# Макс Планк
Макс Карл Эрнст Людвиг Планк (герман: Max Karl Ernst Ludwig Planck, 1858 оной 4 сарын 23 — 1947 оной
10 һарын 4) хадаа Германиин гарамгай физик. Тэрэ квантын онолые үндэһэлһэнээрээ XX зуунай агуу физигүүдэй нэгэ гэжэ зүй ёһоор тоосогдодог юм.

## Намтар
Планк сэхээтэн гэр бүлэһөө гаралтай болоод хуулиша Вильһельм Планкын гэртэ тэрэнэй зургадахи хүбүүн болон түрөө һэн. Дунда һургуулиин һурагша байха үеһөө физик болохо гэһэн хүсэлдэ хүтэлэгдэһэн Макс Планк эхилээд Мюнхенэй һүүлдэнь Берлинэй ехэ һургуулида һуралсаһан түгэсхэһэн болоод Һерман фон Һельмһольц зэргэ алдарта эрдэмтэдээр хэшээл заалгажа байгаа.
Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үедэ Адольф Һитлертэй уулзажа еврей шудалаашадые илгабарилхагүй байхые үнэншүүлхые туршажа байгаа.

### Aжал хүдэлмэри
1880 ондо Мюнхенэй ехэ һургуулиин доцент, удалгүй Киль, Берлинэй ехэ һургуулиин профессор болобо. 1894 ондо Берлинэй Эрдэм Ухаанай Академиин гэшүүнээр һунгагдан 1922—1943 он хүрэтэр тус академиин эрдэмтэн нарин бэшэгэй даргаар таһаралтагүй ажаллажа байгаа.
Эзэн хаан Вильһельмын нэрэмжэтэ ниигэмлиг гэжэ эрдэм ухаанай байгуулгын юрэнхылэгшээр баһа ажаллажа байһан болон энэ ниигэмлиг 1948 ондо Макс Планкын ниигэмлиг гэжэ нэрэтэй болобо. Мүн 1913 ондо Петербургын эрдэм ухаанай академиин һурбалжалагша гэшүүн, 1926 ондо СССР-эй Эрдэм Ухаанай Академиин хүндэтэ гэшүүн, Лондоной Хаанай ниигэмлигэй гэшүүнээр һунгагдаһан.

### Ололто амжалтын замнал
Макс Планк оюутан байхаһаа эхилэн термодинамикые һонирхон шудалба. Залуудаа бэшэһэн бүтээлнүүдынь дулаанай үзэгдэлые тайлбарилха, термодинамикын хоёрдугаар хуулиие үндэһэлхэ (энэ сэдэбээр докторой зэргэ хамгаалһан), термодинамикые физикэ-химиин процессто хэрэглэхэ аргые болбосоруулхада шэглэһэн байдаг.
Макс Планк нэрэтэ физик-химик Bальтер Нернстын электролитэй онолд тулгуурилан электролит уусамалай потенциалай илгабариие бодожо гаргаһан бэлэй. Тэрэнэй сасаралай термодинамика онолой бүтээлнүүд ехэ ажа холбогдолтой болоһон юм. Иимэ үнэмлэхы хара бэеын сахилгаан суранзан сасаралай спектртэ энергиин хубаарилагдаха томъёое гаргаһан байна. Тэрэниие Планкын хуули гэдэг. Туйлай бага массатай эгэл бөөмэй хүдэлөөнэй хуулиие
элирхэйлхэдэ хэрэглэгдэдэг тогтомол хэмжэгдэхүүниие бодожо гаргаһаниинь мүнөө Планкын тогтомол нэрэтэйгээр үргэн хэрэглэгдэжэ байна. {\displaystyle ~h=6{,}626\ 068\ 96(33)\times 10^{-34}} Дж·c
Макс Планк энэ хэмжэгдэхүүниие бодожо гаргаһанаар шэнэ физикэ, ондоогоор хэлэбэл, квантын физикын эринэй эхиниие табиһан байна.
Эрдэм ухаанда оруулһан гарамгай хуби нэмэрииень үнэлжэ 1918 ондо тэрэндэ Нобелиин шагнал хүртээһэн юм.

### Гэр бүлэ
Макс Планк амидаралайнгаа туршада хоёр удаа гэрлэһэн ба ниитэ табан үхибүүдтэй болоһон. Хоёрдохи хүбүүнинь Эрвин нацистуудта эсэргүүсэгшэ байһан тула 1945 үлгэжэ алаһан байгаа.

Макс Планк
{{Алдартай хүн
|нэрэ = Макс Планк
|уугуул_нэрэ = Max Planck
|зураг = 
|ажал_үйлэ = 
|түрэһэн_үдэр = 
|түрэһэн_газар = 
|иргэн = 
|наһа_бараһан_үдэр = 
|наһа_бараһан_газар = 
|нүхэр = 
|һургалта = 
|хүүгэд = 
|шагнал = [[Файл:Nobel prize medal.svg|20px]] Физикын [[Нобелиин шагнал]] (1918)<br/>[[Лоренцын медаль]] (1927)<br/>[[Планкын медаль]] (1929)<br/>[[Коплиин медаль]] (1929)
|гар    = 
}}
'''Макс Карл Эрнст Людвиг Планк''' ({{lang-de|Max Karl Ernst Ludwig Planck}}, [[1858 он]]ой [[4 сарын 23]] — [[1947 он]]ой
[[10 һарын 4]]) хадаа [[Германи]]ин гарамгай физик. Тэрэ [[квантын механикэ|квантын онолые]] үндэһэлһэнээрээ XX зуунай агуу физигүүдэй нэгэ гэжэ зүй ёһоор тоосогдодог юм.

== Намтар ==
Планк сэхээтэн гэр бүлэһөө гаралтай болоод хуулиша Вильһельм Планкын гэртэ тэрэнэй зургадахи хүбүүн болон түрөө һэн. Дунда һургуулиин һурагша байха үеһөө физик болохо гэһэн хүсэлдэ хүтэлэгдэһэн Макс Планк эхилээд [[Мюнхенэй ехэ һургуули|Мюнхенэй]] һүүлдэнь [[Берлинэй ехэ һургуули]]да һуралсаһан түгэсхэһэн болоод [[Һерман фон Һельмһольц]] зэргэ алдарта эрдэмтэдээр хэшээл заалгажа байгаа.

[[Дэлхэйн хоёрдугаар дайн]]ай үедэ [[Адольф Һитлер]]тэй уулзажа [[еврейнүүд|еврей]] шудалаашадые илгабарилхагүй байхые үнэншүүлхые туршажа байгаа.

=== Aжал хүдэлмэри ===
1880 ондо [[Мюнхенэй ехэ һургуули]]ин [[доцент]], удалгүй [[Kилиин ехэ һургуули|Киль]], [[Берлинэй ехэ һургуули]]ин [[профессор]] болобо. 1894 ондо [[Берлинэй Эрдэм Ухаанай Академи]]ин гэшүүнээр һунгагдан 1922—1943 он хүрэтэр тус академиин эрдэмтэн нарин бэшэгэй даргаар таһаралтагүй ажаллажа байгаа.

Эзэн хаан [[I Вильһельм|Вильһельмын]] нэрэмжэтэ ниигэмлиг гэжэ эрдэм ухаанай байгуулгын юрэнхылэгшээр баһа ажаллажа байһан болон энэ ниигэмлиг 1948 ондо [[Макс Планкын ниигэмлиг]] гэжэ нэрэтэй болобо. Мүн 1913 ондо [[Оросой Эрдэм Ухаанай Академи|Петербургын эрдэм ухаанай академиин]] һурбалжалагша гэшүүн, 1926 ондо [[Зүблэлтэ холбоото улас|СССР]]-эй Эрдэм Ухаанай Академиин хүндэтэ гэшүүн, [[Лондон]]ой Хаанай ниигэмлигэй гэшүүнээр һунгагдаһан.

=== Ололто амжалтын замнал ===
Макс Планк оюутан байхаһаа эхилэн [[термодинамика|термодинамикые]] һонирхон шудалба. Залуудаа бэшэһэн бүтээлнүүдынь [[дулаанай үзэгдэл]]ые тайлбарилха, [[термодинамикын хоёрдугаар хуули]]ие үндэһэлхэ (энэ сэдэбээр [[доктор]]ой зэргэ хамгаалһан), термодинамикые [[физикэ-хими]]ин процессто хэрэглэхэ аргые болбосоруулхада шэглэһэн байдаг.

Макс Планк нэрэтэ физик-химик [[Bальтер Нернст]]ын [[электролит]]эй онолд тулгуурилан [[электролит уусамал]]ай [[потенциалай илгабари]]ие бодожо гаргаһан бэлэй. Тэрэнэй сасаралай [[термодинамика]] онолой бүтээлнүүд ехэ ажа холбогдолтой болоһон юм. Иимэ үнэмлэхы [[хара бэе]]ын [[сахилгаан суранзан сасаралай спектр]]тэ [[энерги]]ин хубаарилагдаха томъёое гаргаһан байна. Тэрэниие [[Планкын хуули]] гэдэг. Туйлай бага [[масса]]тай [[эгэл бөөм]]эй [[хүдэлөөн]]эй хуулиие
элирхэйлхэдэ хэрэглэгдэдэг тогтомол хэмжэгдэхүүниие бодожо гаргаһаниинь мүнөө [[Планкын тогтомол]] нэрэтэйгээр үргэн хэрэглэгдэжэ байна. <math>~h=6{,}626\ 068\ 96(33)\times10^{-34}</math> [[Джоуль|Дж]]·[[секунд|c]]

Макс Планк энэ хэмжэгдэхүүниие бодожо гаргаһанаар шэнэ [[физикэ]], ондоогоор хэлэбэл, квантын физикын эринэй эхиниие табиһан байна.

Эрдэм ухаанда оруулһан гарамгай хуби нэмэрииень үнэлжэ 1918 ондо тэрэндэ [[Нобелиин шагнал]] хүртээһэн юм.

=== Гэр бүлэ ===
Макс Планк амидаралайнгаа туршада хоёр удаа гэрлэһэн ба ниитэ табан үхибүүдтэй болоһон. Хоёрдохи хүбүүнинь [[Эрвин Планк|Эрвин]] [[Нацис Германи|нацистуудта]] эсэргүүсэгшэ байһан тула 1945 үлгэжэ алаһан байгаа.

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

[[Категори:Германиин эрдэмтэд]]
[[Категори:Нобелиин шагналда хүртэгшэд]]

{{1000 үгүүлэл}}