# Гэрэлэй хурдан
| метр/секунда            | 299,792,458 (яг) |
| километр/секунда        | 300,000          |
| километр/цаг            | 1,079 сая        |
| миль/секунда            | 186,000          |
| миль/цаг                | 671 сая          |
| одон ороной нэгэжэ/үдэр | 173              |
| Планкын нэгэжэ          | 1 (яг)           |

| Зай                                            | Хугасаа     |
| ---------------------------------------------- | ----------- |
| нэгэ фут                                       | 1.0 нс      |
| нэгэ метр                                      | 3.3 нс      |
| нэгэ километр                                  | 3.3 μс      |
| нэгэ миль (хууль ёсны)                         | 5.4 μс      |
| дэлхийн экваторын урт                          | 134 мс      |
| сарнаас дэлхий хүртэлх зай                     | 1.3 с       |
| наргаас дэлхий хүртэлх зай                     | 8.3 мин     |
| нэгэ парсек                                    | 3.26 жэл    |
| Урда Хаалгын гялаанһаа дэлхэй хүрэтэрхи зай    | 4.4 жэл     |
| Тэнгэрийн заадасаар                            | 100,000 жэл |
| Адаг шуулган галактикаһаа дэлхэй хүрэтэрхи зай | 2.5 сая жэл |

Гэрэлэй хурдан — c үзэгээр тэмдэглэгдэдэг физикын тогтомол. Хэмжээнь яг 299,792,458 метр/секунда болоод 300,000 километр/секунда гэһэн ойролсоо удхые үргэнөөр ашагладаг (баруун талын хүсэнэгтэ ашаглан бусад нэгэжүүд дахи удхые харагты). Энэнь хурдыень һааруулха атом, молекула, бусад түрэлэй матери оршон байхагүй вакуумда сахилгаан суранзан сасаралай (радио долгин, үзэгдэхэ гэрэл, гамма долгин гэхэ мэтэ) тархаха хурдан юм.
Хүн түрэлхитэнэй түүхын ябасада гэрэлынь агшан зуурда тархадаг, болбол юрэдөөл маша хурдан тархадаг эсэхэнь мэдэгдэжэ байһангүй. 17-р зуунда Даниин одон орон шудалааша Оле Рёмэр Пүрбын дахуул Иогой үзэгдэхэ хүдэлөөнэй шудалгаа дээрэ үндэһэлэн гэрэл хизгаартай хурдаар тархадаг болохые баталба. Үүнһээ хойшо олон зуунай туршада улам нарин хэмжэлтүүдые хэһэнээр 1975 ондо гэрэлэй хурдые тэрбүмэй дүрбэ нарибшалалтайгаар 299,792,458 м/с болохые тогтообо. 1983 ондо СИ системэдэ метрые "1⁄299,792,458 секундада гэрэлэй тараха хурдан" хэмээн тодорхойлһон, иимэдэ мүнөө үедэ c-ын м/с-ээрхи тоон удхань метрын тодорхойлолто ёһоор тогтоһон.
Харисангын тусхай онолоор c-нь орон зайсаг хугасаанай нэгдэһэн бүтэсэдэ орон зай, саг хугасаае холбожо үгэдэг ба үүнэй квадратынь масс-энергиин тэнсэдхэл дахи пропорцилональ тогтомол юм. (E = mc2). Ямаршье инерциал согсо системэдэ сасарагагша, ажаглагша хоёрой харисангы хурдаһаа үл хамааран c бүхыл массгүй бөөм, холбогдохо оронуудай, үүндэ сүлөөтэ орон зай дахи сахилгаан суранзан сасаралай хурдан; мөн татах хүч, гравитацийн оронгийн хурд хэмээн таамаглагдаж буй. Гэрэлэй хурданиинь энерги, матери, мэдээсэл дамжаха хамагай дээдэ хурдан, яагаад гэбэл "үүнһээ хурдалбал шалтагаан-үрэ дагабариин зайлшагүй холбоое үгы болгоно." Иимэ түрэлэй согсо системэдэ "үрэ дагабари" "шалтагаанай" хаа үмэнэ үзэгдэхэ болоно. Иимэ шалтагаан-үрэ дагабариин хуулиие зүршэһэн тохёолдол байхагүй тула парадокс үүдхэнэ. Гэрэлэй хизгаартай хурданиинь электроникэй түхөөрэмжүүдэй ажаллагаанай хурдые хизгаарладаг хүсэн зүйл.
Шэл, агаар зэрэг тунгалиг материалаар гэрэлэй тархаха жэнхэни хурданиинь c-һээ бага. c ба тухайн материалда гэрэлэй тархаха v хурдын харисаае материалай n хугарлын элидхэгшэ гэнэ (n = c / v). Жэшээнь үзэгдэхэ гэрэлэй хубида шэлэй хугарлын элидхэгшэнь 1.5 болоод энэнь үзэгдэхэ гэрэл c / 1.5 ≈ 200,000 км/с хурдатай тархадаг гэһэн үгэ. Үзэгдэхэ гэрэлэй хубидаха агаарай хугарлын элидхэгшэнь 1.0003, иинхүү агаар дахи гэрэлэй тархаха хурданиинь вакуумынхитай эжэл.

Гэрэлэй хурдан
[[Файл:Sun to Earth.JPG|thumb|upright=1.6|[[Наранай гэрэл]]ынь дэлхэйдэ хүрэхэд 8 минута, 19 секунда зарсуулна.
{| class="wikitable" width=100%
|+ Гэрэлэй хурдан өөр өөр нэгэжүүдээр
|-
| [[метр/секунда]]
| 299,792,458 (яг)
|-
| [[километр/секунда]]
| 300,000
|-
| [[километр/цаг]]
| 1,079 сая
|-
| [[миль/секунда]]
| 186,000
|-
| [[миль/цаг]]
| 671 сая
|-
| [[одон ороной нэгэжэ]]/үдэр
| 173
|-
| [[Планкын нэгэжэ]]
| 1 (яг)
|}
{| class="wikitable" width=100%
|+ Гэрэл туулаха хугасаа
! Зай
! Хугасаа
|-
| нэгэ фут
| 1.0 [[наносекунда|нс]]
|-
| нэгэ метр
| 3.3 нс
|-
| нэгэ километр
| 3.3 [[микросекунда|μс]]
|-
| нэгэ миль (хууль ёсны)
| 5.4 μс
|-
| дэлхийн [[экватор]]ын урт
| 134 мс
|-
| [[сар]]наас дэлхий хүртэлх зай
| 1.3 [[секунда|с]]
|-
| [[нар]]гаас дэлхий хүртэлх зай
| 8.3 [[минута|мин]]
|-
| нэгэ [[парсек]]
| 3.26 жэл
|-
| [[Урда Хаалгын гялаан]]һаа дэлхэй хүрэтэрхи зай
| 4.4 жэл
|-
| [[Тэнгэрийн заадас]]аар
| 100,000 жэл
|-
| [[Адаг шуулган]] галактикаһаа дэлхэй хүрэтэрхи зай
| 2.5 сая жэл
|}<small>Нэмэлтэ тэмдэглэл байхагүй тохёолдолдо бүхы удхые ойролсоогоор тэмдэглэһэн болоно.</small>|alt=Дэлхэйнь 150 сая километр зайда нараные тойрон эргэжэ, һарань дэлхэйе тойродог.]]
'''Гэрэлэй хурдан''' — '''''c''''' үзэгээр тэмдэглэгдэдэг [[физикын тогтомол]]. Хэмжээнь яг 299,792,458 [[метр/секунда]]<ref name=BIPM_SI_units>{{SIbrochure|page=112}}</ref><ref name="penrose">
{{cite book
 |last=Penrose |first=R
 |year=2004
 |title=[[The Road to Reality: A Complete Guide to the Laws of the Universe]]
 |pages=410–1
 |publisher=[[Vintage Books]]
 |isbn=9780679776314
 |quote=... the most accurate standard for the metre is conveniently ''defined'' so that there are exactly 299,792,458 of them to the distance travelled by light in a standard second, giving a value for the metre that very accurately matches the now inadequately precise standard metre rule in Paris.
}}</ref> болоод 300,000 километр/секунда гэһэн ойролсоо удхые үргэнөөр ашагладаг (баруун талын хүсэнэгтэ ашаглан бусад нэгэжүүд дахи удхые харагты). Энэнь хурдыень һааруулха атом, [[молекула]], бусад түрэлэй матери оршон байхагүй [[вакуум]]да [[сахилгаан суранзан сасарал]]ай ([[радио долгин]], [[үзэгдэхэ сасараг|үзэгдэхэ гэрэл]], [[гамма долгин]] гэхэ мэтэ) тархаха хурдан юм.

[[Хүн түрэлхитэн]]эй түүхын ябасада гэрэлынь агшан зуурда тархадаг, болбол юрэдөөл маша хурдан тархадаг эсэхэнь мэдэгдэжэ байһангүй. 17-р зуунда [[Дани]]ин одон орон шудалааша [[Оле Рёмэр]] [[Пүрбэ (гараг)|Пүрбын]] дахуул [[Ио (дахуул)|Иогой]] үзэгдэхэ хүдэлөөнэй шудалгаа дээрэ үндэһэлэн гэрэл хизгаартай хурдаар тархадаг болохые баталба. Үүнһээ хойшо олон зуунай туршада улам нарин хэмжэлтүүдые хэһэнээр 1975 ондо гэрэлэй [[хурдан|хурдые]] [[тэрбүм]]эй дүрбэ нарибшалалтайгаар 299,792,458 м/с болохые тогтообо. 1983 ондо [[СИ]] системэдэ [[метр]]ые "<small><sup>1</sup><big>⁄</big><sub>299,792,458</sub></small> секундада гэрэлэй тараха хурдан" хэмээн тодорхойлһон, иимэдэ мүнөө үедэ ''c''-ын м/с-ээрхи тоон удхань метрын тодорхойлолто ёһоор тогтоһон.<ref name=BIPM_SI_units/><ref name="penrose"/>

[[Харисангын тусхай онол]]оор ''c''-нь [[орон зайсаг хугасаа]]най нэгдэһэн бүтэсэдэ орон зай, саг хугасаае холбожо үгэдэг ба үүнэй квадратынь [[масс-энергиин тэнсэдхэл]] дахи пропорцилональ тогтомол юм. (''E''&nbsp;=&nbsp;''mc''<sup>2</sup>).<ref name=LeClerq>
{{cite book
 |lhttp://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%93%D1%8D%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D1%85%D1%83%D1%80%D0%B4&action=submitast=Uzan |first=J-P |last2=Leclercq |first2=B
 |year=2008
 |title=The Natural Laws of the Universe: Understanding Fundamental Constants
 |url=http://books.google.com/books?id=dSAWX8TNpScC&pg=PA43
 |pages=43–4
 |publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]
 |isbn=0387734546
}}</ref> Ямаршье [[инерциал согсо системэ]]дэ сасарагагша, ажаглагша хоёрой харисангы хурдаһаа үл хамааран ''c'' бүхыл [[массгүй бөөм]], холбогдохо [[орон (физикэ)|оронуудай]], үүндэ сүлөөтэ орон зай дахи [[сахилгаан суранзан сасарал]]ай [[хурдан]];<ref name=Duke>
{{cite book
 |last=Duke |first=PJ
 |year=2000
 |chapter=Radiation from moving electrons
 |url=http://books.google.com/books?id=x4zDe7Aa-iUC&pg=PA53
 |title=Synchrotron Radiation: Production and Properties
 |page=53
 |publisher=[[Oxford University Press]]
 |isbn=0198517580
}}</ref> мөн [[татах хүч]], [[гравитацийн орон]]гийн хурд хэмээн таамаглагдаж буй.<ref>
{{cite book
 |last=Schwinger |first=JS
 |year=2002 |origyear=1986
 |chapter=Gravitational waves
 |chapterurl=http://books.google.com/books?id=PbJCIcvMu1AC&pg=PA223
 |title=Einstein's Legacy: The Unity of Space and Time
 |edition=Reprint
 |page=223
 |publisher=[[Courier Dover]]
 |isbn=0486419746
}}</ref><ref name=Ni>
{{cite journal
 |last=Ni |first=W-T
 |year=2005
 |title=Empirical foundation of the relativistic gravity
 |url=http://astronomy.nju.edu.cn/~tyhuang/jiaoxue/Ni2005.pdf
 |journal=[[International Journal of Modern Physics D]]
 |volume=14 |pages=901–21
 |doi=10.1142/S0218271805007139
}}</ref> Гэрэлэй хурданиинь [[энерги]], [[матери]], [[физик мэдээсэл|мэдээсэл]] дамжаха хамагай дээдэ хурдан,<ref name=Greene>
{{cite book
 |last=Greene |first=G
 |year=2003
 |title=The Elegant Universe
 |url=http://books.google.com/books?id=FH3o-WVDECwC&pg=PA55
 |pages=55–6
 |publisher=[[W. W. Norton & Co.|W. W. Norton]]
 |isbn=0393058581
}}</ref><ref name=Davies>
{{cite book
 |last=Davies |first=PCW
 |year=1979
 |title=The Forces of Nature
 |url=http://books.google.com/books?id=Av08AAAAIAAJ&pg=PA127
 |pages=127–8
 |publisher=[[Cambridge University Press]]
 |isbn=052122523X
}}</ref> яагаад гэбэл "үүнһээ хурдалбал шалтагаан-үрэ дагабариин зайлшагүй холбоое үгы болгоно."<ref name="Taylor_p74">
{{cite book
 |last=Taylor |first=EF |last2=Wheeler |first2=JA
 |year=1992
 |title=Spacetime Physics
 |pages=74–5
 |publisher=[[W. H. Freeman]]
 |isbn=0716723271
}}</ref> Иимэ түрэлэй согсо системэдэ "үрэ дагабари" "шалтагаанай" хаа үмэнэ үзэгдэхэ болоно. Иимэ шалтагаан-үрэ дагабариин хуулиие зүршэһэн тохёолдол байхагүй тула<ref name=Zhang>
{{cite book
 |last=Zhang |first=YZ
 |year=1997
 |title=Special Relativity and Its Experimental Foundations
 |url=http://www.worldscibooks.com/physics/3180.html
 |publisher=[[World Scientific]]
 |series=Advanced Series on Theoretical Physical Science
 |volume=4 |pages=172–3
 |isbn=9810227493
}}</ref> парадокс үүдхэнэ. Гэрэлэй хизгаартай хурданиинь [[электроникэй түхөөрэмжүүд]]эй ажаллагаанай хурдые хизгаарладаг хүсэн зүйл.<ref name=Iga>
{{cite book
 |last=Kirk |first=AG
 |year=2006
 |chapter=Free-space optical interconnects
 |chapterurl=http://books.google.com/books?id=Zu4A5VxNYZ4C&pg=PA343
 |editors=Pavesi, L; Guillot, G
 |title=Optical Interconnects: The silicon approach
 |page=343
 |publisher=[[Birkhäuser]]
 |isbn=3540289100
}} <br />{{cite book
 |last=Hall |first=SG |last2=Hall |first2=GW |last3=McCall |first3=JA
 |year=2000
 |title=High Speed Digital System Design: A Handbook of Interconnect Theory and Design Practices
 |page=1
 |publisher=[[John Wiley & Sons|Wiley]]
 |isbn=0471360902
}} <br />{{cite book
 |last=Gad |first=E |last2=Nakla |first2=M |last3=Achar |first3=R
 |year=2008
 |chapter=Model-order reduction of high-speed interconnects using integrated congruence transform
 |chapterurl=http://books.google.com/books?id=WWi1evmAQPkC&pg=PA362
 |editors=Schilders, WHA; van der Vorst, HA; Rommes, J;
 |title=Model Order Reduction
 |page=362
 |publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]
 |isbn=3540788409
}}</ref>

Шэл, агаар зэрэг [[тунгалиг материал]]аар гэрэлэй тархаха жэнхэни хурданиинь ''c''-һээ бага. ''c'' ба тухайн материалда гэрэлэй тархаха ''v'' хурдын харисаае материалай ''n'' хугарлын элидхэгшэ гэнэ (''n''&nbsp;=&nbsp;''c''&nbsp;/&nbsp;''v''). Жэшээнь үзэгдэхэ гэрэлэй хубида шэлэй хугарлын элидхэгшэнь 1.5 болоод энэнь үзэгдэхэ гэрэл c / 1.5 ≈ 200,000 км/с хурдатай тархадаг гэһэн үгэ. Үзэгдэхэ гэрэлэй хубидаха агаарай хугарлын элидхэгшэнь 1.0003, иинхүү агаар дахи гэрэлэй тархаха хурданиинь вакуумынхитай эжэл.

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

{{1000 үгүүлэл}}

[[Категори:Одон орон шудалал]]
[[Категори:Физикэ]]