# Дэлхэй
Дэлхэй (тэмдэг: ) — наранай аймагай гурбадахи гараг, сори ганса амидаралтай юртэмсэ юм. Дэлхэйнь 4,57 тэрбум жэлэй урда тээ бии болоһон, нэгэ дахуултай (Һара), 365,26 үдэр соо Нараниие бүтэн тойродог).. Дэлхэйн эрьелтын тэнхэлиг 23,5° хазайһан байдаг, дэлхэй дээрэхи уларилай хубилалтын шалтагаан болоно. Дэлхэй болбол шулуун гараг мүн. Дэлхэй ойролсоогоор бүмбэрсэг шэнги дүрсэтэй. Дэлхэйн Наранһаа дунда зэргын зайнь 149,6 сая км болоод энэнь 1 одон орон шудалалгын нэгэжэтэй адли болоно.
Дэлхэй хадаа агаар мандалтай, гадаргуунь 71 % далай (уһан), үлэһэн 29 % — хуурай газар (түбинүүд, аралнууд). Дэлхэйн гадаргуунь тектоник плитануудта хубаагдаха ба тэдэгээрэнь таһаралтагүй нүүжэ (хүбжэ) байдаг. Эрьелдэдэг, багахан хабшагар Дэлхэйн бүмбэрсэг бүһэлүүрлиг тогтосотой болоод сүм, манти, холтоһонһоо тогтоно.

## Дэлхэйн бойжолго
4.57 тэрбум жэлэй үмэнэ Дэлхэй болон Hаранай аймагай бусад гарагууд, хиин манарһаа (Solar Nebula) үүдэһэн гэжэ таамаглажа байгаа болоод Дэлхэйнь эхилээд халуун хайламаг байгаад аажамаар хүрэжэ, хатуу холтоһотой болоһон байна. Дэлхэйн дахуул Һарань, Дэлхэйе Мягмар гарагтай ойролсоо хэмжээтэй бэетэ («Тейя» гэжэ нэрэлдэг) мүргэхэ үедэ үүдэһэн гэжэ таамагладаг.
Аажамаар Дэлхэйн температура 100 °C (212 °F) оршом болоход эртын агаар мандал дахи уһанай уурал конденсат болоһон, далай үүдэжэ эхилһэн байна. Агаар мандалда хүшэлтүрэгшэ, уламаар агаар мандалай дээд дабхаргад озон (O3) үүдэһэнээр, наранһаа ерэхэ ультраягаан туяа багадхажа, анханай ниилэмэл эстэй амитад, улмаар жинхэнэ олон эстэй амитад үүдэжэ эхилбэ.
Дэлхэйн гадаргуу байнга, таһаралтагүй хубилагдажа байһан гэжэ үзэдэг. Ондоогоор хэлэбэл, эхэ газарнууд нүүжэ, хоорондоо нэгэдэн супертүби үүсхэн, һүүлдэнь задаржа байһанһаа нилээд шухала супертүбинь 600—540 сая жэлэй үмэнэ бии боложо, 180 сая жэлэй үмэнэ задарһан (Гондвана, Лаврази 2 супертүби үүсхэһэн) Пангея юм. Дэлхэй дээрэ хэд хэдэн томохон мүльһэтэлгүүд ябагдаһан гэжэ таамагладаг ба эхинэйхэнь 750—580 сая жэлэй үмэнэ (Неопротерозой), һүүлынхэнь 10,000 жэлэй үмэнэ дууһаһан байна.
Дэлхэйн хүгжөөлэй түүхэдэ амиды махабадай томохон задаралганууд тохёолдожо байһанһаа һүүлынхинь 65 сая жэлэй үмэнэ болоһон үлэг гүрбэлнүүдэй мүхэл юм (шалтагааниинь дэлхэй дээрэ солир унаһантай холбон таамагладаг). Уг задаралгын дараагаар жажаг амитад, жэшээлбэл, һүн тэжээлтэн амитад эршэмтэй тархажа эхилһэн ба хэдэн сая жэлэй үмэнэ Африкын мэшэтэй түһөөтэй амитадые хоёр хүлэ дээрээ ябадаг болоһон гэжэ таамагладаг.

## Дэлхэйн бүтэсэ
Наранай аймагай 4 гараг (Наранда ойрхон 4 гараг) хатуу, шулуурхаг гадаргуутай («Хүрьһэтэ гараг») болоод тэдгээрһээ Дэлхэйнь хамагай томо, ехэ нягтатай, хүсэтэй суранзан оронтой, газарай татадаг хүсэн хамагай ехэтэй гараг юм. Дэлхэйнь юрэнхыдөө үндэгэлиг бүмбэлэг хэлбэритэй болобош, үнэндээ гадаргуунь тэгшэ бэшэ ушар Дэлхэйн хэлбэриие Геоид гэжэ нэрэлнэ.

### Химиин найралга
Дэлхэйн масса ойролсоогоор 5,98 ×1024 кг. Гол бүрдүүлэгшэ элементүүд түмэр (32.1 %), хүшэлтүрэгшэ (30.1 %), сахюур (15.1 %), магни (13.9 %), хүхэр (2.9 %), никель (1.8 %), кальци (1.5 %), хүнгэнсагаан (1.4 %) ба үлэхэ 1,2 % бусад химиин элементууд юм.
АНУ-ай геохимик Франк Кларкын тоосоогоор, Дэлхэйн холтоһоной 47 % хүшэлтүрэгшэ болоод ниитэ шулуулагай 99,22 % сахюур, хүнгэнсагаан, түмэр, кальци зэргэ ниитэ 11 эһэлһээ тогтодог байна.
| Найралга            | Химиин томьёо | Тархалта |
| ------------------- | ------------- | -------- |
| Сахюурай эһэл       | SiO2          | 59.71 %  |
| Хүнгэнсагаан эһэл   | Al2O3         | 15.41 %  |
| Кальциин эһэл       | CaO           | 4.90 %   |
| Магниин эһэл        | MgO           | 4.36 %   |
| Натриин эһэл        | Na2O          | 3.55 %   |
| Түмэрэй (II) эһэл   | FeO           | 3.52 %   |
| Калиин эһэл         | K2O           | 2.80 %   |
| Түмэрэй (III) эһэл  | Fe2O3         | 2.63 %   |
| Уһан                | H2O           | 1.52 %   |
| Титанай дабхар эһэл | TiO2          | 0.60 %   |
| Фосфорой тавч эһэл  | P2O5          | 0.22 %   |
| Ниитэ               | Ниитэ         | 99.22 %  |


### Дэлхэйн дотоодо бүтэсэ
Дэлхэйнь гүн тээшээ дабхар бүтэсэтэй болоод химиин найралгынгаа хубида:
- Эгээн гадна таладаа, cиликатлиг найралгатай, хатуу холтоһон,
- Тэрэнэй дотор талада шэнгэн манти,
- Mантитай харисуулхада харисангы аглуун гадаада сүм,
- Эгээн түбтөө хатуу дотоодо сүм гэжэ хубаагдана.

Харин геологиин хубида литосферэ, астеносферэ, дээдэ манти, доодо манти, гадаада болон дотоодо сүм гэһэн үе дабхаргуудтай
.
| Гүн       | Гүн       | Үе дабхарга                                           | Нягта гр/см3 |
| Километр  | Мили      | Үе дабхарга                                           | Нягта гр/см3 |
| --------- | --------- | ----------------------------------------------------- | ------------ |
| 0-60      | 0-37      | Литосферэ (Зузааниинь 5-200 км хүрэтэр өөршэлэгдэдэг) | —            |
| 0-35      | 0-22      | … холтоһон (Зузааниинь 5-70 км хүрэтэр өөршэлэгдэдэг) | 2.2-2.9      |
| 35-60     | 22-37     | … Мантиин дээдэ хэһэг                                 | 3.4-4.4      |
| 35-2890   | 22-1790   | Манти                                                 | 3.4-5.6      |
| 100-700   | 62-435    | … Астеносферэ                                         | —            |
| 2890-5100 | 1790-3160 | Гадаада сүм                                           | 9.9-12.2     |
| 5100-6378 | 3160-3954 | Дотоодо сүм                                           | 12.8-13.1    |


#### Сүм
Дэлхэйн дундажа нягта 5515 кг/м3, харин гадаргуугай дундажа нягта 3017 кг/м3 тула Дэлхэйн сүмые харисангы дэлюун нягтатай гэжэ үзэдэг ба энэнь сейсмическа шудалгаагаар баталагдадаг байна. Сейсмическа (шэшэргэлэлэй) S долгиной хурданай һааралтаар гадаада сүмые шэнгэн зуурмаг гээд баталаа. Ушарынь S долгиниинь шэнгэн бэеэ нэбтэрдэггүй байна. Дэлхэйн бойжолгын эхинэй үедэ, ойролсоогоор 4.52 тэрбум жэлэй оршом, хүндэ химиин нэгэдэлнүүд дэлхэйн түб руу һуужа гү, али бөөгнэрэн, хүнгэниинь дэлхэйн холтоһон гү, али гадаргуу руу шэлжэнэ, илгаралта ябагдаһанай үрэ дүндэ сүмынь бойжоһон гэжэ үзэдэг. Сүмынь үндэһэндөө түмэр (80 %), никель, мүн багахан хэмжээнэй бусад химиин элементһээ тогтоно. Эдэ хүхэр, карбон, уһантүрэгшэ зэргын бусад элементүүдые багтаха магадгүй гэжэ үзэдэг.

#### Манти
Мантинь Дэлхэйн ниитэ эзэлхүүнэй 70%-ийг эзэлдэг, ниитэдээ 2,890 км зузаан. Даралта манти ба сүмэй заагта ~140 ГПа (1.4 Maтм), температура 500 °C-900 °C (932 °F-1,652 °F) хоорондо хэлбэлзэхэ ба манти, гадаада сүмэй зааг дээрэ 4,000 °C (7,200 °F) байна.
Мантиие үндэһэн 2 хэһэгтэ хубаадаг. Дээдэ болон доодо манти. Энэ хоёр үень бүрдүүлэгшэ эрдэс минералаараа илгагдана.

#### Холтоһон
Геологиин үүдэнһээ, Дэлхэйн холтоһониинь Дэлхэйн хамагай гадана талын хатуу бүрхөөл (литосфериин дээдэ хэһэг) болоод базальтлаг болон боржинлиг шулуунһаа тогтоно. Дэлхэйн ниитэ эзэлхүүнэй < 1 % эзэлнэ.

### Тектоникын плита
Литосферэнь тектоникын плитанууд гэжэ нэрэлэгдэхэ хэһэгүүдтэ хубаагдаһан (эбдэрһэн) байдаг болоод астеносферэ дээгүүр нүүжэ (хүбэжэ) байдаг байна. Ниитэдээ 7 томо плита, олон тооной жэжэг плитанууд байна.

### Дэлхэйн гадаргуу
Дэлхэйн ниитэ гадаргуугай 70,8 % уһаар (Далайгаар) бүрхэгдэнэ. Далайн ёроолын гадаргуунь тэгшэ бус болоод уула нюрганууд (Далайн голшо нюруу), галта уула, хабсал, дэбисэг зэргэтэй байна. Үлдэх 29,2 % нь хуурай газар болоод сүл, тэгшэ тала, үндэр уулас зэргэ геоморфологиин олон элементүүдһээ бүрдэнэ. Хуурай газарай гадаргуугай 75 % тунамал шулуулгаар хушагдана. үлэхэ хэһэгтэнь магмын болон хубирмал шулуулаг тархана. Дэлхэйн газарай гадаргуу дээрэ хамагай үргэн тархалтатай эрдэсүүд бол кварц, хээрын жоншо, амфибол, гялтгануур, пироксен, оливин, кальцит, доломит зэргэ юм. Дэлхэйн гадаргуунь тектоник хүдэлгөөн болон элэгдэл, үгэршһээ хамааран тасаралтагүй өөршэлэгдэдэг байна.
Дэлхэйн хуурай газарай хамагай нам дор сэгэнь далайн түбшэнһөө доошо 418 м-т оршохо Һүнэһэн тэнгис, хамагай үргэгдэһэн сэгэнь 8,848 м үргэгдэһэн Эверест орьёл юм. Эхэ газар дундажаар далайн түбшэнһөө дээшэ 686 м үргэгдэһэн байдаг.

### Уһан мандал
Дэлхэйн ниитэ гадаргуугай ехэнхинь уһаар бүрхэгдэһэн байдагаараа Наранай аймагайн бусад гарагуудһаа илгаатай болоод «Сэнхир Гараг» гэжэ нэрэлэгдэдэг. Дэлхэйн уһан мандал үндэһэндээ Дэлхэйн далайнуудһаа бүрдэхэ болобош, үүндэ баһа эхэ газарай тэнгис, нуур, гол мүрэн, газарай гадаргууһаа 2000 м хүрэтэр гүндэ оршохо гүнэй уһаные оруулдаг байна. Дэлхэйн хамагай гүн уһатай газар бол Номгон далайда оршохо Марианай хотигор (10,911 м гүн). Далайн дундажа гүн 3,794 м байдаг.
Далайн ниитэ масса 1.35 х 1018 тонно гү, али Дэлхэйн ниитэ массын 1/4400, эзэлхүүниинь 1,386 × 109 км³. Дэлхэй дээрхи ниитэ уһанай 97,5 % дабһатай уһан болоод үлэхэ 2,5 % сэбэр уһан юм. Сэбэр уһанай 68,7 % мүльһэн хэлбэрээр оршоно.
Далайн уһаниинь наранай энергиие ехэ хэмжээгээр шэнгээдэг ушар далайн уһанай температурын тархалтаар дэлхэйн саг уурал тодорхойлогдоно. Үүнэй тод жэшээ бол ЭНСО (El Niño-Southern Oscillation) юм.

### Агаар мандал
Дэлхэйн агаар мандал гэжэ Дэлхэйн татаха хүсэндэ захирагдан, Дэлхэйн гадна талаар хүрээлэн байгаа хиин дабхргые хэлэнэ. Агаар мандалай 78 % азот, 20,95 % хүшэлтүрэгшэ, 0,93 % аргон, 0,038 % нүүрһэнтүрэгшын дабхар эһэл, 1 % уһанай уурал болон маша бага хэмжээтэй бусад хиинүүд байна. Эдэгээр хиинүүдые ниүлүүлээд бидэ агаар гэжэ нэрэлдэг. Агаар мандалиинь Наранһаа ерэхэ ультраягаан туяае шэнгээжэ, үдэр, һүниин температурын илгаае тогтоборжуулан, Дэлхэй дээрэ амидарал байха нүхэсэлые бүрдүүлнэ.
Гaзарай гадаргуу оршомын агаар мандалай дундажа температура 15 °C байдаг.
Дэлхэйн агаар мандал бол олон дабхартай:
- тропосфера
- стратосфера
- мезосфера
- ионосфера
- термосфера
- экзосфера


## Һара
Һара — дэлхэйн ганса байгаалиин дахуул юм.

## Дэлхэйн эрьелтэ ба орбита
Дэлхэй тэнхлэгээрээ 23 саг, 56 минут, 4.091 секундта нэгэ бүтэн эрьедэг болоод Наранһаа дундажаар 150 сая км зайда, 30 км/сек (108,000 км/саг) хурдатайгаар 365.2564 үдэртэ Нараниие нэгэ бүтэн тойрожо эрьелдэдэг.
Дэлхэйн тэнхэлигэнь Наран-Дэлхэйе дайраһан хабтагайтай харисуулхада 23,5 градусаар хазайһан байха ба энэнь Дэлхэй дээрэхи үбэл зунай уларил һолигдохо шалтагаан болоно.

## Ниигэмэй газарзүй
Дэлхэйн хүн зониинь 2006 оной 2 һарын байдалаар 6,600,000,000 байгаа болоод 2013 ондо 7 тэрбум, 2050 ондо 9.2 тэрбум хүрнэ гэһэн тоосоо байдаг. Хүн зоной үсэлтэ ехэнхидээ хүгжэжэ бай гүрэнүүдтэ болоно. Дэлхэйн ниитэ гадаргуугай 1/8 хубинь хүнэй амидархада таарамжатай гэжэ тоосогдодог (2/3 хэһэгынь далай, үлэһэн газарай тэн хахадынь сүл газар (14 %), өндөр уулс (27 %) зэргэ).
2007 оной байдалаар тусгаар статустай 201 бэеэ даанхай орон, НҮБ-ын гишүүн 192 улас байна.

## Гадаада холбооһон
- WikiSatellite view of Earth at WikiMapia
- USGS Geomagnetism Program
- NASA Earth Observatory
- Earth Profile by NASA’s Solar System Exploration
- The size of Earth compared with other planets/stars
- Climate changes cа.н.ses the earth’s shape to change — Nasa Архивировалһан 22 нэгэ һара 2009 оной.
- Beа.н.tiful Views of Planet Earth Архивировалһан 16 арбан нэгэ һара 2007 оной. Pictures of Earth from space
- Flash Earth A Flash-based viewer for satellite and aerial imagery of the Earth
- Projectshum.org’s Earth fact file Архивировалһан 18 хоёр һара 2013 оной. (for younger folk)
- Geody Earth World’s search engine that supports Google Earth, NASA World Wind, Celestia, GPS, and other applications.
- Planet Earth Архивировалһан 24 долоо һара 2008 оной. From AOL Research & Learn: Photos, quizzes and info about Earth’s climate, creatures and science.
- Earth From Space Архивировалһан 24 долоо һара 2008 оной. Some Photos From the Exhibit

| Наранай аймаг                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          |  |
| \| \| \| \| Наран · Һагба · Баасан · Дэлхэй · Мягмар · Церера · Пүрбэ · Бямба · Тэнгэриин ван · Далайн ван · Дэлхэйн ван · Хаумеа · Макемаке · Эрида \| \| \| Гарагууд · Одой гарагууд · Дахуулнууд: Дэлхэйн · Мягмарай · Пүрбын · Бямбын · Тэнгэриин вангай · Далайн вангай · Дэлхэйн вангай · Хаумеагай · Эридын \| \| \| Бишыхан бэетэнүүд: Толир · Бага гараг/Бага гарагай дахуулнууд (Бага гарагай бүһэ) · Кентаврууд · Транс-Нептуны бэетэнүүд (Кюперэй бүһэ/Сарнисан диск) · Һүүлтэй одонууд (Оортын үүл) \| \| |  |
|                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        |  |
| Наран · Һагба · Баасан · Дэлхэй · Мягмар · Церера · Пүрбэ · Бямба · Тэнгэриин ван · Далайн ван · Дэлхэйн ван · Хаумеа · Макемаке · Эрида                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               |  |
| Гарагууд · Одой гарагууд · Дахуулнууд: Дэлхэйн · Мягмарай · Пүрбын · Бямбын · Тэнгэриин вангай · Далайн вангай · Дэлхэйн вангай · Хаумеагай · Эридын                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   |  |
| Бишыхан бэетэнүүд: Толир · Бага гараг/Бага гарагай дахуулнууд (Бага гарагай бүһэ) · Кентаврууд · Транс-Нептуны бэетэнүүд (Кюперэй бүһэ/Сарнисан диск) · Һүүлтэй одонууд (Оортын үүл)                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   |  |


Дэлхэй
{{Гараг
| bgcolour=#00b7b5
| name = Дэлхэй
| symbol = [[Файл:Earth symbol (small, bold).svg|32px|🜨]]
| image = [[Файл:The Blue Marble (remastered).jpg|frameless|center|Дэлхэй]]
| flag = {{flagicon|world}}
| caption = [[Аполлон 17]]-һоо абаһан дэлхэйн үнгэтэ зураг
| epoch = [[J2000.0]]
| apoapsis = 152,097,701&nbsp;км <br />1.0167103335&nbsp;[[Одон ороной нэгэжэ|а.н.]]
| periapsis = 147,098,074&nbsp;км <br /> 0.9832898912&nbsp;А.Н.
| semimajor = 149,597,887.5&nbsp;км <br /> 1.0000001124&nbsp;А.Н.
| eccentricity = 0.016710219
| inclination = 1°34'43.3"<ref name=Allen294>{{cite book
 | title=Allen's Astrophysical Quantities
 | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N.
 | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460
 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294
 | pages=294}}</ref> <br /> [[тогтомол хабтан|тогтомол хабтанда]]
| asc_node = 348.73936°
| arg_peri = 114.20783°
| period = 365.256366&nbsp;үдэр<br /> 1.0000175&nbsp;[[Юлианай жэл (одон орон)|Юлианай жэл]]
| avg_speed = 29.783&nbsp;км/с <br /> 107,218&nbsp;км/саг
| satellites = 1&nbsp;([[Һара]])
| physical_characteristics = yes
| flattening = 0.0033528<ref name=iers/>
| equatorial_radius = 6,378.1&nbsp;км<ref name=iers>{{cite conference
 | а.н.thor=IERS Working Groups
 | editor=McCarthy, Dennis D.; Petit, Gérard
 | title=General Definitions and Numerical Standards
 | year=2003 | booktitle=IERS Technical Note No. 32
 | publisher=U.S. Naval Observatory and Bureа.н. International des Poids et Mesures
 | url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776
 | accessdate=2008-08-03 }}</ref>
| polar_radius = 6,356.8&nbsp;км<ref>{{cite book
 | first=Anny
 | last=Cazenave
 | editor=Ahrens, Thomas J.
 | year=1995
 | chaptertitle=Geoid, Topography and Distribution of Landforms
 | title=Global earth physics a handbook of physical constants
 | publisher=American Geophysical Union
 | location=Washington, DC
 | isbn=0-87590-851-9
 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf
 | accessdate=2008-08-03
 | format=PDF
 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061016024803/http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf |date=2006-10-16 }}</ref>
| mean_radius = 6,371.0&nbsp;км<ref>{{cite book
 | а.н.thor=Various | editor=David R. Lide | year=2000
 | title=Handbook of Chemistry and Physics
 | edition=81st | publisher=CRC
 | isbn=0849304814 }}</ref>
| circumference = 40,075.02&nbsp;км&nbsp;([[экватор]]ын)<br />40,007.86&nbsp;км&nbsp;([[уртрагийн]])<br />40,041.47&nbsp;км&nbsp;(дундаж)
| surface_area = 510,072,000&nbsp;км²<ref>{{cite journal
 | last = Pidwirny | first = Michael | date=2006-02-02
 | title=Surface area of our planet covered by oceans and continents.(Table 8o-1)
 | publisher=University of British Columbia, Okanagan
 | url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html
 | accessdate=2007-11-26
}}</ref><ref name=cia>{{cite web
 | author=Staff
 | date=2008-07-24
 | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html
 | title=World
 | work=The World Factbook
 | publisher=Central Intelligence Agency
 | accessdate=2008-08-05
 | archivedate=2010-01-05
 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html
 }}</ref>
148,940,000&nbsp;км²&nbsp;- хуурай газар &nbsp;&nbsp;(29.2 %)<br />
361,132,000&nbsp;км²&nbsp;- ус &nbsp;(70.8 %)
| volume = [[Дэлхэйн эзлэхүүн|1.0832073{{e|12}}]]&nbsp;км<sup>3</sup>
| mass = 5.9736{{e|24}}&nbsp;кг<ref name="earth_fact_sheet">{{cite web | last = Williams | first = David R. | date = 2004-09-01 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | title = Earth Fact Sheet | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-17 }}</ref>
| density = 5.5153&nbsp;г/см<sup>3</sup>
| surface_grav = [[Дэлхийн татах хүч|9.780327]] м/с²<ref name="yoder12">Yoder, C. F. (1995) p. 12.</ref><br />0.99732&nbsp;[[хүндийн хүчний хурдатгал|''g'']]
| escape_velocity = 11.186&nbsp;км/с&nbsp;
| sidereal_day = 0.99726968&nbsp;өдөр<ref name=Allen296>{{cite book
 | title=Allen's Astrophysical Quantities
 | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N.
 | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460
 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296
 | pages=296}}</ref><br />23{{smallsup|ц}}&nbsp;56{{smallsup|м}}&nbsp;4.100{{smallsup|с}}
| rot_velocity = 1,674.4 км/саг (465.1 м/с)
| axial_tilt = 23.439281°
| albedo = 0.367<ref name="earth_fact_sheet"/>
| atmosphere = yes
| temperatures = yes
| temp_name1 = [[Кельвин]]
| min_temp_1 = 184&nbsp;K
| mean_temp_1 = 287&nbsp;K
| max_temp_1 = 331&nbsp;K
| temp_name2 = [[Цельс]]
| min_temp_2 = −89&nbsp;°C
| mean_temp_2 = 14&nbsp;°C
| max_temp_2 = 57.7&nbsp;°C
| surface_pressure = 101.3&nbsp;[[кПа]] ([[Далайн түвшин|Дундаж далайн түвшин]])
| atmosphere_composition = 78.08%&nbsp;[[Азот]] (N<sub>2</sub>)<br /> 20.95%&nbsp;[[Хүшэлтүрэгшэ]] (O<sub>2</sub>)<br /> 0.93%&nbsp;[[Аргон]]<br /> 0.038%&nbsp;[[Нүүрһэнхүшэлэй хии]]<br /> 1% оршомой [[уһанай уурал]] ([[уурал амисхал]]һаа хамаарша өөр байна)<ref name="earth_fact_sheet"/>
|note=no
}}
{{Хадмал
|style = {{floatleft}}
|монгол_бэшэг = [[Файл:Delehei.PNG|21px]]
|кирилл_буряад = Дэлхэй
|кирилл_монгол = Дэлхий
|кирилл_хальмаг = [[:xal:Делкә|Делкә]]
}}
'''Дэлхэй''' (тэмдэг: [[File:Earth symbol (fixed width).svg|16px|🜨]]) — [[Наранай аймаг|наранай аймагай]] гурбадахи [[гараг]], сори ганса [[амидарал]]тай [[юртэмсэ]] юм. Дэлхэйнь 4,57 [[тэрбум]] [[жэл]]эй урда тээ бии болоһон<ref name="age_earth">{{cite book  | first=G.B. | last=Dalrymple | year=1991 | title=The Age of the Earth | publisher=Stanford University Press | location=California | id=ISBN 0-8047-1569-6 }}</ref>, нэгэ дахуултай ([[Һара]]), 365,26 [[үдэр]] соо [[Наран]]иие бүтэн тойродог).<ref>Энэ үеые [[сидеральна жэл]] гэжэ нэрлэдэг. Наранай үдэрэй тоо [[сидеральна үдэр]]эй тооһоо нэгээр бага, юундэб гэхэдэ Дэлхэйн Наранай тойрохо хүдэлөөн гарагай тэнхэлигэй тойрогто нэгэ нэмэлтэ эрьелтэ үүсхэнэ.</ref>. Дэлхэйн эрьелтын тэнхэлиг 23,5° хазайһан байдаг, дэлхэй дээрэхи [[Жэлэй дүрбэн уларил|уларилай]] хубилалтын шалтагаан болоно<ref>Ahrens, ''Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants'', p. 8.</ref>. Дэлхэй болбол шулуун гараг мүн. Дэлхэй ойролсоогоор бүмбэрсэг шэнги дүрсэтэй. Дэлхэйн Наранһаа дунда зэргын зайнь 149,6 сая км болоод энэнь 1 [[одон орон шудалалгын нэгэжэ]]тэй адли болоно.<ref name=SNL>{{Cite web|author=Ringnes, Truls; Aksnes, Kaare; Ramberg, Ivar; Bryhni, Inge|date=2024 |url=https://snl.no/Jorden |title=Jorden |publisher=Store norske leksikon |accessdate=2024-07-04}}</ref> 

Дэлхэй хадаа [[агаар мандал]]тай, гадаргуунь 71 % [[далай]] ([[уһан]]), үлэһэн 29 % — хуурай газар ([[түби]]нүүд, [[арал]]нууд). Дэлхэйн гадаргуунь [[Тектоник плита|тектоник плитануудта]] хубаагдаха ба тэдэгээрэнь таһаралтагүй нүүжэ (хүбжэ) байдаг. Эрьелдэдэг, багахан хабшагар Дэлхэйн бүмбэрсэг бүһэлүүрлиг тогтосотой болоод [[Дэлхэйн сүм|сүм]], [[манти]], [[Дэлхэйн холтоһон|холтоһонһоо]] тогтоно.

== Дэлхэйн бойжолго ==
4.57 тэрбум жэлэй үмэнэ<ref name="age_earth" /> Дэлхэй болон [[Наранай аймаг|Hаранай аймагай]] бусад [[гараг]]ууд, хиин манарһаа (''Solar Nebula'') үүдэһэн гэжэ [[Шэнжэлхэ ухаанай таамаглал|таамаглажа]] байгаа болоод Дэлхэйнь эхилээд халуун хайламаг байгаад аажамаар хүрэжэ, хатуу холтоһотой болоһон байна. Дэлхэйн дахуул [[Һара]]нь, Дэлхэйе [[Мягмар (гараг)|Мягмар]] гарагтай ойролсоо хэмжээтэй бэетэ («Тейя» гэжэ нэрэлдэг) мүргэхэ үедэ үүдэһэн гэжэ таамагладаг<ref>{{cite journal | last = R. Canup and E. Asphа.н.g | title = Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation  | journal = Nature | volume = 412 | pages = 708-712 | date = 2001 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html }}</ref>.

Аажамаар Дэлхэйн [[температура]] 100 °C (212 °F) оршом болоход эртын [[агаар мандал]] дахи [[уһан]]ай уурал конденсат болоһон, [[далай]] үүдэжэ эхилһэн байна. Агаар мандалда [[хүшэлтүрэгшэ]], уламаар агаар мандалай дээд дабхаргад [[озон]] (O<sub>3</sub>) үүдэһэнээр, [[наран|наранһаа]] ерэхэ [[ультраягаан туяа]] багадхажа, анханай ниилэмэл эстэй амитад, улмаар жинхэнэ [[олон эстэй амитад]] үүдэжэ эхилбэ<ref>{{cite web | last = Burton | first = Kathleen | date = [[November 29]], [[2000]] | url = http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | title = Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-05 | archivedate = 2011-10-11 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html }}</ref>.

Дэлхэйн гадаргуу байнга, таһаралтагүй хубилагдажа байһан гэжэ үзэдэг. Ондоогоор хэлэбэл, эхэ газарнууд нүүжэ, хоорондоо нэгэдэн [[түби|супертүби]] үүсхэн, һүүлдэнь задаржа байһанһаа нилээд шухала [[супертүби]]нь 600—540 [[сая]] [[жэл]]эй үмэнэ бии боложо, 180 сая [[жэл]]эй үмэнэ задарһан ([[супертүби|Гондвана]], [[супертүби|Лаврази]] 2 супертүби үүсхэһэн) [[Пангея]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Murphy, J. B.; Nance, R. D. | title=How do supercontinents assemble? | journal=American Scientist | year=1965 | volume=92 | pages=324–33 | url=http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | accessdate=2007-03-05 }}</ref>. Дэлхэй дээрэ хэд хэдэн томохон [[мүльһэтэлгэ|мүльһэтэлгүүд]] ябагдаһан гэжэ таамагладаг ба эхинэйхэнь 750—580 сая жэлэй үмэнэ ([[Неопротерозой]]), һүүлынхэнь 10,000 жэлэй үмэнэ дууһаһан байна<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm | title = Paleoclimatology - The Study of Ancient Climates | publisher = Page Paleontology Science Center | accessdate = 2007-03-02 }}</ref>.

Дэлхэйн хүгжөөлэй түүхэдэ [[махабад|амиды махабадай]] томохон задаралганууд тохёолдожо байһанһаа һүүлынхинь 65 [[сая]] жэлэй үмэнэ болоһон [[үлэг гүрбэл|үлэг гүрбэлнүүдэй]] мүхэл юм (шалтагааниинь дэлхэй дээрэ [[солир]] унаһантай холбон таамагладаг). Уг задаралгын дараагаар жажаг амитад, жэшээлбэл, [[һүн тэжээлтэн]] амитад эршэмтэй тархажа эхилһэн ба хэдэн сая жэлэй үмэнэ [[Африка|Африкын]] [[мэшэн|мэшэтэй]] түһөөтэй амитадые хоёр хүлэ дээрээ ябадаг болоһон гэжэ [[Шэнжэлхэ ухаанай таамаглал|таамагладаг]]<ref>{{cite journal | last = Gould | first = Stephan J. | title=The Evolution of Life on Earth | journal=Scientific American | date=October , 1994 | url=http://brembs.net/gould.html | accessdate=2007-03-05 }}</ref>.

== Дэлхэйн бүтэсэ ==
[[Наранай аймaг|Наранай аймагай]] 4 гараг (Наранда ойрхон 4 гараг) хатуу, шулуурхаг гадаргуутай («Хүрьһэтэ гараг») болоод тэдгээрһээ Дэлхэйнь хамагай томо, ехэ [[нягта]]тай, хүсэтэй [[суранзан орон]]той, газарай [[татадаг хүсэн]] хамагай ехэтэй [[гараг]] юм. Дэлхэйнь юрэнхыдөө үндэгэлиг бүмбэлэг хэлбэритэй болобош, үнэндээ гадаргуунь тэгшэ бэшэ ушар Дэлхэйн хэлбэриие [[Геоид]] гэжэ нэрэлнэ.

=== Химиин найралга ===
Дэлхэйн [[масса]] ойролсоогоор 5,98 ×10<sup>24</sup> [[кг]]. Гол бүрдүүлэгшэ [[химиин элемент|элементүүд]] [[түмэр]] (32.1 %), [[хүшэлтүрэгшэ]] (30.1 %), [[сахюур]] (15.1 %), [[магни]] (13.9 %), [[хүхэр]] (2.9 %), [[никель]] (1.8 %), [[кальци]] (1.5 %), [[хүнгэнсагаан]] (1.4 %) ба үлэхэ 1,2 % бусад [[химиин элемент]]ууд юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Morgan, J. W.; Anders, E. | title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury | journal=Proceedings of the National Academy of Science | year=1980 | volume=71 | issue=12 | pages=6973–6977 | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | accessdate=2007-02-04 }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130718075202/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 |date=2013-07-18 }}</ref>.

[[АНУ|АНУ-ай]] [[геохими]]к [[Франк Уиглсуорт Кларк|Франк Кларкын]] тоосоогоор, Дэлхэйн холтоһоной 47 % [[хүшэлтүрэгшэ]] болоод ниитэ шулуулагай 99,22 % [[сахюур]], [[хүнгэнсагаан]], [[түмэр]], [[кальци]] зэргэ ниитэ 11 эһэлһээ тогтодог байна.

{| {{prettytable}}
|+ Ф.Кларкын хүсэнэгтэ <br />(Дэлхэйн холтоһоной үндэһэн эһэлнүүд)
!Найралга
!Химиин томьёо
!Тархалта
|-
|[[Сахюурай эһэл]]
|style="text-align: center;"|SiO<sub>2</sub>
|style="text-align: right;"|59.71 %
|-
|[[Хүнгэнсагаан эһэл]]
|style="text-align: center;"|Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub>
|style="text-align: right;"|15.41 %
|-
|[[Кальциин эһэл]]
|style="text-align: center;"|CaO
|style="text-align: right;"|4.90 %
|-
|[[Магниин эһэл]]
|style="text-align: center;"|MgO
|style="text-align: right;"|4.36 %
|-
|[[Натриин эһэл]]
|style="text-align: center;"|Na<sub>2</sub>O
|style="text-align: right;"|3.55 %
|-
|[[Түмэрэй (II) эһэл]]
|style="text-align: center;"|FeO
|style="text-align: right;"|3.52 %
|-
|[[Калиин эһэл]]
|style="text-align: center;"|K<sub>2</sub>O
|style="text-align: right;"|2.80 %
|-
|[[Түмэрэй (III) эһэл]]
|style="text-align: center;"|Fe<sub>2</sub>O<sub>3</sub>
|style="text-align: right;"|2.63 %
|-
|[[Уһан]]
|style="text-align: center;"|H<sub>2</sub>O
|style="text-align: right;"|1.52 %
|-
|[[Титанай дабхар эһэл]]
|style="text-align: center;"|TiO<sub>2</sub>
|style="text-align: right;"|0.60 %
|-
|[[Фосфорой тавч эһэл]]
|style="text-align: center;"|P<sub>2</sub>O<sub>5</sub>
|style="text-align: right;"|0.22 %
|-
!colspan="2"|Ниитэ
!style="text-align: right;"|99.22 %
|}

=== Дэлхэйн дотоодо бүтэсэ ===
[[Файл:Earth-crust-cutaway-bxr.png|thumbnail|upright=1.25|right|Дэлхэйн бүтэсэ (хэмжээ харгалзаагүй, cхем).]]
Дэлхэйнь гүн тээшээ дабхар бүтэсэтэй болоод химиин найралгынгаа хубида:
* Эгээн гадна таладаа, cиликатлиг найралгатай, хатуу [[Дэлхэйн холтоһон|холтоһон]],
* Тэрэнэй дотор талада шэнгэн [[манти]],
* [[Манти|Mантитай]] харисуулхада харисангы аглуун [[Дэлхэйн сүм|гадаада сүм]],
* Эгээн түбтөө хатуу [[Дэлхэйн сүм|дотоодо сүм]] гэжэ хубаагдана.

Харин [[геологи]]ин хубида [[литосферэ]], [[астеносферэ]], [[манти|дээдэ манти]], [[манти|доодо манти]], [[Дэлхэйн сүм|гадаада]] болон [[Дэлхэйн сүм|дотоодо сүм]] гэһэн үе дабхаргуудтай<ref>{{cite book
  | first=Toshiro
  | last=Tanimoto
  | editor=Thomas J. Ahrens
  | year=1995
  | title=Crustal Structure of the Earth
  | booktitle=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants
  | publisher=American Geophysical Union
  | location=Washington, DC
  | id=ISBN 0-87590-851-9
  | url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf
  | accessdate=2007-02-03
  }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf |date=2006-10-16 }}</ref>
.

{| {{prettytable}} class="wikitable"
!colspan=2 style="width: 33%;"|Гүн
!rowspan=2 valign="bottom"|Үе дабхарга
!rowspan=2 style="width: 15%;"|Нягта<br />гр/см<sup>3</sup>
|-
!Километр
!Мили
|-
|style="text-align: center;"|0-60
|style="text-align: center;"|0-37
|[[Литосферэ]] (Зузааниинь 5-200 км хүрэтэр өөршэлэгдэдэг)
|style="text-align: center;"|—
|- style="background: #FEFEFE;"
|style="text-align: center;"|0-35
|style="text-align: center;"|0-22
|… [[Дэлхэйн холтоһон|холтоһон]] (Зузааниинь 5-70 км хүрэтэр өөршэлэгдэдэг)
|style="text-align: center;"| 2.2-2.9
|- style="background: #FEFEFE;"
|style="text-align: center;"|35-60
|style="text-align: center;"|22-37
|… Мантиин дээдэ хэһэг
|style="text-align: center;"| 3.4-4.4
|-
|style="text-align: center;"|35-2890
|style="text-align: center;"|22-1790
|[[Манти]]
|style="text-align: center;"| 3.4-5.6
|- style="background: #FEFEFE;"
|style="text-align: center;"|100-700
|style="text-align: center;"|62-435
|… [[Астеносферэ]]
|style="text-align: center;"|—
|-
|style="text-align: center;"|2890-5100
|style="text-align: center;"|1790-3160
|[[Дэлхэйн сүм|Гадаада сүм]]
|style="text-align: center;"| 9.9-12.2
|-
|style="text-align: center;"|5100-6378
|style="text-align: center;"|3160-3954
|[[Дэлхэйн сүм|Дотоодо сүм]]
|style="text-align: center;"| 12.8-13.1
|}

==== Сүм ====
{{main|Сүм}}
Дэлхэйн дундажа [[нягта]] 5515 кг/м<sup>3</sup>, харин гадаргуугай дундажа [[нягта]] 3017 кг/м<sup>3</sup> тула [[Дэлхэйн сүм]]ые харисангы дэлюун нягтатай гэжэ үзэдэг ба энэнь [[геофизика|сейсмическа]] шудалгаагаар баталагдадаг байна. Сейсмическа (шэшэргэлэлэй) S долгиной хурданай һааралтаар гадаада сүмые шэнгэн зуурмаг гээд баталаа. Ушарынь S долгиниинь шэнгэн бэеэ нэбтэрдэггүй байна. Дэлхэйн бойжолгын эхинэй үедэ, ойролсоогоор 4.52 [[тэрбум]] [[жэл]]эй оршом, хүндэ химиин нэгэдэлнүүд дэлхэйн түб руу һуужа гү, али бөөгнэрэн, хүнгэниинь дэлхэйн холтоһон гү, али гадаргуу руу шэлжэнэ, илгаралта ябагдаһанай үрэ дүндэ сүмынь бойжоһон гэжэ үзэдэг. Сүмынь үндэһэндөө [[түмэр]] (80 %), [[никель]], мүн багахан хэмжээнэй бусад [[химиин элемент|химиин элементһээ]] тогтоно. Эдэ хүхэр, карбон, уһантүрэгшэ зэргын бусад элементүүдые багтаха магадгүй гэжэ үзэдэг.

==== Манти ====
[[Файл:Slice_earth.svg|thumbnail|right|Дэлхэйн дотоодо бүтэсэ. 1. Эхэ газарай холтоһон — 2. Далайн холтоһон — 3. Дээдэ манти — 4. Доодо манти — 5. Гадаада сүм — 6. Дотоодо сүм <br />A: [[Мохиин зааг]] <br /> B: [[Гутенбергай зааг]] <br />C: [[Лехманай зааг]]]]
{{main|Манти}}
Мантинь Дэлхэйн ниитэ [[эзэлхүүн]]эй 70%-ийг эзэлдэг, ниитэдээ 2,890 [[км]] зузаан. Даралта [[манти]] ба [[Дэлхэйн сүм|сүмэй]] заагта ~140 [[Паскаль|ГПа]] (1.4 Maтм), [[температура]] 500&nbsp;°C-900&nbsp;°C (932&nbsp;°F-1,652&nbsp;°F) хоорондо хэлбэлзэхэ ба [[манти]], [[Дэлхэйн сүм|гадаада сүмэй]] зааг дээрэ 4,000&nbsp;°C (7,200&nbsp;°F) байна.
Мантиие үндэһэн 2 хэһэгтэ хубаадаг. Дээдэ болон доодо манти. Энэ хоёр үень бүрдүүлэгшэ эрдэс минералаараа илгагдана.

==== Холтоһон ====
{{main|Дэлхэйн холтоһон}}
Геологиин үүдэнһээ, [[Дэлхэйн холтоһон]]иинь Дэлхэйн хамагай гадана талын хатуу бүрхөөл ([[литосфери]]ин дээдэ хэһэг) болоод [[магмын шулуулаг|базальтлаг]] болон [[магмын шулуулиг|боржинлиг]] шулуунһаа тогтоно. Дэлхэйн ниитэ эзэлхүүнэй < 1 % эзэлнэ.

=== Тектоникын плита ===
{{main|Плитануудай тектоника}}
[[Плитануудай тектоника|Литосферэнь]] [[Плитануудай тектоника|тектоникын плитанууд]] гэжэ нэрэлэгдэхэ хэһэгүүдтэ хубаагдаһан (эбдэрһэн) байдаг болоод [[Плитануудай тектоника|астеносферэ]] дээгүүр нүүжэ (хүбэжэ) байдаг байна. Ниитэдээ 7 томо [[Плитануудай тектоника|плита]], олон тооной жэжэг [[Плитануудай тектоника|плитанууд]] байна.

=== Дэлхэйн гадаргуу ===
Дэлхэйн ниитэ гадаргуугай 70,8 % [[уһан|уһаар]] ([[Далай]]гаар) бүрхэгдэнэ<ref name="Pidwirny2006">{{cite web
  | last = Pidwirny
  | first = Michael
  | year = 2006
  | url = http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html
  | title = Fundamentals of Physical Geography
  | edition = 2nd Edition
  | publisher = PhysicalGeography.net
  | accessdate = 2007-03-19 }}</ref>. [[Далай]]н ёроолын гадаргуунь тэгшэ бус болоод уула нюрганууд ([[Далайн голшо нюруу]]), [[галта уула]], хабсал, дэбисэг зэргэтэй байна<ref name="ngdc2006">{{cite web
 | author=Sandwell, D. T.; Smith, W. H. F.
 | date = 2006-07-07
 | url =http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML
 | title =Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data
 | publisher = NOAA/NGDC | accessdate = 2007-04-21 }}</ref>. Үлдэх 29,2 % нь [[түби|хуурай газар]] болоод [[сүл]], тэгшэ тала, үндэр уулас зэргэ [[геоморфологи]]ин олон элементүүдһээ бүрдэнэ. Хуурай газарай гадаргуугай 75 % [[шулуу|тунамал шулуулгаар]] хушагдана<ref>{{cite web | last = Jessey | first = David | url = http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | title = Weathering and Sedimentary Rocks | publisher = Cal Poly Pomona | accessdate = 2007-03-20 | archivedate = 2007-07-03 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html }}</ref>. үлэхэ хэһэгтэнь [[шулуу|магмын]] болон [[шулуу|хубирмал шулуулаг]] тархана. Дэлхэйн газарай гадаргуу дээрэ хамагай үргэн тархалтатай [[эрдэс]]үүд бол [[Силикатын бүлэгэй эрдэс|кварц]], [[Силикатын бүлэгэй эрдэс|хээрын жоншо]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|амфибол]], [[Силикатын бүлэгэй эрдэс|гялтгануур]], [[Силикатын бүлэгэй эрдэс|пироксен]], [[Силикатын бүлэгэй эрдэс|оливин]], [[Карбонатын бүлэгэй эрдэс|кальцит]], [[Карбонатын бүлэгэй эрдэс|доломит]] зэргэ юм<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | title = Minerals | publisher = Museum of Natural History, Oregon | accessdate = 2007-03-20 | archivedate = 2007-07-03 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070703170251/http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm }}</ref>. Дэлхэйн гадаргуунь тектоник хүдэлгөөн болон элэгдэл, [[үгэршэл|үгэршһээ]] хамааран тасаралтагүй өөршэлэгдэдэг байна.

Дэлхэйн [[түби|хуурай газарай]] хамагай нам дор сэгэнь [[далай]]н түбшэнһөө доошо 418 м-т оршохо [[Һүнэһэн тэнгис]], хамагай үргэгдэһэн сэгэнь 8,848 м үргэгдэһэн [[Эверест]] орьёл юм. Эхэ газар дундажаар далайн түбшэнһөө дээшэ 686 м үргэгдэһэн байдаг<ref name="hr_mill">{{cite journal | last=Mill | first=Hugh Robert | title=The Permanence of Ocean Basins | journal=The Geographical Journal | year=1893 | volume=1 | issue=3 | pages=230-234 | url=http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | accessdate=2007-02-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070225054604/http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm |date=2007-02-25 }}</ref>.

=== Уһан мандал ===
{{main|Уһан мандал}}
[[Файл:Atmosphere-Biosphere-Hydrosphere-Lithosphere.png|мини|Дэлхэйн уһан мандал]]
Дэлхэйн ниитэ гадаргуугай ехэнхинь [[уһан|уһаар]] бүрхэгдэһэн байдагаараа [[наранай аймаг|Наранай аймагайн]] бусад [[гараг|гарагуудһаа]] илгаатай болоод «Сэнхир Гараг» гэжэ нэрэлэгдэдэг. Дэлхэйн уһан мандал үндэһэндээ [[далай|Дэлхэйн далайнуудһаа]] бүрдэхэ болобош, үүндэ баһа [[Түби|эхэ газарай]] [[тэнгис]], [[нуур]], [[гол|гол мүрэн]], газарай гадаргууһаа 2000 [[метр|м]] хүрэтэр гүндэ оршохо гүнэй [[уһан]]ые оруулдаг байна. Дэлхэйн хамагай гүн [[уһан|уһатай]] газар бол [[Номгон далай]]да оршохо [[Марианай хотигор]] (10,911 м гүн)<ref name="rain.org">{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.rain.org/ocean/ocean-studies-challenger-deep-mariana-trench.html | title = "Deep Ocean Studies" | work = Ocean Studies | publisher = RAIN National Public Internet and Community Technology Center | accessdate = 2006-04-02
}}</ref>. Далайн дундажа гүн 3,794 м байдаг.

[[Далай]]н ниитэ [[масса]] 1.35 х 10<sup>18</sup> [[тонно]] гү, али Дэлхэйн ниитэ массын 1/4400, [[эзэлхүүн]]иинь 1,386 × 109 км³. Дэлхэй дээрхи ниитэ уһанай 97,5 % [[дабһатай]] [[уһан]] болоод үлэхэ 2,5 % сэбэр уһан юм. Сэбэр уһанай 68,7 % [[уһан|мүльһэн]] хэлбэрээр оршоно<ref>{{cite web | а.н.thor = Igor A. Shiklomanov ''et al'' | year = 1999 | url = http://espejo.unesco.org.uy/ | title = World Water Resources and their use Beginning of the 21st Century" Prepared in the Framework of IHP UNESCO | publisher = State Hydrological Institute, St. Petersburg | accessdate = 2006-08-10 | archivedate = 2006-08-08 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20060808204116/http://espejo.unesco.org.uy/ }}</ref>.

Далайн уһаниинь [[наран]]ай [[энерги]]ие ехэ хэмжээгээр шэнгээдэг ушар далайн уһанай [[температура|температурын]] тархалтаар дэлхэйн [[саг уурал]] тодорхойлогдоно<ref>{{cite web | last = Scott | first = Michon | date = [[April 24]], [[2006]] | url = http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ | title = Earth's Big heat Bucket | publisher = NASA Earth Observatory | accessdate = 2007-03-14
}}</ref>. Үүнэй тод жэшээ бол [[Эль Ниньо|ЭНСО]] (El Niño-Southern Oscillation) юм<ref>{{cite web
 | first =Sharron
 | last =Sample
 | date =June 21, 2005
 | url =http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html
 | title =Sea Surface Temperature
 | publisher =NASA
 | accessdate =2007-04-21
 | archivedate =2007-04-29
 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070429030121/http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html
 }}</ref>.

=== Агаар мандал ===
{{main|Агаар мандал}}
[[Файл:Atmosfeer.png|thumb|upright|Дэлхэйн агаар мандал]]
[[Файл:Atmosphere layers-bxr.svg|thumb|left|upright=0.5| alt=A.| ''[[Агаар мандал]]''.]]
Дэлхэйн агаар мандал гэжэ [[Дэлхэйн татаха хүсэн]]дэ захирагдан, Дэлхэйн гадна талаар хүрээлэн байгаа [[хиин түлэб|хиин]] дабхргые хэлэнэ. Агаар мандалай 78 % [[азот]], 20,95 % [[хүшэлтүрэгшэ]], 0,93 % [[аргон]], 0,038 % [[нүүрһэнтүрэгшын дабхар эһэл]], 1 % [[уһан|уһанай уурал]] болон маша бага хэмжээтэй бусад [[хиин түлэб|хиинүүд]] байна. Эдэгээр хиинүүдые ниүлүүлээд бидэ [[агаар]] гэжэ нэрэлдэг. Агаар мандалиинь [[Наран]]һаа ерэхэ [[ультраягаан туяа]]е шэнгээжэ, [[үдэр]], [[һүни]]ин [[температура|температурын]] илгаае тогтоборжуулан, Дэлхэй дээрэ [[амидарал]] байха нүхэсэлые бүрдүүлнэ<ref name="atmosphere">{{cite web | а.н.thor = Staff | date = October 8, 2003 | url = http://www.nasa.gov/а.н.dience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html | title = Earth's Atmosphere | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-21 }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.

Гaзарай гадаргуу оршомын агаар мандалай дундажа [[температура]] 15&nbsp;°C байдаг.

Дэлхэйн агаар мандал бол олон дабхартай:
* [[тропосфера]]
* [[стратосфера]]
* [[мезосфера]]
* [[ионосфера]]
* [[термосфера]]
* [[экзосфера]]

== Һара ==
{{main|Һара}}
[[Файл:Earth-Moon2.jpg|thumb|center|upright=4|Дэлхэйн, Һарын хороондо зай болон хэмжээн нюруутай масштабтай зураг]]

Һара — дэлхэйн ганса [[байгаалиин дахуул]] юм.

== Дэлхэйн эрьелтэ ба орбита ==

Дэлхэй тэнхлэгээрээ 23 саг, 56 минут, 4.091 секундта нэгэ бүтэн эрьедэг болоод<ref>{{cite web | last = Fisher | first = Rick | date = January, 30, 1996 | url = http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | title = Astronomical Times | publisher = National Radio Astronomy Observatory | accessdate = 2007-03-21 | archivedate = 2011-08-18 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110818022038/http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html }}</ref> Наранһаа дундажаар 150 сая км зайда, 30 км/сек (108,000 км/саг) хурдатайгаар 365.2564 үдэртэ Нараниие нэгэ бүтэн тойрожо эрьелдэдэг.

Дэлхэйн тэнхэлигэнь Наран-Дэлхэйе дайраһан хабтагайтай харисуулхада 23,5 градусаар хазайһан байха ба энэнь Дэлхэй дээрэхи үбэл зунай уларил һолигдохо шалтагаан болоно.

== Ниигэмэй газарзүй ==
{{main|Ниигэмэй газарзүй}}
Дэлхэйн [[хүн зон]]иинь [[2006]] [[он]]ой [[2 һара|2 һарын]] байдалаар 6,600,000,000 байгаа<ref>Currently it is closer to 6.6 billion than 6.5 billion. It will reach 6.6 billion in June 2007.</ref><ref name="LiveScience">
{{cite news
  | first= Leonard
  | last= David
  | url= http://www.livescience.com/othernews/060224_world_population.html
  | title= Planet's Population Hit 6.5 Billion Saturday
  | work= Live Science
  | date= [[2006-02-24]]
  | accessdate= 2006-04-02
}}
</ref> болоод [[2013]] ондо 7 тэрбум, [[2050]] ондо 9.2 тэрбум хүрнэ гэһэн тоосоо байдаг<ref>{{cite web
  | а.н.thor=Staff
  | url = http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm
  | title = World Population Prospects: The 2006 Revision
  | publisher = United Nations
  | accessdate = 2007-03-07 }}</ref>. Хүн зоной үсэлтэ ехэнхидээ хүгжэжэ бай гүрэнүүдтэ болоно. Дэлхэйн ниитэ гадаргуугай 1/8 хубинь хүнэй амидархада таарамжатай гэжэ тоосогдодог (2/3 хэһэгынь [[далай]], үлэһэн газарай тэн хахадынь [[сүл]] газар (14 %)<ref>{{cite journal
  | а.н.thor=Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A.
  | title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification
  | journal=Hydrology and Earth System Sciences Discussions
  | year=2007
  | volume=4
  | pages=439-473
  | url=http://overview.sref.org/1812-2116/hessd/2007-4-439
  | accessdate=2007-03-31 }}</ref>, өндөр уулс (27 %) зэргэ)<ref>{{cite web
  | а.н.thor = Staff
  | url = http://www.biodiv.org/programmes/defа.н.lt.shtml
  | title = Themes & Issues
  | publisher = Secretariat of the Convention on Biological Diversity
  | accessdate = 2007-03-29
  }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.

2007 оной байдалаар тусгаар статустай 201 бэеэ даанхай [[улас|орон]], [[НҮБ]]-ын гишүүн 192 [[улас]] байна.

== Мүн үзэхэ ==
* [[Наранай аймаг]]

== Зүүлтэ ==
{{Зүүлтэ}}

== Гадаада холбооһон ==
* [http://www.wikimapia.org/ WikiSatellite view of Earth at WikiMapia]
* [http://geomag.usgs.gov USGS Geomagnetism Program]
* [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/BlueMarble NASA Earth Observatory]
* [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth Earth Profile] by [http://solarsystem.nasa.gov NASA’s Solar System Exploration]
* [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html The size of Earth compared with other planets/stars]
* [http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html Climate changes cа.н.ses the earth’s shape to change — Nasa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090122063915/http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html |date=2009-01-22 }}
* [http://www.funonthenet.in/content/view/282/31/ Beа.н.tiful Views of Planet Earth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071116132744/http://www.funonthenet.in/content/view/282/31/ |date=2007-11-16 }} Pictures of Earth from space
* [http://www.flashearth.com/ Flash Earth] A Flash-based viewer for satellite and aerial imagery of the Earth
* [http://www.projectshum.org/Planets/earth.html Projectshum.org’s Earth fact file] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130218015318/http://www.projectshum.org/Planets/earth.html |date=2013-02-18 }} (for younger folk)
* [http://www.geody.com/?world=terra Geody Earth] World’s search engine that supports Google Earth, NASA World Wind, Celestia, GPS, and other applications.
* [http://reference.aol.com/earth Planet Earth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space |date=2008-07-24 }} From AOL Research & Learn: Photos, quizzes and info about Earth’s climate, creatures and science.
* [http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Earth From Space] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space |date=2008-07-24 }} Some Photos From the Exhibit

{{1000 үгүүлэл}}
{{Наранай аймаг}}

[[Категори:Шэнжэлхэ ухаан]]
[[Категори:Гарагууд]]
[[Категори:Одон орон шудалал]]
[[Категори:Наранай аймаг]]