# Татарстан
Бүгэдэ Найрамдаха Татарстан Улас (Татар: Татарстан Республикасы, Tatarstan Respublikası; ород: Респу́блика Татарстан) — Оросой холбоото уласай улас, нютаг можо. Ниислэл — Казань. Эжэл шадар холбооной тойрог, Эжэл шадар эдэй засагай тойрогто багтана.
Дэбисхэр нютагай талмайнь - 68,000 км2. 2010 ондо 3 786 488 хүн зонтой гэжэ тоологдоһониинь Оросой мүнөөнэй холбооной 83 нэгэжэһээ наймадугаарта, 21 уласуудһаа хоёрдохи олон (Башкортостанай һүүлдэ) хүн зонтойнь гэжэ үзэгдэнэ. Хүн зоной 53% (2 012 571) татар, 39.7% ород. Ород хэлэнһээ гадна татар хэлэн албан ёһоной эрхэтэй.
Зүблэлтэ холбоото уласай үедэ Зүблэлтэ Социалис Автономито Уласай статустай байһан болон Оросой холбооной улас байгуулагдахада улас болобо. Татарстан 1992 ондо тусгаар амяарлан тогтоһониие зарлаһаншье һаа, 1994 ондо тэрэнһээн татагалзаһан.

## Газар зүй
Зүүн Европын тэгшэ газарай түб хэһэгтэ Москваһаа зүүн зүгтэ 800 шахуу км зайда Ураалай нюруугай баруун тиишэ нилээд зайда аласлажа Татарстан байрладаг. Нютагай зүүн хойноһоо баруун урагша Кама мүрэн (Татар: Чулман) шудхан урдажа нютагай баруун урда үзүүртэ Эжэл мүрэндэ (Татар: Идел) шудхана.
Эгээн үндэр сэг хадаа далайн нюруугай дээшэ 321,7 м үндэртэй Чатыр-Тау хада. Хойноһоо урагша эгээн утадаа 290 км, Зүүнһээ баруун тээшэ эгээн утадаа 460 км юм.

### Уларил
Һэрюун түби газарай уларилтай, дулаан зунтай ба дунда зэргын хүйтэн үбэлтэй. Эгээн дуулан һарань - 6 һара (+18…+20 °C), эгээн хүйтэн — 1 һара (−13…−14 °C). Үнэмлэхы (абсолютна) эгээн бага температура −44…−48 °C (1942 ондо Казаньда −46,8 °C хүрөө). Эгээн ехэ температура +37…+42 °C хүрэнэ.
Дундажаар 460-һаа 520 мм хүрэтэр шииг нойтон унадаг. Ургамал ургаха уларил 170 оршом хоног.

### Ашагта малтамал
Газарай тоһоор баян, нүхэгдэхэ газарай тоһон 800 сая тонно; түлэблэһэн нөөсын хэмжээнь 1 тэрбум тонно хэтэрнэ.

### Сагай бүһэ
Татарстан Москвагай сагай бүһэдэ байрлана. UTC-һаа +3:00 шэлжэлтэтэй.  Оросто MSK гэжэ тэмдэглэгдэнэ.

Татарстан
{{Оросой холбоото уласай нютаг можо тухай мэдээн
| RuNm = Республика Татарстан
| OfNm1 = Татарстан Республикасы
| OfNm1code = tt
| FSFlag = [[File:Flag of Tatarstan.svg|150px]]
| FSCoA = [[File:Coat of arms of Tatarstan.svg|80px]]
| FSMapName = Map of Russia - Republic of Tatarstan (2008-03).svg
| FSCtrWhat = [[Ниислэл]]
| FSCtrNm = [[Казань]]
| TotArea = 67 847
| WaterPrcnt = 0.5
| PopRnk = 8
| PopQty     = 3 868 730
| PopCtDate  = 2016
| PopDens    = 57,02
| FedDistrNm = Эжэл шадар ХТ
| EcRegNm = Эжэл шадар ЭЗТ
| CadNo = 02, 102
| LangLangs = 
| OfLangs = [[Ород хэлэн|ород]], [[Татар хэлэн|татар]]
|HeadTtl    = [[Юрынхэлэгшэ]]
|HeadNm     = [[Рустам Нургалиевич Минниханов|Рустам Минниханов]]
|ViceTtl = Юрынхы сайд
|ViceNm = [[Ильдар Шафкатович Халиков|Ильдар Халиков]]
|LegislTtl  = Уласай зүблэлэй<br />түрүүлэгшэ
|LegislNm   = [[Фарид Хайруллович Мухаметшин|Фарид Мухаметшин]]
| FSAnthem = [[Татарстанай дуулал]]
| MSKS = +2
}}
[[Image:Tatar03.png|250px|thumb|right]]
'''Бүгэдэ Найрамдаха Татарстан Улас''' ({{lang-tt|Татарстан Республикасы, Tatarstan Respublikası}}; {{lang-ru|Респу́блика Татарстан}}) — [[Оросой холбоото улас]]ай [[улас]]<ref>[http://ru.wikisource.org/wiki/Конституция_Российской_Федерации Конституция Российской Федерации. Ст. 5, пп. 1, 2]</ref>, [[Оросой холбоото уласай нютаг можонууд|нютаг можо]]. Ниислэл — [[Казань]]. [[Эжэл шадар холбооной тойрог]], [[Эжэл шадар эдэй засагай тойрог]]то багтана.

Дэбисхэр нютагай талмайнь - 68,000&nbsp;км<sup>2</sup><ref>{{Cite web |title="Территория, число районов, населённых пунктов и сельских администраций по субъектам Российской Федерации |url=http://perepis2002.ru/ct/html/TOM_01_03.htm |accessdate=2016-10-10 |archivedate=2011-09-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110928181511/http://perepis2002.ru/ct/html/TOM_01_03.htm }}</ref>. 2010 ондо 3 786 488<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года]</ref> хүн зонтой гэжэ тоологдоһониинь Оросой мүнөөнэй холбооной 83 нэгэжэһээ наймадугаарта, 21 уласуудһаа хоёрдохи олон ([[Башкортостан]]ай һүүлдэ) хүн зонтойнь гэжэ үзэгдэнэ. Хүн зоной 53% (2 012 571) [[Татарнууд|татар]], 39.7% [[Ородууд|ород]]. [[Ород хэлэн]]һээ гадна [[татар хэлэн]] албан ёһоной эрхэтэй.

[[Зүблэлтэ холбоото улас]]ай үедэ Зүблэлтэ Социалис Автономито Уласай статустай байһан болон Оросой холбооной улас байгуулагдахада улас болобо. Татарстан 1992 ондо тусгаар амяарлан тогтоһониие зарлаһаншье һаа, 1994 ондо тэрэнһээн татагалзаһан.

== Газар зүй ==
[[Зүүн Европын тэгшэ газар]]ай түб хэһэгтэ [[Москва]]һаа зүүн зүгтэ 800 шахуу км зайда [[Ураалай нюруу]]гай баруун тиишэ нилээд зайда аласлажа Татарстан байрладаг. Нютагай зүүн хойноһоо баруун урагша [[Кама мүрэн]] ({{lang-tt|Чулман}}) шудхан урдажа нютагай баруун урда үзүүртэ [[Эжэл мүрэн]]дэ ({{lang-tt|Идел}}) шудхана.

Эгээн үндэр сэг хадаа далайн нюруугай дээшэ 321,7 м үндэртэй [[Чатыр-Тау]] хада. Хойноһоо урагша эгээн утадаа 290 км, Зүүнһээ баруун тээшэ эгээн утадаа 460 км юм.

=== Уларил ===
Һэрюун түби газарай уларилтай, дулаан зунтай ба дунда зэргын хүйтэн үбэлтэй. Эгээн дуулан һарань - 6 һара (+18…+20&nbsp;°C), эгээн хүйтэн — 1 һара (−13…−14&nbsp;°C). Үнэмлэхы (абсолютна) эгээн бага температура −44…−48&nbsp;°C (1942 ондо Казаньда −46,8&nbsp;°C хүрөө). Эгээн ехэ температура +37…+42&nbsp;°C хүрэнэ.

Дундажаар 460-һаа 520 мм хүрэтэр шииг нойтон унадаг. Ургамал ургаха уларил 170 оршом хоног<ref>[http://newtatarstan.narod.ru/geography.html Республика Татарстан. Newtatarstan.narod.ru.]</ref>.

=== Ашагта малтамал ===
[[Газарай тоһон|Газарай тоһоор]] баян, нүхэгдэхэ газарай тоһон 800 сая тонно; түлэблэһэн нөөсын хэмжээнь 1 тэрбум тонно хэтэрнэ<ref>{{cite web|url=http://www.tatar.ru/?&node_id=44|title=Природные ресурсы: Республика Татарстан.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110408073802/http://www.tatar.ru/|archivedate=2011-04-08|accessdate=2016-10-10}}</ref>.

=== Сагай бүһэ ===
[[File:Map of Russia - Moscow time zone.svg|50px|left]]
Татарстан Москвагай сагай бүһэдэ байрлана. UTC-һаа +3:00 шэлжэлтэтэй.  Оросто MSK гэжэ тэмдэглэгдэнэ.

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

{{Оросой холбоото улас}}

[[Категори:Татарстан]]