# Роза Люксембург
Роза Люксембург (Rosa Luxemburg, 1871 оной 3 һарын 5 — 1919 оной 1 һарын 15), Польшоһоо уг гарбалтай Германиин марксист, улас түрын онолшо, социалист, философ ба хубисхалша, ленинизмые шүүмжэлэгшэ.
Тэрэ Германиин социалис арадшалһан нам (SPD) ба энэнэй һүүлдэ Германиин бэеэ даанги социалис арадшалһан намай (USPD) социалис онолшо бэлэй. Тэрэ «Улаан туг» (Die Rote Fahne) гэһэн сониниие байгуулжа, һүүлдэ Германиин коммунис нам (KPD) болоһон «Спартагай Холбоо» (Spartakusbund) марксис хубисхалша бүлгэмые эмхидхэжэ, 1919 оной 1 һарада Берлиндэ хубисхалые туршаһаншье һаа, талаангаа буруутаба. Тэрэнэй ударидалга доро болоһон хубисхалынь Фрайкорой байлдаһаншье, Люксембург ба хэдэн зуун хубисхалшадые баряад зобожо алаба.

## Намтар

### Һургалта ба улас түрын үйлэ ажаллалга
Роза Люксембург зүүн урда Польшын Замосць нютагта Розалия Люксембург (Rozalia Luxenburg) нэрээр түрөө. Тэрэнэй гэр бүлэнь еврей байгаад либералис агаартай ажахын талаар баян гэр айл байгаа. Табан эгэшэ дүүнэрэй дунда одхон басагаан болоод, табан наһатайдаа үбшэлээд дохолон болоо. Эдир наһандаа тэрэнэй гэр бүлэ Варшавада нүүжэ ерэбэ. Варшавада һураба.
Зүүн Европын космополитанизмын агаар соо хүмүүжүүлэгдэбэ. Дээрэһээ тэрэ польшо, ород, германи, франци хэлээр сүлөөтэйгөөр дуугаржа бэшээд, англи ба итали хэлээршье һайн мэдээ. Мүн тэрэ Германиин буржуази ёһо заншал соо хүмүүжүүлэгдэһэншье һаа, һургуули дүүргэһэн жэлдэ хаанта Орос засагай оппозицида эсэргүү даралтын ушар уурлажа үзэлэй талаар ехээр хубилаа һэн. Тэрэ еврей хубсхалша бүлгэмэй үйлэ ажаллаад засагай газарта эсэргүү үйлэ хэрэгые дэлгэрүүлһэн ушар Швейцарида нүүжэ ябаа.
Швейцариин Цюрихэй дээдэ һургуулиин философиин тэнхимдэ һуралсаба. Хойто жэл хуули зүй тэнхимээр һэлгээд политэкономи тухай һураба. Тэндэ марксист болобо. 1898 ондо Хоёрдугаар интернационалда Германиин социалис намда ороод, Шутгарт ерээ.
1905 ондо болоһон Түрүүшын Орос хубисхал тэрэниие зоригжуулба. Варшавада ерээд тэмсээд, 1906 ондо Орос засагай газарай түрмэдэ табигдаһан. 1911 ондо Социалис интернационалай гэшүүн болоод, 1914 оной 3 һарада Германиин засагай газарай түрмэдэ табигдаба.

### Спартагай Холбоо ба хубисхал
1916 оной 2 һарада эртэ түрмэ гаража, тэрэ оной 7 һараһаа хойшо 1918 оной 11 һара хүрэтэр туршалтада байгаа. Тиимэшье һаа, Люксембург улас түрын ажаллалгаяа үргэлжэлүүлбэ. Тэрэ шэнэшлэлшэ ба бюрократ Германиин социалис арадшалһан намые шүүмжэлээд, радикальна зүүнтэн хүсые нэгэдүүлдэг Спартагай Холбоое ударигшадай нэгэ болоо һэн. Люксембург Спартагай Холбооной дуу хоолой байһан «Улаан туг» сониной зохёогшодой нэгэ болоод 1918 оной 12 һарын эсэстэ Германиин коммунис намай нээлтын хуралда элидхэл хэбэ. 1919 оной 1 һарада Спартагай Холбооной буһалгаанай тайзанай арада хубаалсаба. 1919 оной 1 һарын 15-ай һүни фрайкор гэжэ нэрэтэй сагдаагай баригдаһан Люксембург зобоогдожо алагдаһан. Сагдаа хүүрыень һубаг соо хаяжархяад, 1919 оной 5 һарын 31 үдэр болотор тэндэ байгаа.
Карл Либкнехт, Лео Йогихес (Тышка), Һуго Һаазе, Курт Айснер тэрэнтэй хамта алагдаһан байна. Роза Люксембургын хүүр үхэһэнһөө 90 жэл һүүлдэ Берлинэй Шарите эмнэлгын газарта олдобо. Тиигэбэл Роза Люксембургын урдахи хүүр буруу хүнэй хүүр магадгүй.

## Зохёолнууд
- «Хүрэнгын нөөсэлгэ» (1913)
- «Ниигэмэй шэнэшлэл гү, али хубисхал»
- «Социалис арадшалалай хёморол» (1916)
- «Орос хубисхал. Тамиргүйдэлгын шүүмжэлхэ үнэлгэ»


Роза Люксембург
{{Алдартай хүн
|нэрэ = Роза Люксембург
|уугуул_нэрэ = Rosa Luxemburg 
|зураг =Rosa_Luxemburg.jpg
|ажал_үйлэ = [[улас түрэ]]шэ, [[гүн ухаан|философ]]
|түрэһэн_үдэр = 
|түрэһэн_газар = {{flagicon|RUS}} [[Замосць]], [[Польшо]], [[Ородой эзэнтэ улас]]
|иргэн = {{flagcountry|Germany}}
|наһа_бараһан_үдэр = 
|наһа_бараһан_газар = [[Берлин]], [[Веймарай улас]]
|ажал_хэһэн_саг  = 
|нүхэр = 
|хүүгэд =
|шагнал = 
|гар    = 
}}
'''Роза Люксембург''' (Rosa Luxemburg, 1871 оной 3 һарын 5 — 1919 оной 1 һарын 15), [[Польшо|Польшоһоо]] уг гарбалтай [[Германи]]ин [[марксизм|марксист]], улас түрын онолшо, социалист, философ ба хубисхалша, ленинизмые шүүмжэлэгшэ.

Тэрэ Германиин социалис арадшалһан нам (SPD) ба энэнэй һүүлдэ Германиин бэеэ даанги социалис арадшалһан намай (USPD) социалис онолшо бэлэй. Тэрэ «Улаан туг» (''Die Rote Fahne'') гэһэн сониниие байгуулжа, һүүлдэ Германиин коммунис нам (KPD) болоһон «Спартагай Холбоо» (''Spartakusbund'')'' ''марксис хубисхалша бүлгэмые эмхидхэжэ, 1919 оной 1 һарада [[Берлин]]дэ хубисхалые туршаһаншье һаа, талаангаа буруутаба. Тэрэнэй ударидалга доро болоһон хубисхалынь Фрайкорой байлдаһаншье, Люксембург ба хэдэн зуун хубисхалшадые баряад зобожо алаба.

== Намтар ==

=== Һургалта ба улас түрын үйлэ ажаллалга ===
Роза Люксембург зүүн урда [[Польшо|Польшын]] Замосць нютагта Розалия Люксембург''' '''(<span lang="pl">Rozalia Luxenburg</span>) нэрээр түрөө. Тэрэнэй гэр бүлэнь еврей байгаад [[Либерализм|либералис]] агаартай ажахын талаар баян гэр айл байгаа. Табан эгэшэ дүүнэрэй дунда одхон басагаан болоод, табан наһатайдаа үбшэлээд дохолон болоо. Эдир наһандаа тэрэнэй гэр бүлэ [[Варшава]]да нүүжэ ерэбэ. Варшавада һураба.

Зүүн Европын космополитанизмын агаар соо хүмүүжүүлэгдэбэ. Дээрэһээ тэрэ [[Польшо хэлэн|польшо]], [[Ород хэлэн|ород]], [[Германи хэлэн|германи]], [[Франци хэлэн|франци хэлээр]] сүлөөтэйгөөр дуугаржа бэшээд, [[Англи хэлэн|англи]] ба [[итали хэлэн|итали хэлээршье]] һайн мэдээ. Мүн тэрэ [[Германи]]ин буржуази ёһо заншал соо хүмүүжүүлэгдэһэншье һаа, һургуули дүүргэһэн жэлдэ [[Оросой эзэнтэ гүрэн|хаанта Орос засагай]] оппозицида эсэргүү даралтын ушар уурлажа үзэлэй талаар ехээр хубилаа һэн. Тэрэ еврей хубсхалша бүлгэмэй үйлэ ажаллаад засагай газарта эсэргүү үйлэ хэрэгые дэлгэрүүлһэн ушар Швейцарида нүүжэ ябаа.

[[Швейцари]]ин Цюрихэй дээдэ һургуулиин философиин тэнхимдэ һуралсаба. Хойто жэл хуули зүй тэнхимээр һэлгээд политэкономи тухай һураба. Тэндэ марксист болобо. 1898 ондо Хоёрдугаар интернационалда Германиин социалис намда ороод, [[Шутгарт]] ерээ.

1905 ондо болоһон [[Түрүүшын Орос хубисхал]] тэрэниие зоригжуулба. [[Варшава]]да ерээд тэмсээд, 1906 ондо Орос засагай газарай түрмэдэ табигдаһан. 1911 ондо Социалис интернационалай гэшүүн болоод, 1914 оной 3 һарада Германиин засагай газарай түрмэдэ табигдаба.

=== Спартагай Холбоо ба хубисхал ===
1916 оной 2 һарада эртэ түрмэ гаража, тэрэ оной 7 һараһаа хойшо 1918 оной 11 һара хүрэтэр туршалтада байгаа. Тиимэшье һаа, Люксембург улас түрын ажаллалгаяа үргэлжэлүүлбэ. Тэрэ шэнэшлэлшэ ба бюрократ Германиин социалис арадшалһан намые шүүмжэлээд, радикальна зүүнтэн хүсые нэгэдүүлдэг Спартагай Холбоое ударигшадай нэгэ болоо һэн. Люксембург Спартагай Холбооной дуу хоолой байһан «Улаан туг» сониной зохёогшодой нэгэ болоод 1918 оной 12 һарын эсэстэ Германиин коммунис намай нээлтын хуралда элидхэл хэбэ. 1919 оной 1 һарада Спартагай Холбооной буһалгаанай тайзанай арада хубаалсаба. 1919 оной 1 һарын 15-ай һүни фрайкор гэжэ нэрэтэй сагдаагай баригдаһан Люксембург зобоогдожо алагдаһан. Сагдаа хүүрыень һубаг соо хаяжархяад, 1919 оной 5 һарын 31 үдэр болотор тэндэ байгаа.

Карл Либкнехт, Лео Йогихес (Тышка), Һуго Һаазе, Курт Айснер тэрэнтэй хамта алагдаһан байна. Роза Люксембургын хүүр үхэһэнһөө 90 жэл һүүлдэ [[Берлин]]эй Шарите эмнэлгын газарта олдобо.<ref><cite class="citation web">구정은 (2009년 5월 31일). [http://news.khan.co.kr/kh_news/khan_art_view.html?artid=200905311821445&code=970205 «독일 여성 혁명가 로자 90년만에 시신 발견»]. 경향신문<span class="reference-accessdate">. 2013년 1월 25일에 확인함</span>.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fko.wikipedia.org%3A%EB%A1%9C%EC%9E%90+%EB%A3%A9%EC%85%88%EB%B6%EB%A5%B4%ED%81%AC&rft.au=%EA%B5%AC%EC%A0%95%EC%9D&rft.btitle=%EB%8F%85%EC%9D%BC+%EC%97%AC%EC%84%B1+%ED%98%81%EB%AA%85%EA%B0+%EB%A1%9C%EC%9E%90+90%EB%85%84%EB%A7%8C%EC%97%90+%EC%9C%EC%A0+%EB%B0%9C%EA%B2%AC&rft.date=2009-05-31&rft.genre=unknown&rft_id=http%3A%2F%2Fnews.khan.co.kr%2Fkh_news%2Fkhan_art_view.html%3Fartid%3D200905311821445%26code%3D970205&rft.pub=%EA%B2%BD%ED%96%A5%EC%A0%EB%AC%B8&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook"> </span></ref> Тиигэбэл Роза Люксембургын урдахи хүүр буруу хүнэй хүүр магадгүй.<ref><cite class="citation web">최지향 (2009년 6월 1일). [http://news.hankooki.com/lpage/world/200906/h2009060102505922530.htm «‘로자 룩셈부르크 시신 90년 만에 발견’엉뚱한 묘 조성해 논란»]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. 한국일보<span class="reference-accessdate">. 2013년 1월 25일에 확인함</span>.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fko.wikipedia.org%3A%EB%A1%9C%EC%9E%90+%EB%A3%A9%EC%85%88%EB%B6%EB%A5%B4%ED%81%AC&rft.au=%EC%B5%9C%EC%A7%ED%96%A5&rft.btitle=%98%EB%A1%9C%EC%9E%90+%EB%A3%A9%EC%85%88%EB%B6%EB%A5%B4%ED%81%AC+%EC%9C%EC%A0+90%EB%85%84+%EB%A7%8C%EC%97%90+%EB%B0%9C%EA%B2%AC%99%EC%97%89%EB%9A%B1%ED%95%9C+%EB%AC%98+%EC%A1%B0%EC%84%B1%ED%95%B4+%EB%85%BC%EB%9E&rft.date=2009-06-01&rft.genre=unknown&rft_id=http%3A%2F%2Fnews.hankooki.com%2Flpage%2Fworld%2F200906%2Fh2009060102505922530.htm&rft.pub=%ED%95%9C%EA%B5%EC%9D%BC%EB%B3%B4&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook"> </span></ref>

== Зохёолнууд ==
* «Хүрэнгын нөөсэлгэ» (1913)
* «Ниигэмэй шэнэшлэл гү, али хубисхал» 
* «[http://www.marxists.org/archive/luxemburg/1915/junius/index.htm Социалис арадшалалай хёморол]» (1916)
* «Орос хубисхал. Тамиргүйдэлгын шүүмжэлхэ үнэлгэ»

== Зүүлтэ ==
<references />

[[Категори:Хубисхалшад]]
[[Категори:Коммунистууд]]

{{1000 үгүүлэл}}