# Тюмениин можо
Тюмениин можо —  Оросой холбоото уласай нютаг можо. Ураалай холбооной тойрогто, Баруун Сибириин эдэй засагай бүһэдэ оруулдаг мүн. Тюмениин можо Ханты-Манси автономито тойрог болон Ямал-Ненец автономито тойрогые багтаана. Засаг захиргаанай түб — Тюмень хото.

## Түүхэ
Можо нютагай һуурижалга 43 мянган жэлэй урда эхилһэн байна.
XIII—XVI зуун жэлдэ Тюменка голой эрьегээр (Турын шудхал) татарнуудай хэрэйдэй Тюмениин ханлигай ниислэл Чинги-Тура (Чимги-Тура) байрлажа байгаа. Тус ханлиг Алтан Ордоной мэдэлдэ байгаа. 1500 оной оршомдо Тюмениин ханлигай хан Баруун Сибириин ехэнхи хубиие нэгэдхэжэ Кашлык ниислэлтэй Сибириин ханлигые байгуулба.
«Тюмень» гэһэн нэрэ түрүүшынхиеэ 1406 ондо Архангелогородой түүхэдэ дуридана.
1708 ондо Тобольск Оросой эзэнтэ гүрэнэй эгээн томо Сибириин амбан можын засаг захиргаанай түб болоһон. 1782 ондо үгы болоһон Тобольскын аймагай нютаг дэбисхэрһээ Тобольскын амбан нютаг боложо, 1796 ондо Тобольскын можо болобо.
Тюмениин можо 1944 оной 8 һарын 14 үдэртэ Омскын болон Курганай можын зарим аймагуудһаа байгуулба.

## Газар зүй
Ураалай нюруугай зүүн урда хэһэгтэ, Баруун Сибириин тэгшэ газарай баруун захада оршоно. Урда талаараа Казахстанай Хойто-Казахстанай можотой хилэлнэ. Баруун хойто талаараа (Ямал-Ненец автономито тойрогоор) Архангельскын можотой, баруун талаараа Коми Улас, баруун урда талаараа Свердловскын ба Курганай можотой, зүүн урда талаараа Омскын ба Томскын можотой, зүүн талаараа Красноярскын хизаартай хилэлдэг. Хойто талада Хойто мүльһэн далай байдаг. Түби газарай уларилтай.

### Сагай бүһэ
Тюмениин можо Екатеринбургын саг сагай бүһэдэ байрлана. UTC-һаа +5:00 шэлжэлтэтэй. Москвагай сагһаа тус сагай бүһэ +2 сагай үргэлжын шэлжэлтэтэй байгаад Оросто MSK+2 гэжэ тэмдэглэгдэнэ.

Тюмениин можо
{{Оросой холбоото уласай нютаг можо тухай мэдээн
 |BxrNm = Тюмениин можо
 |RuNm       = Тюменская область
 |FSFlag = [[Файл:Flag of Tyumen Oblast.svg|150px]]
 |FSCoA = [[Файл:Coat_of_arms_of_Tyumen_Oblast.svg|135px]]
 |FSCtrWhat  = Засаг захиргаанай түб
 |FSCtrNm    = [[Тюмень]]
 |AreaRnk    =
 |TotArea    = 1 464 173 
 |WaterPrcnt = 
 |PopRnk = 9
 |PopQty = 3 615 485
 |PopCtDate = 2016
 |PopDens = 2.47
 |FedDistrNm = [[Ураалай холбооной тойрог|Ураалай ТХ]]
 |EcRegNm    = [[Баруун Сибириин эдэй засагай бүһэ|Баруун Сибириин ЭЗБН]]
 |CadNo      = 72
 |HeadTtl    = Амбан сайд
 |HeadNm     = [[Владимир Владимирович Якушев|Владимир Якушев]]
 |ViceTtl    = 
 |ViceNm     =
 |LegislTtl  = Можын Думын<br />түрүүлэгшэ
 |LegislNm   = [[Сергей Евгеньевич Корепанов|Сергей Корепанов]]
 |MSKS = +2
}}
[[Файл:RR5514-0087r.JPG|180px|thumb|[[Оросой Банк]]ын 10 дүхэриг нэрлэһэн үнэ сэнэтэй зоос (2014)]]
'''Тюмениин можо''' —  [[Оросой холбоото улас]]ай [[Оросой холбоото уласай нютаг можонууд|нютаг можо]]<ref>{{cite web|url=http://www.constitution.ru/10003000/10003000-5.htm|title=Конституция Российской Федерации. Часть{{nbsp}}3. Федеративное устройство|accessdate=2011-03-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110827094631/http://www.constitution.ru/10003000/10003000-5.htm|archivedate=2011-08-27}}</ref>. [[Ураалай холбооной тойрог]]то, [[Баруун Сибириин эдэй засагай бүһэ]]дэ оруулдаг мүн. Тюмениин можо [[Ханты-Манси автономито тойрог]] болон [[Ямал-Ненец автономито тойрог]]ые багтаана<ref>{{Cite web |title=Устав Тюменской области |url=http://www.duma72.ru/ru/legal_principles/ustav/ |accessdate=2016-11-06 |archivedate=2015-09-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923220911/http://www.duma72.ru/ru/legal_principles/ustav/ }}</ref>. Засаг захиргаанай түб — [[Тюмень]] хото.

== Түүхэ ==
Можо нютагай һуурижалга 43 мянган жэлэй урда эхилһэн байна<ref>[http://antropogenez.ru/article/244/ Новые данные к эволюции человека]</ref><ref>[http://cyberleninka.ru/article/n/pleystotsenovaya-tarannaya-kost-os-talus-cheloveka-s-mestonahozhdeniya-baygara-tsentr-zapadnoy-sibiri ''Ражев Д. И.'', ''Косинцев П. А.'', ''Кузьмин Я. В.'' ПЛЕЙСТОЦЕНОВАЯ ТАРАННАЯ КОСТЬ (OS TALUS) ЧЕЛОВЕКА С МЕСТОНАХОЖДЕНИЯ БАЙГАРА (центр Западной Сибири)]</ref>.

[[XIII зуун|XIII]]—[[XVI зуун|XVI зуун жэлдэ]] [[Тюменка гол]]ой эрьегээр ([[Тура мүрэн|Турын]] шудхал) [[татарнууд]]ай [[хэрэйд]]эй [[Тюмениин ханлиг]]ай ниислэл [[Чинги-Тура]] (Чимги-Тура) байрлажа байгаа. Тус ханлиг [[Алтан Ордон]]ой мэдэлдэ байгаа. 1500 оной оршомдо Тюмениин ханлигай хан [[Баруун Сибирь|Баруун Сибириин]] ехэнхи хубиие нэгэдхэжэ [[Кашлык]] ниислэлтэй [[Сибириин ханлиг]]ые байгуулба.

«Тюмень» гэһэн нэрэ түрүүшынхиеэ 1406 ондо Архангелогородой түүхэдэ дуридана.

1708 ондо [[Тобольск]] [[Оросой эзэнтэ гүрэн]]эй эгээн томо [[Сибириин можо|Сибириин амбан можын]] засаг захиргаанай түб болоһон. 1782 ондо үгы болоһон [[Тобольскын аймаг]]ай нютаг дэбисхэрһээ Тобольскын амбан нютаг боложо, 1796 ондо [[Тобольскын можо]] болобо.

Тюмениин можо 1944 оной 8 һарын 14 үдэртэ [[Омскын можо|Омскын]] болон [[Курганай можо|Курганай можын]] зарим аймагуудһаа байгуулба<ref>[[s:Указ Президиума ВС СССР от 14.08.1944 об образовании Тюменской области в составе РСФСР|Указ Президиума ВС СССР от 14.08.1944 «Об образовании Тюменской области в составе РСФСР»]]</ref>.

== Газар зүй ==
[[Ураалай нюруу]]гай зүүн урда хэһэгтэ, [[Баруун Сибириин тэгшэ газар]]ай баруун захада оршоно. Урда талаараа [[Казахстан]]ай [[Хойто-Казахстанай можо]]той хилэлнэ. Баруун хойто талаараа (Ямал-Ненец автономито тойрогоор) [[Архангельскын можо]]той, баруун талаараа [[Коми Улас]], баруун урда талаараа [[Свердловскын можо|Свердловскын]] ба [[Курганай можо]]той, зүүн урда талаараа [[Омскын можо|Омскын]] ба [[Томскын можо]]той, зүүн талаараа [[Красноярскын хизаар]]тай хилэлдэг. Хойто талада [[Хойто мүльһэн далай]] байдаг. Түби газарай уларилтай.

=== Сагай бүһэ ===
[[File:Map_of_Russia_-_Yekaterinburg_time_zone.svg|50px|left]]
Тюмениин можо [[Екатеринбург]]ын саг сагай бүһэдэ байрлана. UTC-һаа +5:00 шэлжэлтэтэй. Москвагай сагһаа тус сагай бүһэ +2 сагай үргэлжын шэлжэлтэтэй байгаад Оросто MSK+2 гэжэ тэмдэглэгдэнэ.

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

[[Категори:Тюмениин можо]]