# Һагба (гараг)
Һагба гү, али Лхагба гараг (түбэдөөр ལྷག་པ།; тэмдэг: ) — наранай аймаг дахи наранда хамагай ойрохон, хамагай бишыхан, халуунаараа хоёрто (хамагай халууниинь Баасан гараг) орохо гараг юм. Гадаргуунь тогоонуудаар бүрихэгдэһэн тула һаратай адлихан харагдадаг. Үдэрынь маша халуун, һүнинь маша хүйтэн.
Уг гарагынь наранай системэ дотороо хамагай бишыханиинь юм. Наранда хамагай ойрохон ушар Нараные маша хурдан тойродог. Түүн дээрэхи нэгэ жэлынь 88 үдэр үргэлжэлнэ. Мүн тэнхэлэгээ тойрон маш удаан эргэлдэдэг ушарһаа тэндэ наран жаргахаһаа дараагай наран жаргалта хүрэтэрхи хоногынь Дэлхэйн 176 үдэртэй тэнсэдэг.
Мүн нягта ехэтэйгээрээ Дэлхэйн дараа ороно. Гарагай бүтэсэдэ нягта ехэтэй түмэр ехээр агуулагдадаг. Гэбэшье суранзан орониинь һула байдаг.
Һагба гараг дээрэ оршоһон хоёр лэ сансарын хүлэг байха ба үүнэй эхинэйхи болохо Маринер 10 1974-с 1975 он хүрэтэр гадаргын 45%-г шудалһан бол 2008 оной 1 һарын 14-нда ошоһон MESSENGER хүлэгиинь дахин 30%-е шудалба. MESSENGER хүлэгиинь 2009 ондо дахин Һагбада ойротожо, 2011 ондо орбитада орохо юм байна.
Һагба гарагые оложо харахад хэсүү байдагынь түүнэй хэмжээтэй холбоонгүй харин түүнэй Наранда ойрохон байдагһаа болодог. Иимэдэ түүные наран жаргаһанһаа хойшо болон наран мандахаһаа үмэнэхи богони хугасаанда ажаглаха боломжотой.
Гарагай ород нэрэ болохо Меркурий Римэй бурхадай хоорондо мэдээ зөөдэг байһан далабшатай элшэн Меркуриин нэрэһээ гаралтай. Меркури бурханиинь Эртэнэй Грекэй Херместэй дүйсэхэ болоод иинхүү Һагба гарагай тэмдэгиинь Хермесэй кадуцей гү, али һабаа болоно.
Хитад, Солонгос, Япон болон Вьетнамай домогуудта Һагба гарагые уһан одон гэжэ нэрэлдэг.

Һагба (гараг)
{{Гараг
| bgcolour = #D8BBA6
| name = Һагба
| symbol = [[Файл:mercury symbol (bold).svg|24px|alt=☿|Һагба гарагай одон ороной тэмдэг]]
| image = [[Файл:Mercury in color - Prockter07 centered.jpg|frameless|center|Һагба]]
| caption = [[MESSENGER]] хүлэгһөө абаһан Һагба гарагай худал үнгэтэ зураг
| orbit_ref =<ref name=horizons>{{cite web
  | date=[[April 7]], [[2008]] | first=Donald K. | last=Yeomans
  | url=http://ssd.jpl.nasa.gov/?horizons
  | title=HORIZONS System
  | publisher=NASA JPL | accessdate=2008-04-07 }}</ref>
| epoch = [[J2000]]
| apoapsis = 69,816,900 км<br />0.466&nbsp;697 [[одон ороной нэгэжэ|а.н.]]
| periapsis = 46,001,200 км<br />0.307&nbsp;499 а.н.
| semimajor = 57,909,100 км<br />0.387&nbsp;098 а.н.
| eccentricity = 0.205&nbsp;630<ref name="nssdcMercury" />
| period = 87.969&nbsp;1 [[өдөр]]<br />(0.240&nbsp;846 [[Юлианай жэл (одон орон)|Юлианай жэл]])
| synodic_period = 115.88&nbsp;өдөр<ref name="nssdcMercury">{{cite web|title=Mercury Fact Sheet|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/mercuryfact.html|publisher=[[NASA]] Goddard Space Flight Center | date=[[November 30]], [[2007]] |accessdate=2008-05-28}}</ref>
| avg_speed = 47.87 км/с<ref name="nssdcMercury" />
| inclination = 7.005° ([[эклиптик]]т)<br />3.38° ([[эклиптик|наранай экваторда]])<br />6.34° ([[тогтмол хабатан]]да)<ref name=meanplane>{{cite web
  |date=2009-04-03
  |title=The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter
  |url=http://home.comcast.net/~kpheider/MeanPlane.gif
  |accessdate=2009-04-03|archiveurl=http://web.archive.org/20090420194536/home.comcast.net/~kpheider/MeanPlane.gif|archivedate=2009-04-20}} (produced with [http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ Solex 10] written by Aldo Vitagliano; see also [[Invariable plane]])</ref>
| asc_node = 48.331°
| arg_peri = 29.124°
| mean_anomaly = 174.796°
| satellites = Байхагүй
| physical_characteristics = yes
diameter = 4,880 km
| mean_radius = 2,439.7&nbsp;±&nbsp;1.0&nbsp;км<ref name=nasa>{{cite web
  | date=May 28, 2009 | first=Kirk | last=Munsell
  | coauthors=Smith, Harman; Harvey, Samantha
  | url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mercury&Display=Facts
  | title=Mercury: Facts & Figures
  | work=Solar System Exploration
  | publisher=NASA | accessdate=2008-04-07 }}
</ref><ref name=Seidelmann2007>{{cite journal
  | last= Seidelmann| first= P. Kenneth
  | coauthors= Archinal, B. A.; A’hearn, M. F.; et al.
  | title= Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006
  | journal= Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy
  | volume=90 | pages=155–180 | year=2007
  | doi=10.1007/s10569-007-9072-y
  | url=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y
  | accessdate=2007-08-28 }}</ref><br />0.3829 Дэлхэй
| flattening = < 0.0006<ref name=Seidelmann2007/> <!-- calculated from data in ref name=Seidelmann2007 -->
| surface_area = 7.48{{e|7}}&nbsp;км²<br />0.147 Дэлхэй<ref name=nasa/>
| volume = 6.083{{e|10}}&nbsp;км³<br />0.054 Дэлхэй<ref name=nasa/>
| mass = 3.3022{{e|23}}&nbsp;кг<br />0.055 Дэлхэй<ref name=nasa/>
| density = 5.427&nbsp;г/см³<ref name=nasa/>
| surface_grav = 3.7&nbsp;[[хурдатгал|м/с²]]<br />0.38 [[татадаг хүсэнэй хурдадхал|g]]<ref name=nasa/>
| escape_velocity = 4.25&nbsp;км/с<ref name=nasa/>
| sidereal_day = 58.646 өдөр<br />1407.5&nbsp;[[саг]]<ref name=nasa/>
| rot_velocity = 10.892 км/саг (3.026 м/с)
| axial_tilt = 2.11′&nbsp;±&nbsp;0.1′<ref name=Margot2007>{{cite journal| last=Margot | first=L.J.| coauthors=Peale, S. J.; Jurgens, R. F.; Slade, M. A.; Holin, I. V.| title=Large Longitude Libration of Mercury Reveals a Molten Core| journal=Science| year=2007 | volume=316 | pages=710–714| doi=10.1126/science.1140514
| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2007Sci...316..710M| pmid=17478713}}</ref>
| right_asc_north_pole = 18 саг 44 мин 2 сек<br />281.01°<ref name="nssdcMercury" />
| declination = 61.45°<ref name="nssdcMercury" />
| albedo = 0.119 ([[Бондын албедо|бонд]])<br />
0.106 ([[Геометр албедо|геом.]])<ref name="nssdcMercury" />
| magnitude = −1.9 хүрэтэр<ref name="nssdcMercury" />
| angular_size = 4.5" – 13"<ref name="nssdcMercury" />
| temperatures = yes
| temp_name1 = 0°N, 0°W <!-- Vasavada et al. 1999-->
| min_temp_1 = 100 K
| mean_temp_1 = 340 K
| max_temp_1 = 700 K
| temp_name2 = 85°N, 0°W
| min_temp_2 = 80 K
| mean_temp_2 = 200 K
| max_temp_2 = 380 K
| atmosphere = yes
| surface_pressure = маш бага
| atmosphere_composition = 42% молекула хэлбэритэй [[хүшэлтүрэгшэ]]<br />29.0% [[натри]]<br />22.0% [[уһантүрэгшэ]]<br />6.0% [[гели]]<br />0.5% [[кали]]<br />Маша бага хэмжээнэй [[аргон]], [[азот]], [[нүүрһэнхүшэлэй хии]], [[уһан|уһанай уурал]], [[ксенон]], [[криптон]], [[неон]]<ref name="nssdcMercury" />
}}
'''Һагба''' гү, али '''Лхагба''' гараг ({{lang-bod|ལྷག་པ།}}; тэмдэг: [[File:Mercury symbol (fixed width).svg|16px|☿]]) — [[наранай аймаг]] дахи наранда хамагай ойрохон, хамагай бишыхан, халуунаараа хоёрто (хамагай халууниинь [[Баасан (гараг)|Баасан]] гараг) орохо [[гараг]] юм. Гадаргуунь тогоонуудаар бүрихэгдэһэн тула [[һара]]тай адлихан харагдадаг. Үдэрынь маша халуун, һүнинь маша хүйтэн.

Уг гарагынь наранай системэ дотороо хамагай бишыханиинь юм. Наранда хамагай ойрохон ушар [[Наран]]ые маша хурдан тойродог. Түүн дээрэхи нэгэ жэлынь 88 үдэр үргэлжэлнэ. Мүн тэнхэлэгээ тойрон маш удаан эргэлдэдэг ушарһаа тэндэ наран жаргахаһаа дараагай наран жаргалта хүрэтэрхи хоногынь [[Дэлхэй]]н 176 үдэртэй тэнсэдэг.

Мүн нягта ехэтэйгээрээ Дэлхэйн дараа ороно. Гарагай бүтэсэдэ нягта ехэтэй [[түмэр]] ехээр агуулагдадаг. Гэбэшье [[суранзан орон]]иинь һула байдаг.

Һагба гараг дээрэ оршоһон хоёр лэ сансарын хүлэг байха ба үүнэй эхинэйхи болохо Маринер 10 1974-с 1975 он хүрэтэр гадаргын 45%-г шудалһан бол 2008 оной 1 һарын 14-нда ошоһон MESSENGER хүлэгиинь дахин 30%-е шудалба. MESSENGER хүлэгиинь 2009 ондо дахин Һагбада ойротожо, 2011 ондо орбитада орохо юм байна.

Һагба гарагые оложо харахад хэсүү байдагынь түүнэй хэмжээтэй холбоонгүй харин түүнэй Наранда ойрохон байдагһаа болодог. Иимэдэ түүные наран жаргаһанһаа хойшо болон наран мандахаһаа үмэнэхи богони хугасаанда ажаглаха боломжотой.

Гарагай [[ород хэлэн|ород]] нэрэ болохо ''Меркурий'' [[Римэй бурхад]]ай хоорондо мэдээ зөөдэг байһан далабшатай элшэн [[Меркури]]ин нэрэһээ гаралтай. Меркури бурханиинь [[Эртэнэй Грек]]эй [[Хермес]]тэй дүйсэхэ болоод иинхүү Һагба гарагай тэмдэгиинь Хермесэй кадуцей гү, али һабаа болоно.

[[Хитад]], [[Солонгос]], [[Япон]] болон [[Вьетнам]]ай домогуудта Һагба гарагые уһан одон гэжэ нэрэлдэг.

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

== Холбооһон ==
* {{commons|Mercury}}
* [http://space.about.com/cs/solarsystem/p/mercuryinfo.htm Һагба] — About Space
* [http://history.nasa.gov/SP-423/sp423.htm НАСА-гийн дарсан Һагба гарагай түүбэр зураг]

{{Наранай аймаг}}

{{1000 үгүүлэл|Һагба (гараг)}}

[[Категори:Наранай аймаг]]
[[Категори:Гарагууд]]