# Римэй эзэнтэ гүрэн
Римэй эзэнтэ гүрэн (лата: Imperium Romanum) эртын Римэй соёл эргэншэлэй Республикын даарахи үе шата болоод засаглалай автократи хэлбэриие абажа, Европо, Газарай дундада тэнгисэй эргэн тойрондо асар томо нютаг дэбисхэр эзэлжэ байһанаараа онсолиг юм. Энэ нэрэ томьёогоор анханай эзэн хаан Октавиан Августай үе болон тэрэнэй дараахи хугасааные элирхылдэг.
Энэ үмэнэ байһан Римэй Республика хэд хэдэн удаагай эргэнэй дайнаар һуларжа, доройтобо. Республикын хожуу үеын тэмсэлэй үеээр олон зуун сенаторнууд алуулһан гү, али үхэхэд Римэй сенат эхинэй үедэ Анхадугаар триумвиратай дэмжэгшэдээр нүхэгдэжэ байһан бол хожом Хоёрдугаар триумвиратай дэмжэгшэдээр нүхэгдэжэ байба. Республикаһаа эзэнтэ гүрэн рүү шэлжэһэн шэлжэлтые хэд хэдэн үйлэ ябадалаар тэмдэглэхэ һанал байдаг. Энэниин дотор Юлий Цезарь МЭҮ 44 ондо Римэй диктатороор наһан туршадаа томилогдоһон ябадал, Актиумын тулалдаан (МЭҮ 31 оной 9 дүгээр һарын 2), Римэй сенат Октавианда хүндэтэ Август (МЭҮ 27 оной 1 дүгээр һарын 4) сула үгэһэн ябадалаар тэмдэглэхэ һанал гаража байба. Октавиан/Август Римэй Республикые абарһанаа албан ёһоор тунхаглажа, эрхэ мэдэлээ Республикын хэлбэриин доро болгоомжотой нуун далдалжа байба. Тухайлбал консулнууд һунгагдаһан байһан, плебейшүүдэй трибунанууд хуули тогтоомжо һанал болгожо байһан, сенаторнууд Римэй курияда мэтгэлсэсээр байба. Гэбэш бүхы зүйлэдэ нүлөөлжэ, эсэсэй шиидбэриие хинадаг байһан хүниинь Октавиан болон тэрэнэй дараа гаража ерэһэн бүхы эзэн хаан байгаа. Тэрэ шаардалга гарабал Римэй легионууд тэрэниие дэмжэжэ байба.
Лата хэлэнэй Imperium Romanum (Римэй эзэнтэ гүрэн) гэхэ нэрэ томьёонь магадгүй хамагай һайн танигдаһан латин үгэ юм. Энэ нэр томьёоной imperium гэхэ үгэнь Римэй сэрэгэй захирагша — императорта дагаар ороһон хүнэй амидаралай хүрээг элидхэдэг юм (жэшээлбэл хүмүүн бүхы зарим улас орон — газар нютаг). Римэй тэлэлтэ бүгэдэ найрамдаха уласай үедэ эхилһэн болобошье эзэн хаан Траянай үедэ оргилдоо хүрэбэ. Нютаг дэбисхэрэй тэлэлтын энэ оргил үедэ Римэй эзэнтэ гүрэн 6,5 сая оршом км² хуурай газарые хамаржа байлаа. Эзэнтэ гүрэн үргэн уудам нютаг дэбисхэрые удаан хугасаанда харьяалжа байһан ушарһаа дэлхэйн улас оронуудай хэлэн, шажан, уран барилга, гүн ухаан, хуули, засаглалда нүлөөлһэн нүлөөлэл мүнөөе хүрэтэр хадгалагдаһанаар ерэһэн.
МЭ III зуунай һүүлээр Диоклетиан үргэн уудам нютаг дэбисхэрые ударидалга доороо нэгэдхэн барижа байхын тулада эрхэ мэдэлые хамтаран түрэ баригша эзэн хаадай дунда хубааха практика тогтообо. Дараашын хэдэн арбан жэлэй турша эзэнтэ гүрэн гол түлэб зүүн/баруун тэнхэлгын дагуу хубаагдаха болоһон. 395 ондо I Феодосий наһа бараһанай дараа эзэнтэ гүрэн һүүлын удаа хубаагдаба.
476 ондо Ромул Август Одоакриин шахалтаар хаан шэрээнһээ бууһанаар Баруун Римэй эзэнтэ гүрэн задаран унаба. Зүүн Римэй гү, али Византиин эзэнтэ гүрэн 1453 ондо XI Константин Палеолог наһа баража, Константинополь хотые II Мехмедэй ударидаһан Османай туркууд эзэлхэ хүрэтэр оршон тогтонобо.

Римэй эзэнтэ гүрэн
{{Түүхын улас
 |буряад_нэрэ                 = Римэй эзэнтэ гүрэн
 |уугуул_нэрэ             = {{lang-la|Imperium Romanum}}
 |статус                   = [[Эзэнтэ гүрэн]]
 |дуулал                     = 
 |туг                     = 
 |тугай_бэшэлгэ           = 
 |һүлдэ                     = Augustus Aureus infobox version.png|150px
 |һүлдын_бэшэлгэ           = <small>[[Октавиан Август|Август эзэн хаанай]] алтан зоос</small>
 |газарай_зураг                    = Roman Empire Trajan 117AD.png
 |хэмжээ                   = 
 |бэшэлгэ                 = Траян эзэн хаанай үеын газарай зураг
 |байгуулга               = {{МЭҮ}} 27
 |усадхалга            = 476 
 |p1 = Римэй Республика
 |image_p1 = [[File:Consul et lictores.png|30px|link=Roman Republic]]
 |s1 = Византиин эзэнтэ гүрэн
 |image_s1 = [[File:Constantine multiple CdM Beistegui 233.jpg|30px|link=Byzantine Empire]]
 |уряа                    = {{lang-la|Senatus Populusque Romanum}}
 |ниислэл                  = [[Рома]], 330 он хойшо — [[Стамбул|Константинополь]]
 |хотонууд                   = 
 |хэлэн                     = [[латин хэлэн]], [[грек хэлэн]]
 |мүнгэн_тэмдэгтэ                   =
 |дополнительный_параметр  = 
 |содержимое_параметра     = 
 |газар_нютаг                  = 4 790 000 км² (117 он);
 |хүн_ама                = 
 |засаглалай_хэлбэри          = [[Эзэнтэ Хаанта улас]]
 |обог_удам                 = 
|<!--- Titles and names of the first and last leaders and their deputies --->
 |тэргүүнэй_тушаал         = [[Эзэнтэ хаан]]
 |тэргүүн1               = [[Октавиан Август]] (түрүүшын хаан)
 |тэргүүн_үе1           = {{МЭҮ}} 31 — 14
 |тэргүүн2               = 
 |тэргүүн_үе2           = 
 |тэргүүн3               = 
 |тэргүүн_үе3           = 
 |тэргүүн4               = 
 |тэргүүн_үе4           = 
 |тэргүүн5              = 
 |тэргүүн_үе5           = 
 |шажан                  = 
 |дополнительный_параметр1 = 
 |содержимое_параметра1    = 
 |Этап1                    = 
 |Дата1                    = 
 |Этап2                     = 
 |Дата2                    = 
 |Этап3                    = 
 |Дата3                     =
 |Этап4                    = 
 |Дата4                    =  
 |Год1                     = 
 |Год2                    = 
 |Год3                    = 
 |Год4                     = 
}}
'''Римэй эзэнтэ гүрэн''' ({{lang-la|Imperium Romanum}}) [[эртэнэй Рома|эртын Римэй]] [[эргэншэл|соёл эргэншэлэй]] [[Римэй Республика|Республикын]] даарахи үе шата болоод засаглалай автократи хэлбэриие абажа, [[Европо]], [[Газарай дундада тэнгис]]эй эргэн тойрондо асар томо нютаг дэбисхэр эзэлжэ байһанаараа онсолиг юм.<ref>"Roman Empire, " Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2008</ref> Энэ нэрэ томьёогоор анханай эзэн хаан [[Октавиан Август]]ай үе болон тэрэнэй дараахи хугасааные элирхылдэг.

Энэ үмэнэ байһан [[Римэй Республика]] хэд хэдэн удаагай эргэнэй дайнаар һуларжа, доройтобо. Республикын хожуу үеын тэмсэлэй үеээр олон зуун сенаторнууд алуулһан гү, али үхэхэд [[Римэй сенат]] эхинэй үедэ [[Анхадугаар триумвират]]ай дэмжэгшэдээр нүхэгдэжэ байһан бол хожом [[Хоёрдугаар триумвират]]ай дэмжэгшэдээр нүхэгдэжэ байба. Республикаһаа эзэнтэ гүрэн рүү шэлжэһэн шэлжэлтые хэд хэдэн үйлэ ябадалаар тэмдэглэхэ һанал байдаг. Энэниин дотор [[Юлий Цезарь]] {{МЭҮ}} 44 ондо [[Римэй диктатор]]оор наһан туршадаа томилогдоһон ябадал, [[Актиумын тулалдаан]] ({{МЭҮ}} 31 оной 9 дүгээр һарын 2), Римэй сенат Октавианда хүндэтэ ''Август'' ({{МЭҮ}} 27 оной 1 дүгээр һарын 4) сула үгэһэн ябадалаар тэмдэглэхэ һанал гаража байба. Октавиан/Август Римэй Республикые абарһанаа албан ёһоор тунхаглажа, эрхэ мэдэлээ Республикын хэлбэриин доро болгоомжотой нуун далдалжа байба. Тухайлбал [[консул]]нууд һунгагдаһан байһан, плебейшүүдэй [[трибуна]]нууд хуули тогтоомжо һанал болгожо байһан, сенаторнууд Римэй курияда мэтгэлсэсээр байба. Гэбэш бүхы зүйлэдэ нүлөөлжэ, эсэсэй шиидбэриие хинадаг байһан хүниинь Октавиан болон тэрэнэй дараа гаража ерэһэн бүхы эзэн хаан байгаа. Тэрэ шаардалга гарабал [[Римэй легион]]ууд тэрэниие дэмжэжэ байба.

[[Лата хэлэн]]эй ''Imperium Romanum'' (Римэй эзэнтэ гүрэн) гэхэ нэрэ томьёонь магадгүй хамагай һайн танигдаһан латин үгэ юм. Энэ нэр томьёоной ''imperium'' гэхэ үгэнь Римэй сэрэгэй захирагша — императорта дагаар ороһон хүнэй [[амидарал]]ай хүрээг элидхэдэг юм (жэшээлбэл хүмүүн бүхы зарим улас орон — газар нютаг). Римэй тэлэлтэ бүгэдэ найрамдаха уласай үедэ эхилһэн болобошье эзэн хаан [[Траян]]ай үедэ оргилдоо хүрэбэ. Нютаг дэбисхэрэй тэлэлтын энэ оргил үедэ Римэй эзэнтэ гүрэн 6,5 сая оршом км²<ref>Parker, Philip, «The Empire Stops Here». p.2.</ref> хуурай газарые хамаржа байлаа. Эзэнтэ гүрэн үргэн уудам нютаг дэбисхэрые удаан хугасаанда харьяалжа байһан ушарһаа дэлхэйн улас оронуудай [[хэлэн]], [[шажан]], [[уран барилга]], [[гүн ухаан]], [[хуули]], [[засаглал]]да нүлөөлһэн нүлөөлэл мүнөөе хүрэтэр хадгалагдаһанаар ерэһэн.

{{МЭ}} III зуунай һүүлээр [[Диоклетиан]] үргэн уудам нютаг дэбисхэрые ударидалга доороо нэгэдхэн барижа байхын тулада эрхэ мэдэлые хамтаран түрэ баригша эзэн хаадай дунда хубааха практика тогтообо. Дараашын хэдэн арбан жэлэй турша эзэнтэ гүрэн гол түлэб зүүн/баруун тэнхэлгын дагуу хубаагдаха болоһон. 395 ондо [[I Феодосий]] наһа бараһанай дараа эзэнтэ гүрэн һүүлын удаа хубаагдаба.<ref>Chester G. Starr, ''A History of the Ancient World, Second Edition.'' Oxford University Press, 1974. pp. 670—678.</ref>

476 ондо [[Ромул Август]] Одоакриин шахалтаар хаан шэрээнһээ бууһанаар [[Баруун Римэй эзэнтэ гүрэн]] задаран унаба.<ref>Isaac Asimov. ''Asimov’s Chronology of the World.'' Harper Collins, 1989. p. 110.</ref> Зүүн Римэй гү, али [[Византиин эзэнтэ гүрэн]] 1453 ондо [[XI Константин Палеолог]] наһа баража, [[Константинополь]] хотые [[II Мехмед]]эй ударидаһан [[Османай эзэнтэ гүрэн|Османай туркууд]] эзэлхэ хүрэтэр оршон тогтонобо.<ref>Asimov, p. 198.</ref>

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

== Холбооһон ==
* Adena, L. [http://cliojournal.wikispaces.com/How+the+Jesus+Cult+Captured+the+Roman+State The 'Jesus Cult' and the Roman State in the Third Century] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150104073248/http://cliojournal.wikispaces.com/How+the+Jesus+Cult+Captured+the+Roman+State |date=2015-01-04 }}, Clio History Journal, 2008.
* [https://web.archive.org/web/20100708232311/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5i11rv1ezJ_9hlqSjJfzxr1A5wryQ Roman battlefield unearthed deep inside Germany]
* [http://www.bbc.co.uk/schools/romans BBC Romans for Children]
* [http://classicsunveiled.com/romeh/ Classics Unveiled] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305213059/http://www.classicsunveiled.com/romeh/ |date=2012-03-05 }}
* [http://www.euratlas.com/history_europe/europe_map_0100.html Complete map of the Roman Empire in year 100] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100519172508/http://www.euratlas.com/history_europe/europe_map_0100.html |date=2010-05-19 }}
* [http://roman-empire.info Detailed history of the Roman Empire]
* [http://tacitus.nu/historical-atlas/rome.htm Historical Atlas] (Swedish)
* [http://romancoins.info Roman Numismatic Gallery ]
* [http://resourcesforhistory.com The Celts and Romans]
* [http://roman-empire.net The Roman Empire]
* [http://pbs.org/empires/romans/index.html The Roman Empire in the First Century] from PBS
* [http://www.crystalinks.com/romanempire.html The Roman Empire System]
* [http://www.wikitimescale.org/en/wiki/Imperium_Romanum Timeline of the Roman Empire and its split] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181112233227/http://www.wikitimescale.org/en/wiki/Imperium_Romanum |date=2018-11-12 }} on [[WikiTimeScale]].
* [http://www.unrv.com/ UNRV Roman History]
* [http://ccat.sas.upenn.edu/jod/wola.html Worlds of Late Antiquity website:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050606081217/http://ccat.sas.upenn.edu/jod/wola.html |date=2005-06-06 }} links, bibliographies: [[Augustine of Hippo|Augustine]], [[Anicius Manlius Severinus Boethius|Boethius]], [[Cassiodorus]] etc.

{{1000 үгүүлэл}}

[[Категори:Эртэнэй Рома]]
[[Категори:Италиин түүхэ]]
[[Категори:Усадхаһан хаанта уласууд]]