# Сурабая
Сурабая (индонезеэр Surabaya) — хүн зоной тоогоороо Индонезиин хоёрдохи томо хото, Зүүн Ява можын засаг захиргаанай түб. Эгээн шухала портнуудай нэгэ, шухала эдэй засагай ба инфраструктурын түб. Ява аралай зүүн талын хойто эрьедэ, Мас мүрэнэй (Брантас мүрэнэй тохой) хүбөөндэ, Мадура гэһэн хоолойн эрьедэ байрлана.
Шухала тээбэриин уулзабари. Паромоор Мадура аралтай холбоотой. Түмэр болбосоролго, машина бүтээлгэ (энэ тоодо онгосо бүтээхэ гащар, автомашина гэхэ мэтэ). Газар тоһоной химиин ажаүйлэдбэри. Уламжалалта дархалалга (батик, модоор һиилэлгэ гэхэ мэтэ). Хүнэһэнэй, нэхэмэлэй, арһанай-гуталай, модо болбосоруулха, шэлэй болон цементын ажаүйлэдбэри. Ехэ һургуулитай ба музейтэй.

## Хүн зон
2008 оной эсэсэй байдалаар Сурабая 3,3 сая хүн шахуу ажаһуугшадтай. Хотынхидой 80 % оршом — яваншууд, 7 % шахуу мадуршууд ба хитадууд, Индонезиин бусад яһатад баһал ажаһууна.
Сурабаягайхидай 90 % үлүү — лалын шажантад. Христосой шажантад (католигууд ба протестантууд), буддын шажантад (олонхидоо хитадуудай дунда), индуистууд. Сурабаядахи Индонезиин ганса нэгэ синагога сүмэ байдагшье һаа, мүнөө үедэ тус хотодо миин нэгэ хэды иудаистууд ажаһууна.

## Түүхэ
Тус хотын байгуулгын албан ёһоной үгнөө хадаа  1293 оной 5 һарын 31 — Маджапахит уласай үндэһэлэгшэ хаан Радэн Виджая Монголой Хубилай ехэ хаанай Явада ерэһэн сэрэгые илаһан үдэр юм.
XIII—XIV зуун жэлэй хоорондо Сурабая Маджапахит уласай гол порт байгаад, Явада лалын шажанай дэлгэрүүлгын болон хари соёлой нүлөө үзэхын талаар шухала түб болобо. XIV зуунда Маджапахитай мүхэһэнэй һүүлдэ бэе даанги султантай улас болоод, 1530 ондо хүршэ Демак султантай уласай эзэмдэһэн байгаа. XIV зуунай эсэсээр дахин сүлөөлэгдэжэ, 1625 ондо Матарам гүрэнэй эзэмдэһэн.
XVII—XVIII зуун жэлдэ Сурабаяда Нидерландын Зүүн Энэдхэгэй компани нүлөөгөө дэлгэрүүлжэ, аажам аажамаар Малай ольтирогые эзэмдэбэ. 1743 ондо компани II-дугаар Матарама Хаменгку Бувоно ноёнтой хэлсээн баталжа, хотые албан ёһоор өөрынгөө засаг доро табяа һэн.
Һолландын колониин засаг захиргаанай үедэ Сурабаягай портой, эдэй засагай ба захиргаанай түбэй хубида шухала зэргэнь үргэлжэдэ ехэдхэбэ. XX зуунай эхиндэ хотын дотор томо сэрэгэй ба далайн сэрэгэй бааза бии болоо.
1942 ондо Сурабая, Нидерландын Зүүн Энэдхэгэй бүхэ газар шэнги, Японой сэрэгүүдэй эзэмдэһэн. Ехэ Британиин дэмжэһэн Нидерландын Индонезиин Сурабая уласта эсэргүү колониин ондо англиин сэрэгүүдэй эзэмдэһэн байгаа.

## Ном зохёол
- Большая советская энциклопедия. М., 1968—78.
- Всемирная история. М., 1955—83.
- Бандиленко Г. Г., Гневушева Е. И., Деопик Д. В., Цыганов В. А. История Индонезии (в трех частях). М., 1992—93.
- Шауб А. К. «Нагаракертагама» как источник по истории раннего Маджапахита (1293—1365).


Сурабая
{{Нютаг
|албан_нэрэ                    = Сурабая хото
|type       = [[хото]]
|анхаарах_нэр           = {{lang-id|Surabaya}}
|image_flag             = 
|flag_size              = 
|image_seal             = City of Surabaya Logo.svg
|seal_size              = 70px
|image_skyline          =
|image_map              = 
|map_caption            = 
|latd= |latm= |lats= |latNS=N
|longd= |longm= |longs= |longEW=E
|улас_эсбэл                 = Улас орон
|али_улас_эсбэл             = {{flagcountry|Indonesia}}
|нэгэдүгээр_зэрэгэй_нэгэжэ    = 
|нэгэдүгээр_зэрэгэй_нютаг   = 
|хоёрдугаар_зэрэгэй_нэгэжэ   = 
|хоёрдугаар_зэрэгэй_нютаг  = 
|гурбадугаар_зэрэгэй_нэгэжэ  = 
|гурбадугаар_зэрэгэй_нютаг = 
|нютагай_түбые_юу_гэхэ     = 
|нютагай_түб               = 
|газар_нютаг            = 374,06 км²
|газарай_байса            = д.н.д. 5 м
|хүн_ама                 = 3 282 156 хүн (2008)
|хүн_ама_үмэнэхэ           = 
|хүн_ама_тоол            = 
|хүн_ама_тоос            = 
|хүн_ама_бүүгэнэрэл       =
|нягтрал            = 
|арад_түмэн              = 
|сугаараа               = 
|даргые_юу_гэхэ          = 
|даргын_нэрэ             =
|түүхэн_он              =
|түүхын_үйлэ             =
|түүхын_он1             = 
|түүхын_үйлэ1            = 
|түүхын_он2             = 
|түүхын_үйлэ2            = 
|байгуулагша            =
|сагай_бүһэ             = 
|utc_offset             = +7
|телефоной_код          = 
|шууданай_индекс      = 
|автомашин_дугаар       = 
|website                = [http://surabaya.go.id/ surabaya.go.id] (англяар)
|тэмдэглэл              = 
}}
'''Сурабая''' (<small>[[Индонези хэлэн|индонезеэр]]</small> ''Surabaya'') — хүн зоной тоогоороо [[Индонези]]ин хоёрдохи томо хото, Зүүн Ява можын засаг захиргаанай түб. Эгээн шухала портнуудай нэгэ, шухала эдэй засагай ба инфраструктурын түб. [[Ява арал]]ай зүүн талын хойто эрьедэ, Мас мүрэнэй (Брантас мүрэнэй тохой) хүбөөндэ, [[Мадура хоолой|Мадура]] гэһэн хоолойн эрьедэ байрлана.

Шухала тээбэриин уулзабари. Паромоор Мадура аралтай холбоотой. Түмэр болбосоролго, машина бүтээлгэ (энэ тоодо онгосо бүтээхэ гащар, автомашина гэхэ мэтэ). Газар тоһоной химиин ажаүйлэдбэри. Уламжалалта дархалалга (батик, модоор һиилэлгэ гэхэ мэтэ). Хүнэһэнэй, нэхэмэлэй, арһанай-гуталай, модо болбосоруулха, шэлэй болон цементын ажаүйлэдбэри. Ехэ һургуулитай ба музейтэй.

== Хүн зон ==
2008 оной эсэсэй байдалаар Сурабая 3,3 сая хүн шахуу ажаһуугшадтай. Хотынхидой 80 % оршом — яваншууд, 7 % шахуу мадуршууд ба [[хитадууд]], Индонезиин бусад яһатад баһал ажаһууна.
[[Файл:Surabaya_skyline.jpg|слева|мини|220x220пкс|Хотын тойм]]
Сурабаягайхидай 90 % үлүү — лалын шажантад. [[Христосой шажан]]тад ([[Католик сүмэ|католигууд]] ба протестантууд), [[буддын шажан]]тад (олонхидоо хитадуудай дунда), [[Энэдхэгэй шажан|индуистууд]]. Сурабаядахи Индонезиин ганса нэгэ синагога сүмэ байдагшье һаа, мүнөө үедэ тус хотодо миин нэгэ хэды [[Иудаизм|иудаистууд]] ажаһууна.

== Түүхэ ==
Тус хотын байгуулгын албан ёһоной үгнөө хадаа  1293 оной 5 һарын 31 — [[Маджапахит улас]]ай үндэһэлэгшэ хаан Радэн Виджая [[Ехэ Монгол Улас|Монголой]] Хубилай ехэ хаанай Явада ерэһэн сэрэгые илаһан үдэр юм.

XIII—XIV зуун жэлэй хоорондо Сурабая Маджапахит уласай гол порт байгаад, Явада лалын шажанай дэлгэрүүлгын болон хари соёлой нүлөө үзэхын талаар шухала түб болобо. XIV зуунда Маджапахитай мүхэһэнэй һүүлдэ бэе даанги султантай улас болоод, 1530 ондо хүршэ Демак султантай уласай эзэмдэһэн байгаа. XIV зуунай эсэсээр дахин сүлөөлэгдэжэ, 1625 ондо Матарам гүрэнэй эзэмдэһэн.

XVII—XVIII зуун жэлдэ Сурабаяда [[Нидерландын Зүүн Энэдхэгэй компани]] нүлөөгөө дэлгэрүүлжэ, аажам аажамаар [[Малай ольтирог]]ые эзэмдэбэ. 1743 ондо компани II-дугаар Матарама Хаменгку Бувоно ноёнтой хэлсээн баталжа, хотые албан ёһоор өөрынгөө засаг доро табяа һэн.
[[Файл:Peta_soerabaja_1897.jpg|справа|мини|244x244пкс|XIX зуун жэлэй эсэсэй Сурабаягай газар зураг]]
Һолландын колониин засаг захиргаанай үедэ Сурабаягай портой, эдэй засагай ба захиргаанай түбэй хубида шухала зэргэнь үргэлжэдэ ехэдхэбэ. XX зуунай эхиндэ хотын дотор томо сэрэгэй ба далайн [[сэрэгэй бааза]] бии болоо.

1942 ондо Сурабая, Нидерландын Зүүн Энэдхэгэй бүхэ газар шэнги, [[Япон]]ой сэрэгүүдэй эзэмдэһэн. Ехэ Британиин дэмжэһэн Нидерландын Индонезиин Сурабая уласта эсэргүү колониин ондо англиин сэрэгүүдэй эзэмдэһэн байгаа.

== Ном зохёол ==
* Большая советская энциклопедия. М., 1968—78.
* Всемирная история. М., 1955—83.
* Бандиленко Г. Г., Гневушева Е. И., Деопик Д. В., Цыганов В. А. История Индонезии (в трех частях). М., 1992—93.
* Шауб А. К. «Нагаракертагама» как источник по истории раннего Маджапахита (1293—1365).

[[Категори:Индонезиин хотонууд]]