# Галта уула
| Галта уула:                                                                                                                             | Галта уула:                                                                                                                           |
| --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| 1. Магма 2. Хушааһан шулуулиг 3.Сорго 4. Хормой 5. Силл 6. Һалбарилһан сорго 7. Галта уулын үнэһэнһөө бии болоһон дабхарганууд 8. Хажуу | 9. Галта уулын лаваһаа бии болоһон давхрагууд 10. Хоолой 11. Паразит тогоо 12. Халуун лавын урасхал 13. Хабхалга 14. Тогоо 15. Үнэһэн |

Галта уулын (вулканай) орой дээрэ тогоо байха болоод түүгээр газарай гүнһөө халуун лава (магма гү, али хайламал шулуу) газарай газаа таланууд гарана. Галта уулануудынь ехэбшэлэн тектоник хабтануудай ойротохо ба холдохо зааг, эхэ газарай рифтын бүһэнүүдтэ бии болоно. 
Галта уулын дэлбэрэлтэнь нэгэн түрэлэй байгаалиин гамшагта тоосогдохо ба доорохи байдалаар байгаали ба хүндэ һөөргэ нүлөө үзүүлнэ.
Галта уулын дэлбэрэлтээр халуун лаваһаа гадна уһанай уурал (H2O), нүүрһэнтүрэгшын дабхар эһэл (CO2), хүхэрэй дабхар эһэл (SO2), хлорто уһантүрэгшэ (HCl), фторто уһантүрэгшэ (HF), үнэһэн ехэ хэмжээгээр агаар мандал руу (ехэбшэлэн стратосферэ рүү, 16-32 км хүрэтэр үндэртэ) сасагдана. Эдэһээ эгээн муу нүлөөтэйнь хүхэрэй дабхар эһэл болоод, энэ эһэл агаарта хүхэрэй хүшэл (H2SO4), уламаар маша жаахан шэрхэгтэй сульфат тооһонсор болон хубирна. Энэ тооһонсорынь наранһаа ерэхэ дулаанай энергиие бусаан ойлгохо ба томохон хэмжээнэй галта уулын дэлбэрэлэй дараа (1-3 жэлэй турша) агаарын дундажа температура багасадаг (хүйтэрдэг) байна. Энэһээ гадна сульфатын тооһонсорынь стратосферэ дэхи хлор, азотын химиин шэнжэ шанарые өөршэлэн, хлорой эһэл (ClO) үүсхэхэ ба энэ эһэлынь озоные (O3) усадхана. Хлорто уһантүрэгшэ (HCl), фторто уһантүрэгшэ (HF) борооной дуһалнуудта ууһан, богони хугасаада хүшэллиг бороо болоно. Агаарта сасагдаһан үнэһэниинь хэдэн үдэр гү, али хэдэн долоо хоногой дотор агаар мандалһаа газарай гадаргуу руу бууна. Галта уулын дэлбэрэлтээр ехэ хэмжээнэй хүлэмжын хии - нүүрһэнтүрэгшын дабхар эһэл илгарна.

Галта уула
<div class="thumb tright"><div class="thumbinner" style="width:300px;">
[[Файл:Volcano scheme.svg|300px]]
{| class="thumbcaption" style="background:transparent;"
! colspan="2" | '''Галта уула''':
|- valign="top"
| 1. Магма<br />2. Хушааһан шулуулиг<br />3.Сорго <br />4. Хормой<br />5. Силл<br />6. Һалбарилһан сорго<br />7. Галта уулын үнэһэнһөө бии болоһон дабхарганууд<br />8. Хажуу
| 9. Галта уулын лаваһаа бии болоһон давхрагууд<br />10. Хоолой<br />11. Паразит тогоо<br />12. Халуун лавын урасхал<br />13. Хабхалга<br />14. Тогоо<br />15. Үнэһэн
|}</div></div>

'''Галта уулын''' ('''вулканай''') орой дээрэ тогоо байха болоод түүгээр газарай гүнһөө халуун лава ([[магма]] гү, али хайламал шулуу) газарай газаа таланууд гарана. Галта уулануудынь ехэбшэлэн [[Тектоник хабтан|тектоник хабтануудай]] [[плит тектоник|ойротохо]] ба [[Тектоник хабтан|холдохо зааг]], эхэ газарай [[рифт|рифтын]] бүһэнүүдтэ бии болоно. 

Галта уулын дэлбэрэлтэнь нэгэн түрэлэй [[байгаалиин сүйд|байгаалиин гамшагта]] тоосогдохо ба доорохи байдалаар [[байгаали]] ба [[хүн|хүндэ]] һөөргэ нүлөө үзүүлнэ.

Галта уулын дэлбэрэлтээр халуун лаваһаа гадна [[уһан|уһанай уурал]] (H<sub>2</sub>O), [[хүлэмжын хии|нүүрһэнтүрэгшын дабхар эһэл]] (CO<sub>2</sub>), [[хүхэр]]эй дабхар [[эһэл]] (SO<sub>2</sub>), [[хлор]]то [[уһантүрэгшэ]] (HCl), [[фтор]]то [[уһантүрэгшэ]] (HF), үнэһэн ехэ хэмжээгээр [[Дэлхэй|агаар мандал]] руу (ехэбшэлэн [[Дэлхэй|стратосферэ]] рүү, 16-32 км хүрэтэр үндэртэ) сасагдана. Эдэһээ эгээн муу нүлөөтэйнь хүхэрэй дабхар эһэл болоод, энэ [[эһэл]] агаарта [[хүхэрэй хүшэл]] (H<sub>2</sub>SO<sub>4</sub>), уламаар маша жаахан шэрхэгтэй сульфат тооһонсор болон хубирна. Энэ тооһонсорынь [[нара]]нһаа ерэхэ [[дулаанай энерги]]ие бусаан ойлгохо ба томохон хэмжээнэй галта уулын дэлбэрэлэй дараа (1-3 [[жэл]]эй турша) агаарын дундажа [[температура]] багасадаг (хүйтэрдэг) байна. Энэһээ гадна сульфатын тооһонсорынь [[Дэлхэй|стратосферэ]] дэхи [[хлор]], [[азот]]ын химиин шэнжэ шанарые өөршэлэн, [[хлор]]ой [[эһэл]] (ClO) үүсхэхэ ба энэ эһэлынь [[озоные]] (O<sub>3</sub>) усадхана. [[Хлор]]то [[уһантүрэгшэ]] (HCl), [[фтор]]то [[уһантүрэгшэ]] (HF) борооной дуһалнуудта ууһан, богони хугасаада [[хүшэллиг бороо]] болоно. [[Дэлхэй|Агаарта]] сасагдаһан үнэһэниинь хэдэн [[үдэр]] гү, али хэдэн долоо хоногой дотор [[Дэлхэй|агаар мандалһаа]] газарай гадаргуу руу бууна. Галта уулын дэлбэрэлтээр ехэ хэмжээнэй [[хүлэмжын хии]] - [[хүлэмжын хии|нүүрһэнтүрэгшын дабхар эһэл]] илгарна.

== Холбооһон ==
* [http://www.volcano.si.edu/ Smithsonian Institution - Global Volcanism Program] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121024175830/http://volcano.si.edu/ |date=2012-10-24 }}
* [http://volcano.und.nodak.edu/vwdocs/glossary.html Volcanic and Geologic Terms from Volcano World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070914131739/http://volcano.und.nodak.edu/vwdocs/glossary.html |date=2007-09-14 }}
* [http://www.whoi.edu/page.do?pid=12461 Volcano Information from the Deep Ocean Exploration Institute] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071114055325/http://www.whoi.edu/page.do?pid=12461 |date=2007-11-14 }}, [[Woods Hole Oceanographic Institution]]
* [http://volcanoes.usgs.gov/Products/Pglossary/pglossary.html Glossary of Volcanic Terms from USGS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070922090242/http://volcanoes.usgs.gov/Products/Pglossary/pglossary.html |date=2007-09-22 }}
* [http://science.howstuffworks.com/volcano.htm/printable ''How Volcanoes Work'' by Tom Harris]
* [http://www.geology.sdsu.edu/how_volcanoes_work/ How Volcanoes Work] - Educational resource on the science and processes behind volcanoes, intended for university students of geology, volcanology and teachers of earth science.
* [http://www.volcanolive.com/ Volcano Live - John Seach]
* [http://facweb.bhc.edu/academics/science/harwoodr/GEOL101/Labs/VolcanicMaterials/ Volcanic Materials Identification] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051216120850/http://facweb.bhc.edu/academics/science/harwoodr/GEOL101/Labs/VolcanicMaterials/ |date=2005-12-16 }}
* [http://www.maniacworld.com/erupting-volcano.htm Erupting Volcano - Pyroclastic Flow] - Video
* [http://www.projectshum.org/NaturalDisasters/volcano.html Natural Disasters - Volcano] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928080840/http://www.projectshum.org/NaturalDisasters/volcano.html |date=2007-09-28 }} Great research site for kids.
* [http://video.google.com/videoplay?docid=7454889662266170860&q Google Video: Erupting Volcano] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071114204946/http://video.google.com/videoplay?docid=7454889662266170860&q |date=2007-11-14 }}
* [http://www.worldvolcanoes.info/map.html Google Maps Plot of World Volcanoes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929161617/http://www.worldvolcanoes.info/map.html |date=2007-09-29 }}
* [http://content.lib.washington.edu/ University of Washington Libraries: Digital Collections]:

{{1000 үгүүлэл}}

[[Категори:Галта уула|Галта уула]]


{{Sci-stub}}