# Иран
Иран (персээр ايران  Иран (туһаламжа·мэдээсэл)), албан ёһоор Лалын Бүгэдэ Найрамдаха Иран Улас — гээшэ Ойрохи Дурнын улас юм. Баруун уласуудта 1935 он хүрэтэр Перси гэгдэнхэй ушарһаа Иранай соёлой тайлбарида перс гэдэг нэрэ одоошье хэрэглэгдэдэг.
Иран бүхэлидөө 1 648 000 км² нютагтай (дэлхэйн 18 дахи томо), 78 сая хүнтэй. Далайн үргэн эрье газартай, Евразиин түбидэхи газар зүйн ашагтай байрлалтай гэгдэхэ орон юм. Хойгуураа Армени, Азербайжан, Туркменистан уласуудтай болон Каспиин тэнгис; зүүн талаараа Афганистан, Пакистан; урдуураа Персиин булан, Оманай булан; баруун талаараа Түрэг, Ирак уласуудтай тус тус хиллэдэг. Ниислэл болон эгээн томо хото Тегеран уласай гүрэнэц түрын бодолгын, соёл уралиг, наймаан, ажаүйлэдбэриин түб болодог. Иран бол газарай тоһон, байгаалиин хии нөөсэ ехэтэй болон Ойрохи Дурнадаа нүлөөтэй гүрэн гэгдэнэ.
Иранда эртэ сагһаа цивилизаци дэлгэржэ, түүхэдэ тэмдэглэгдэһэн түрэтэ улас гүрэниинь МЭҮ 2800 оной Эламһаа эхилдэг. МЭҮ 625 ондо түрүүшынхие мидишүүд нэгэдхэжэ мүнөөнэй Иран үндэһэтэнэй һуури табинхай. Тэдэниие залгамжалжа 1000 гаран жэлэй турша ахеменид, аршакид, сасанид гэһэн Иранай гурбан улас дараалан оршожо байгаад араб, Ехэ Монгол болон бусад хари уласуудай харьяада байһаар 1501 ондо ираншуудай байгуулһан Сефевид улас тогтожо үндэһэтэнэй хубижа дахин нэгэдхэгдэбэ. Энэ улас лалын шажанай Шиит урасхалые дэмжэжэ байһанһаа энэ номлол хүсэтэйгөөр тархаһан юм. Тэрэнһээ хойшо эзэн хаанта ёһон үргэлжэлһээр 1906 ондо үндэһэн хуулита хаанта засагтай, 1979 оной 4 һарын 1-эй хубисхалай һүүлдэ албан ёһоор Лалын бүгэдэ найрамдаха засагтай улас болонхой.
Иран улас НҮБ, Эбсэлдэ үл нэгэдэхэ хүдэлөөн, ЛШУБ, ОПЕК гэхэ байгуулгануудай үүсхэн байгуулсаһан гэшүүн. 1979 оной Үндэһэн Хуули дээрэнь тулгуурилһан Иранай улас түрын тогтолсоо үбэрмэсэ (онсо), түбэгтэй бүтэсэ бүхы ударидаха албануудһаа бүридэнэ. Түрын тэргүүниинь Дээдэ ударидагша. Албан ёһоной шажаниинь лалын шажанай шиит урасхал болон албан ёһоной хэлэниинь перс хэлэн.

Иран
{{Улас
|уугуул_нэрэ                    =<small>[[Перс хэлэн|пер.]]</small> '''جمهوری اسلامی ایران'''
|буряад_нэрэ                ='''Лалын Бүгэдэ Найрамдаха Иран Улас'''
|богони_нэрэ                    =Иран
|тугай_зураг                =Flag of Iran.svg
|һүлдын_зураг                 =Coat of arms of Iran.svg
|уряа                          =''استقلال. آزادی. جمهوری اسلامی''<br />(Бэе даанги байдал, эрхэ сүлөө, лалын бүгэдэ найрамдаха улас)
|дуулал = ''استقلال. آزادی. جمهوری اسلامی''<br />(Иран уласай түрын дуулал)<br /> <center>[[Файл:Sorud-e Mellí-e Yomhurí-e Eslamí-e Irán (instrumental).oga]]</center>
|үндэһэнэй_дуулал               =
|газарай_зураг                  =Iran (orthographic projection).svg
|map_size                      =100px
|ниислэл_хото                  = [[Тегеран]]
|хамагай_томо_хото               =[[Файл:Tehran_Logo.png|20px]] [[Тегеран]]
|албан_ёһоной_хэлэн                =[[Перс хэлэн]]
|бүһэ_нютагай_хэлэн               =
|үндэһэ_язгуур                  =
|үндэһэ_язгуур_он               =
| demonym                      =Иранайнхид
|засаглалай_хэлбэри             =[[Лалын шажан|Лалын]] [[бүгэдэ найрамдаха улас|бүгэдэ найрамдаха засаг]]
|тэргүүнэй_класс1              = Дээдэ ударидагша
|тэргүүнэй_нэрэ1              =[[Али Хаменеи]]
|тэргүүнэй_класс2              =Юрэнхылэгшэ
|тэргүүнэй_нэрэ2              =[[Хасан Рухани]]
|тэргүүнэй_класс3              =
|тэргүүнэй_нэрэ3              =
|хууль_тогтоогч                =
|дээдэ_танхим                   =
|доодо_танхим                   =
|түүхэн_утга          =
|тогтносон_үйл_явдал1          =
|түүхэн_огноо1            =
|түүхэн_үйл1          =
|түүхэн_огноо2           =
|түүхэн_үйл2          =
|газар_нютаг_км2               =1 648 000
|нутгийн_талбайгаарх_эрэмбэ_дэс  =17
|уһанай_процент               = 0,7 %
|хүн_амай_тоосоо               = {{increase}} 78 408 412 хүн<ref>[http://www.amar.org.ir/Default.aspx?tabid=133 Statistical Centre of Iran] на 9 июня 2015</ref>
|хүн_ам_тооцоолсон_он          =2015
|хүн_амын_тоогоор_эрэмбэ_дэс   =
|хүн_амын_тооллого             ={{increase}} 75 149 669<ref name="censIRI"/>
|хүн_ам_тоолсон_он             =2011
|хүн_амын_тооллого_эрэмбэ_тоологдсоноор  =17
|хүн_амай_нягтрал_нэгжэ_км2     =42
|хүн_амын нягтрал_эрэмбэ_дэс   =
|ДНБ_ХАЧ                       =$987.115 тэрбум<ref name="imf">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/02/weodata/weorept.aspx?sy=2013&ey=2013&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=429&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=&pr.x=26&pr.y=13 "Islamic Republic of Iran".] International Monetary Fund.</ref>
|ДНБ_ХАЧ_он                    =2013
|ДНБ_ХАЧ_эрэмбэ                =17
|ДНБ_ХАЧ_Нэг_хүнд              =$12,803<ref name="imf"/>
|ДНБ_ХАЧ_Нэг_хүнд_эрэмбэ       =
|ДНБ_нэрлэсэн                  =$388.512 тэрбум<ref name="imf"/>
|ДНБ_нэрлэсэн_он               =2010
|ДНБ_нэрлэсэн_эрэмбэ           = 
|ДНБ_нэрлэсэн_нэг_хүнд         =$5,039<ref name="imf"/>
|ДНБ_нэрлэсэн_нэг_хүнд_эрэмбэ  =
|ХТББИ                         =38<ref name='CBI'>{{cite web |url=http://www.cbi.ir/page/5881.aspx |title=Central Bank of Iran: Economic Trends 2008/2009 |date= |accessdate=2012-12-06 |archivedate=2011-01-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110113052137/http://www.cbi.ir/page/5881.aspx }}</ref>
|Илтгэлцүүр_он                 =2008
|Илтгэлцүүр_ангилал            =<span style="color:#fc0;">дундажа</span>
|Илтгэлцүүр_эрэмбэ             =
|ХХИ                           ={{increase}} 0.742<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2010|year=2010|publisher=United Nations}}</ref>
|ХХИ_он                        =2013
|ХХИ_ангилал                   =<span style="color:forestgreen;">һайн</span>
|ХХИ_эрэмбэ                    =76
|мүнгэн_тэмдэгтэ                =Иранай риал
|мүнгэн_тэмдэгтэ_код            =IRR
|сагай_бүһэ                    = Иранай саг
| utc_offset = +03:30
| зуны_цагийн_бүсийн_нэр = Иранай зунай саг
| utc_offset_DST = +04:30
|хэв_огноо                     =
|аль_гарын_замын_хөдөлгөөн     =
|интернет_домэйн               =.ir
|телефоной_код                    =+98
|тэмдэглэл                     =
}}

'''Иран''' (<small>[[Перс хэлэн|персээр]]</small> ايران {{Audio|Iran_alborz.ogg|''Иран''}}), албан ёһоор '''Лалын Бүгэдэ Найрамдаха Иран Улас''' — гээшэ [[Дунда Дунда|Ойрохи Дурнын]] улас юм.<ref name="BBC">{{cite web |title=Iran Country Profile |publisher=BBC NEWS |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14541327 |accessdate=8 August 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=http://cesww.fas.harvard.edu/ces_definition.html |title="CESWW" – Definition of Central Eurasia |publisher=Cesww.fas.harvard.edu |accessdate=1 August 2010 |archivedate=5 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100805052739/http://cesww.fas.harvard.edu/ces_definition.html }}</ref><ref>{{cite web|url=http://travel.nationalgeographic.com/places/countries/country_iran.html |title=Iran Guide |publisher=National Geographic |date=14 June 2013 |accessdate=21 June 2013}}</ref> Баруун уласуудта 1935 он хүрэтэр '''Перси''' гэгдэнхэй ушарһаа Иранай соёлой тайлбарида перс гэдэг нэрэ одоошье хэрэглэгдэдэг.

Иран бүхэлидөө 1 648 000 км² нютагтай (дэлхэйн 18 дахи томо), 78 сая хүнтэй<ref name="CIA Factbook - 2010">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html |title=CIA Factbook – 2010 |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=2011-09-14 |archivedate=2012-02-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120203093100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html }}</ref>. Далайн үргэн эрье газартай, [[Еврази]]ин түбидэхи газар зүйн ашагтай байрлалтай гэгдэхэ орон юм. Хойгуураа [[Армени]], [[Азербайжан]], [[Туркменистан]] уласуудтай болон [[Каспиин тэнгис]]; зүүн талаараа [[Афганистан]], [[Пакистан]]; урдуураа [[Персиин булан]], [[Оманай булан]]; баруун талаараа [[Түрэг Улас|Түрэг]], [[Ирак]] уласуудтай тус тус хиллэдэг. Ниислэл болон эгээн томо хото [[Тегеран]] уласай [[улас түрэ|гүрэнэц түрын бодолгын]], [[соёл уралиг]], [[наймаан]], [[ажаүйлэдбэри]]ин түб болодог. Иран бол [[газарай тоһон]], [[байгаалиин хии]] нөөсэ ехэтэй болон [[Ойрохи Дурна]]даа нүлөөтэй гүрэн гэгдэнэ.

Иранда эртэ сагһаа [[соёл эргэншэл|цивилизаци]] дэлгэржэ, түүхэдэ тэмдэглэгдэһэн түрэтэ улас гүрэниинь {{МЭҮ|lk=yes}} 2800 оной [[Элам]]һаа эхилдэг. {{МЭҮ}} 625 ондо түрүүшынхие [[миди]]шүүд нэгэдхэжэ мүнөөнэй Иран үндэһэтэнэй һуури табинхай. Тэдэниие залгамжалжа 1000 гаран жэлэй турша [[Ахеменэй улас|ахеменид]], [[Аршагай улас|аршакид]], [[сасанай улс|сасанид]] гэһэн Иранай гурбан улас дараалан оршожо байгаад [[арабууд|араб]], [[Ехэ Монгол Улас|Ехэ Монгол]] болон бусад хари уласуудай харьяада байһаар 1501 ондо ираншуудай байгуулһан [[Сефевэй улас|Сефевид улас]] тогтожо үндэһэтэнэй хубижа дахин нэгэдхэгдэбэ. Энэ улас [[лалын шажан]]ай Шиит урасхалые дэмжэжэ байһанһаа энэ номлол хүсэтэйгөөр тархаһан юм. Тэрэнһээ хойшо эзэн хаанта ёһон үргэлжэлһээр 1906 ондо [[Үндэһэн хуулита хаанта улас|үндэһэн хуулита хаанта засагтай]], 1979 оной 4 һарын 1-эй хубисхалай һүүлдэ албан ёһоор [[Лалын шажан|Лалын]] [[бүгэдэ найрамдаха улас|бүгэдэ найрамдаха засаг]]тай улас болонхой.

Иран улас [[НҮБ]], [[Эбсэлдэ үл нэгэдэхэ хүдэлөөн]], [[Лалын шажанта уласуудйа байгуулга|ЛШУБ]], [[ОПЕК]] гэхэ байгуулгануудай үүсхэн байгуулсаһан гэшүүн. 1979 оной Үндэһэн Хуули дээрэнь тулгуурилһан Иранай улас түрын тогтолсоо үбэрмэсэ (онсо), түбэгтэй бүтэсэ бүхы ударидаха албануудһаа бүридэнэ. Түрын тэргүүниинь [[Иранай дээдэ ударидагша|Дээдэ ударидагша]]. Албан ёһоной шажаниинь лалын шажанай шиит урасхал болон албан ёһоной хэлэниинь [[перс хэлэн]].

== Мүн үзэхэ ==
*[[Ирак]]
== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

{{Ази}}

[[Категори:Ази]]


{{stub}}