# Массачусетс
Массачусетсын Хамтын Нүхэрлэл (англи: Commonwealth of Massachusetts) — Америкын Нэгэдэһэн Уласын Зүүн Хойто хэһэгэй Шинэ Английн бүһэдэ оршохо АНУ-ай нэгэн можо улас. Урда талаараа Род-Айленд, Коннектикут, баруун талаараа Нью-Йорк, хойто талаараа Вермонт, Нью-Гэмпшир можо уласуудтай хилэлдэг. 6.4 сая хүн зоной ехэнхинь Бостоной метрополиин бүһэдэ ажаһуудаг. Энэ харисангы бишыхан можо уласай зүүн хахадынь урбанизацилһан гү, али хахад урбанизацилһан бүһэ бол баруун хахадынь ехэ түлэб хүдөөгэй бүһэ юм. Массачусетсынь Шэнэ Англиин зургаан можо улас дунда эгээн олон хүн зонтой можо улас болоод хүн зоной нягташалаар АНУ-да гурбада, нэгэ хүндэ ногдохо ДНБ-ээр дүрбэдэ ородог.

## Танисуулга
Массачусетс Америкын түүхын туршада шухала үүргэ гүйсэдхэһээр ерэһэн. Плимутынь Хойто Америкэдэхи Англиин хоёрдохи байнгын һуурин болоһон. Массачусетсын олон хотые 1620-1630-аад оной үедэ Англиин колонизаторнар байгуулба. XVIII зуунай үедэ Бостондо үймээн дэгдэһэниинь Америкын хубисхал гарахада хүргэжэ, уламаар АНУ Ехэ Британиһаа тусгаар тогтоноходо хүргэһэн тула «Эрхэ сүлөөгэй үлгы» гэгдэхэ болоһон. XIX зуунда Массачусетс богоолшолгые усадхаһан АНУ-ай анханай можо улас болоо. Тэрэ Массачусетс Америкын эрхэтэнэй дайнай урда архидалтада эсэргүү хүдэлөөн болон богоолшолгодо эсэргүү үйлэ ажаллалгын гол түб боложо байһан. 2004 ондо Массачусетс гомосексуал гэрлэлтые хуули ёһоор зүбшөөрһэн АНУ-ай түрүүшын можо улас болоо. Тус можо уласһаа олон нэрэтэй улас түрэшэд түрэн гараһанай дотор Адамсынхид болон Кеннедиинхиные дурдахада хангалтатай.
Анхандаа хүдөө ажахы болон Европотой хэхэ худалдаанһаа хамааралтай байһан Массачусетс үйлэдбэриин хубисхалай үеэр ажа үйлэдбэриин түб болон хүгжэбэ. XX зуунай эхинэй хахадта бага хүлһэтэй Урдын можо уласууд руу үйлэдбэринүүд нүүн байршаһаниинь эдэй засагые зогсонги байдалда оруулһан. Массачусетсын эдэй засаг Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай дараа эрьен һэргэжэ, 1990-ээд оной үедэ сээсглэн хүгжэжэ эхилбэ. Тус можо улас дээдэ болбосорол, анагааха ухаан, үндэр технологёор дэлхэйдэ түрүүлдэг бэлэй.

## Газарзүйн байра
| Хүршэ засаг захиргаанай нэгэжэ | Хүршэ засаг захиргаанай нэгэжэ | Хүршэ засаг захиргаанай нэгэжэ |
| ------------------------------ | ------------------------------ | ------------------------------ |
| Баруун-хойто: Вермонт          | Хойто: Нью-Гэмпшир             | Зүүн-хойто: Нью-Гэмпшир        |
| Баруун: Нью-Йорк               |                                | Зүүн: Атлантын далай           |
| Баруун-урда Нью-Йорк           | Урда: Коннектикут              | Зүүн-урда: Род-Айленд          |


## Ном зохёол

### Тойм ба судалгаа
- Brown, Richard D. and Jack Tager. Massachusetts: A Concise History (2002)
- Hall, Donald. ed. The Encyclopedia of New England (2005)
- Works Progress Administration. Guide to Massachusetts (1939)


### Хоёрдогч сурвалж
- Abrams, Richard M. Conservatism in a Progressive Era: Massachusetts Politics, 1900-1912 (1964)
- Adams, James Truslow. Revolutionary New England, 1691-1776 (1923)
- Adams, James Truslow. New England in the Republic, 1776-1850 (1926)
- Andrews, Charles M. The Fathers of New England: A Chronicle of the Puritan Commonwealths (1919), short survey
- Conforti, Joseph A. Imagining New England: Explorations of Regional Identity from the Pilgrims to the Mid-Twentieth Century (2001)
- Cumbler, John T. Reasonable Use: The People, the Environment, and the State, New England, 1790-1930 (1930), environmental history
- Fischer, David Hackett. Paul Revere's Ride (1994), 1775 in depth
- Green, James R., William F. Hartford, and Tom Juravich. Commonwealth of Toil: Chapters in the History of Massachusetts Workers and Their Unions (1996)
- Huthmacher, J. Joseph. Massachusetts People and Politics, 1919-1933 (1958)
- Labaree, Benjamin Woods. Colonial Massachusetts: A History (1979)
- Morison, Samuel Eliot. The Maritime History of Massachusetts, 1783-1860 (1921)
- Peirce, Neal R. The New England States: People, Politics, and Power in the Six New England States (1976), 1960-75 era
- Porter, Susan L. Women of the Commonwealth: Work, Family, and Social Change in Nineteenth-Century Massachusetts (1996)
- Sletcher, Michael. New England (2004).
- Starkey, Marion L. The Devil in Massachusetts (1949), Salem witches
- Tager, Jack, and John W. Ifkovic, eds. Massachusetts in the Gilded Age: Selected Essays (1985), ethnic groups
- Zimmerman, Joseph F. The New England Town Meeting: Democracy in Action (1999)


Массачусетс
{{Улас орон
 |буряад_нэрэ                 = Массачусетс Хамтын Нүхэрлэл
 |уугуул_нэрэ             = Commonwealth of Massachusetts
 |статус                   = [[Америкын Нэгэдэһэн Улас#Холбооной тогтолсоо: можо уласууд болон орон нютагууд|АНУ-ай можо улас]]
 |дуулал                     = 
 |туг                     = Flag of Massachusetts.svg
 |тугай_бэшэлгэ           = Далбаа
 |һүлдэ                     = Seal of Massachusetts.svg
 |һүлдын_бэшэлгэ           = Уласай тамга
 |газарай_зураг                    = Map_of_USA_MA.svg
 |хэмжээ                   = 
 |бэшэлгэ                 = [[АНУ]]-да Массачусетсын байра
 |уряа                    =  ''Ense petit placidam sub libertate quietem''<br/><small>''Тэрэ һэлмээр эрхэ сүлөө дорохи энхые бэдэрнэ''</small>
 |ниислэл                  = [[Бостон]]
 |хэлэн                     = [[Англи хэлэн|англи]]
 |тэргүүнэй_тушаал1     = Амбан захирагша
 |тэргүүн1  = Деваль Патрик
 |тэргүүнэй_тушаал2     = Дэд захирагша
 |тэргүүн2  = ''Үгы''
 |газар_нютаг                  = 27 336 км²
 |уһанай_хуби                  = 7 031 км² (25,7 %)
 |хүн_ама                = 6 587 536 (2011)<ref>http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html 2007 Population Estimates</ref>
 |дополнительный_параметр  = Можо улас болоһон үдэр
 |содержимое_параметра     = 1788 оной 2 һарын 8 (6-дахи)
}}
'''Массачусетсын Хамтын Нүхэрлэл''' ({{lang-en|Commonwealth of Massachusetts}}) — [[Америкын Нэгэдэһэн Улас]]ын Зүүн Хойто хэһэгэй [[Шинэ Англи]]йн бүһэдэ оршохо АНУ-ай нэгэн можо улас. Урда талаараа [[Род-Айленд]], [[Коннектикут]], баруун талаараа [[Нью-Йорк]], хойто талаараа [[Вермонт]], [[Нью-Гэмпшир]] можо уласуудтай хилэлдэг. 6.4 сая хүн зоной ехэнхинь Бостоной метрополиин бүһэдэ ажаһуудаг. Энэ харисангы бишыхан можо уласай зүүн хахадынь урбанизацилһан гү, али хахад урбанизацилһан бүһэ бол баруун хахадынь ехэ түлэб хүдөөгэй бүһэ юм. Массачусетсынь [[Шэнэ Англи]]ин зургаан можо улас дунда эгээн олон хүн зонтой можо улас болоод хүн зоной нягташалаар АНУ-да гурбада, нэгэ хүндэ ногдохо ДНБ-ээр дүрбэдэ ородог.

== Танисуулга ==
[[Файл:USA 09562 Boston Luca Galuzzi 2007.jpg|thumb|left|250px|Бостон]]
Массачусетс Америкын түүхын туршада шухала үүргэ гүйсэдхэһээр ерэһэн. [[Плимут (Массачусетс)|Плимутынь]] Хойто Америкэдэхи Англиин хоёрдохи байнгын һуурин болоһон. Массачусетсын олон хотые 1620-1630-аад оной үедэ Англиин колонизаторнар байгуулба. XVIII зуунай үедэ Бостондо үймээн дэгдэһэниинь [[Америкын хубисхал]] гарахада хүргэжэ, уламаар АНУ [[Ехэ Британи]]һаа тусгаар тогтоноходо хүргэһэн тула «Эрхэ сүлөөгэй үлгы» гэгдэхэ болоһон. XIX зуунда Массачусетс [[богоолшолго|богоолшолгые]] усадхаһан АНУ-ай анханай можо улас болоо. Тэрэ Массачусетс [[Америкын эрхэтэнэй дайн]]ай урда архидалтада эсэргүү хүдэлөөн болон богоолшолгодо эсэргүү үйлэ ажаллалгын гол түб боложо байһан. 2004 ондо Массачусетс гомосексуал гэрлэлтые хуули ёһоор зүбшөөрһэн АНУ-ай түрүүшын можо улас болоо. Тус можо уласһаа олон нэрэтэй улас түрэшэд түрэн гараһанай дотор [[Адамсынхид]] болон [[Кеннедиинхид|Кеннедиинхиные]] дурдахада хангалтатай.

Анхандаа хүдөө ажахы болон Европотой хэхэ худалдаанһаа хамааралтай байһан Массачусетс [[үйлэдбэриин хубисхал]]ай үеэр ажа үйлэдбэриин түб болон хүгжэбэ. XX зуунай эхинэй хахадта бага [[хүлһэн|хүлһэтэй]] Урдын можо уласууд руу үйлэдбэринүүд нүүн байршаһаниинь эдэй засагые зогсонги байдалда оруулһан. Массачусетсын эдэй засаг [[Дэлхэйн хоёрдугаар дайн]]ай дараа эрьен һэргэжэ, 1990-ээд оной үедэ сээсглэн хүгжэжэ эхилбэ. Тус можо улас дээдэ болбосорол, анагааха ухаан, үндэр технологёор дэлхэйдэ түрүүлдэг бэлэй.

== Газарзүйн байра ==
{| class="wikitable" width="60%" style="text-align:center"
!colspan="3"|Хүршэ засаг захиргаанай нэгэжэ
|-
| width="35%" | ''Баруун-хойто:''<br />[[Файл:Flag of Vermont.svg|20px]] [[Вермонт]]
| width="30%" | ''Хойто:''<br />[[Файл:Flag of New Hampshire.svg|20px]] [[Нью-Гэмпшир]]
| width="35%" | ''Зүүн-хойто:''<br />[[Файл:Flag of New Hampshire.svg|20px]] [[Нью-Гэмпшир]]
|-
| width="35%" | ''Баруун:''<br />[[Файл:Flag of New York.svg|20px]] [[Нью-Йорк (можо улас)|Нью-Йорк]]
| width="30%" | [[Файл:Brosen windrose.svg|50px]]
| width="35%" | ''Зүүн:''<br />[[Атлантын далай]]
|-
| width="35%" | ''Баруун-урда''<br />[[Файл:Flag of New York.svg|20px]] [[Нью-Йорк (можо улас)|Нью-Йорк]]
| width="30%" | ''Урда:''<br />[[Файл:Flag of Connecticut.svg|20px]] [[Коннектикут]]
| width="35%" | ''Зүүн-урда:''<br />[[Файл:Flag of Rhode Island.svg|20px]] [[Род-Айленд]]
|}

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

== Ном зохёол ==
=== Тойм ба судалгаа ===
<div class="references-small">
* Brown, Richard D. and Jack Tager. ''Massachusetts: A Concise History'' (2002)
* Hall, Donald. ed. ''The Encyclopedia of New England'' (2005)
* [[Works Progress Administration]]. ''Guide to Massachusetts'' (1939)
</div>

=== Хоёрдогч сурвалж ===
<div class="references-small">
* Abrams, Richard M. ''Conservatism in a Progressive Era: Massachusetts Politics, 1900-1912'' (1964)
* Adams, James Truslow. ''Revolutionary New England, 1691-1776'' (1923)
* Adams, James Truslow. ''New England in the Republic, 1776-1850'' (1926)
* Andrews, Charles M. ''The Fathers of New England: A Chronicle of the Puritan Commonwealths'' (1919), short survey
* Conforti, Joseph A. ''Imagining New England: Explorations of Regional Identity from the Pilgrims to the Mid-Twentieth Century'' (2001)
* Cumbler, John T. ''Reasonable Use: The People, the Environment, and the State, New England, 1790-1930'' (1930), environmental history
* Fischer, David Hackett. ''Paul Revere's Ride'' (1994), 1775 in depth
* Green, James R., William F. Hartford, and Tom Juravich. ''Commonwealth of Toil: Chapters in the History of Massachusetts Workers and Their Unions'' (1996)
* Huthmacher, J. Joseph. ''Massachusetts People and Politics, 1919-1933'' (1958)
* Labaree, Benjamin Woods. ''Colonial Massachusetts: A History'' (1979)
* Morison, Samuel Eliot. ''The Maritime History of Massachusetts, 1783-1860'' (1921)
* Peirce, Neal R. ''The New England States: People, Politics, and Power in the Six New England States'' (1976), 1960-75 era
* Porter, Susan L. ''Women of the Commonwealth: Work, Family, and Social Change in Nineteenth-Century Massachusetts'' (1996)
* Sletcher, Michael. ''New England'' (2004).
* Starkey, Marion L. ''The Devil in Massachusetts'' (1949), Salem witches
* Tager, Jack, and John W. Ifkovic, eds. ''Massachusetts in the Gilded Age: Selected Essays'' (1985), ethnic groups
* Zimmerman, Joseph F. ''[http://www.questia.com/library/book/the-new-england-town-meeting-democracy-in-action-by-joseph-f-zimmerman.jsp The New England Town Meeting: Democracy in Action]'' (1999)
</div>

== Холбооһон ==
{{commonscat|Massachusetts}}
* [http://www.mass.gov/ The Commonwealth of Massachusetts]
* [http://www.masshist.org/ Massachusetts Historical Society]
* [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=MA Energy Profile for Massachusetts- Economic, environmental, and energy data]
* [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=MA USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Massachusetts]
* [http://www.lib.utexas.edu/maps/massachusetts.html Maps of Massachusetts]
* [http://newenglandtowns.org/massachusetts/ 1837 descriptions of Massachusetts cities, towns, mountains, lakes, and rivers, from ''Hayward's New England Gazetteer.'']
* [http://www.sec.state.ma.us/cis/cismaf/mf1a.htm Massachusetts State Symbols]
* [http://www.sec.state.ma.us/cis/cismaf/mf4.htm Miscellaneous Massachusetts Facts]
* [http://www.ers.usda.gov/StateFacts/MA.htm Massachusetts State Facts from USDA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140830095916/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/MA.htm |date=2014-08-30 }}
* [http://massachusetts351.blogspot.com/ Massachusetts 351 Project]
* [http://www.law.cornell.edu/states/massachusetts.html Massachusetts Constitution and Laws]
* [http://www.massvacation.com Massachusetts Tourism Board]
* [http://www.nps.gov/nr/travel/maritime/ Maritime History of Massachusetts, a National Park Service ''Discover Our Shared Heritage'' Travel Itinerary]
* [http://www.salemdeeds.com/atlases.asp?atlastype=MassWorld&atlastown=ESSEX+COUNTY&atlName=&PAGEPREFIX=&submittype= Atlases of Massachusetts]. 1871-Walling&Gray, 1891-Walker, 1892-Mass., 1904-Walker. Large Images at Salemdeeds.
* Free images of 300+ [http://www.davidrumsey.com/directory/where/Massachusetts/ Maps of Massachusetts] at www.DavidRumsey.com

{{АНУ-ай засаг захиргаанай нэгэжэ}}

[[Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас]]
[[Категори:Массачусетс| ]]