (1914-1920; 1938-1945)
* [[Кадзан ольтирог]] (1891-1945; 1968-)
* [[Маньчжоу-го|Маньсю-коку]] (1931-1945)
* [[Мэнцзян|Мокё]] (1936-1945)
* [[Зүүн Хитад түмэр зам|Урда Манжуур түмэр зам]] (1905-1935)
* [[Тяньцзинь|Тэнсин]] (1895-1945)
* [[Вэйхай|Икаи]] (1895-1898)
* Зүүн [[Хитад]] (1937-1945)
* [[Хонконг]] (1941-1945)

=== Зүүн-Урда Ази ===
* [[Андамана ба Никобара]] (1942-1945)
* [[Бирма]] (1942-1945)
* [[Хойто Борнео]] (1942-1945)
* [[Бруней]] (1942-1945)
* [[Филиппина]] (1942-1945)
* [[Нидерландын Ост-Инди]] (1942-1945)
* [[Камбоджа]] (1941-1945)
* [[Лаос]] (1941-1945)
* [[Малайзи]] (1942-1945)
* [[Шэнэ Гвиней]] (1942-1944)
* [[Папуа]] (1942-1943)
* [[Саравак]] (1941-1945)
* [[Сингапур]] (1942-1945)
* [[Тайланд]] (1940-1945)
* [[Португалай Тимор]] (1942-1945)
* [[Вьетнам]] (1940-1945)
* [[Крисмас арал]] (1942-1945)
* [[Парасель ольтирог]] (1939-1944)
* [[Спратли ольтирог]] (1941-1945)

=== Номгон далай ===
* [[Атту]] ба [[Киска]] (1942-1943)
* [[Банаба]] (1942-1945)
* [[Гуам]] (1941-1944)
* [[Каролина аралнууд]] (1914-1944)
* [[Хойто Мариана аралнууд]] (1914-1944)
* [[Науру]] (1942-1945)
* [[Огасавара]] (1876-1945; 1968-)
* [[Палау]] (1914-1944)
* [[Уэйк]] (1941-1945)
* [[Һилбертын аралнууд]] (1941-1943)
* [[Маршаллын аралнууд]] (1914-1944)
* [[Саломоной аралнууд]] (1942-1943)

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

[[Категори:Японой түүхэ]]