# Хибчаг хэлэнүүд
Хибчаг хэлэнүүд (мүн Кыпчак, Кипчак гү, али баруун тюрк хэлэнүүд гэжэ нэрэтэй) гээшэ Литваһаа Хитад хүрэтэр дэлхэй даяар 25 үлүү сая хүн хэлэгдэдэг тюрк хэлэнүүдэй бүлэ.

## Хэлэн зүйн онсолиг
Хибчаг хэлэнүүд хэдэн ниитын онсолигтой байдаг ушарһаа хамта ангилжа болоно. Эдэ онсолиг дунда заримые ондоо тюрк хэлэтэй хубаалсана; бусадынь хибчаг бүлын тусхай онсолигууд юм.

### Хубаалсаһан онсолиг
- Прототюрк *d аябяан /j/ руу хубилна (жэшээнь, *hadaq > ajaq "хүл")
- Эхинэй *h абяан үгы бололго


### Тусхай онсолигууд
- Үргэн уралай аялган эблэл (жэшээнь, olor ба olar "тэрэ")
- Эхин */j/ абяанай бэхилэлгэ (ассибиляци) (жэшээнь, *jetti > ʒetti "долоон")
- Һүүлэй үе */ɡ/ ба*/b/ дифтоногууд болоно  (жэшээнь, *taɡ > taw "уула", *sub > suw "уһан")


## Ангилал
Газар зүй ба онсолигуудай дээрэһээ хибчаг хэлэнүүдые дүрбэн бүлэгтэ ангилжа болоно:
- Хибчаг–булгар (Ураал, Ураал-Каспиин): башкир ба татар
- Хибчаг–куман (Понт-Каспиин): карачай-балкар, кумык, караим, крымчак. Урум болон крым-татар хэлэнүүд хибчаг–куман гаралтай байдагшье һаа, огуз хэлэнүүдһээ ехэ нүлөө дүүрэбэ.
- Хибчаг–ногай (Арал-Каспиин): ногай, каракалпак ба казах.
- Хиргис–хибчаг: хиргис ба урда алтай.

Египедэй мамлюк хибчаг-куман бүлэгэй хибчаг хэлээр дуугарһан магадгүй.

## Хибчаг хэлэнүүдэй абяанай ээлжээлгэ
| Татар хэлэн хибчаг-булгар бүлэг         | Башкир хэлэн хибчаг-булгар бүлэг        | Хиргис хэлэн хиргис-хибчаг бүлэг | Хасаг хэлэн хибчаг-ногай бүлэг | Ногай хэлэн хибчаг-ногай бүлэг |
| --------------------------------------- | --------------------------------------- | -------------------------------- | ------------------------------ | ------------------------------ |
| А                                       | А                                       | А                                | А                              | А                              |
| У                                       | У                                       | О                                | О                              | О                              |
| О                                       | О                                       | У﻿                                | Ұ﻿                              | У                              |
| ﻿Ы                                       | Ы                                       | ﻿Ы                                | ﻿Ы                              | ﻿Ы                              |
| Ү                                       | Ү                                       | Ө                                | Ө                              | Оь                             |
| Ө                                       | Ө                                       | Ү                                | Ү                              | Уь                             |
| Е [Э]                                   | Е [Э]                                   | И                                | і                              | И                              |
| И﻿                                       | И                                       | Э﻿                                | Е, Э абяатай Е                 | Е [Э], Э                       |
| В (лата бэшэгээр W)                     | В (лата бэшэгээр W)                     | Б [В]                            | У                              | В                              |
| ﻿К, къ (хатуу, лата бэшэгээр Q)          | Ҡ                                       | К (хатуу, лата бэшэгээр Q)       | Қ                              | К (хатуу)                      |
| Г, гъ (хатуу, лата бэшэгээр Ğ)          | Ғ                                       | Г (хатуу)                        | Ғ (хатуу)                      | ﻿Г (хатуу)                      |
| ﻿ң                                       | Ң                                       | ﻿ң                                | ﻿ң                              | нъ                             |
| ﻿Ч                                       | С                                       | ﻿Ч                                | Ш                              | Ш                              |
| Ш﻿                                       | Һ [Ш]                                   | Ш﻿                                | С﻿                              | С﻿                              |
| Еэхиндэ Йе (Ye) гү, али Йы (Yı) абяатай | Еэхиндэ Йе (Ye) гү, али Йы (Yı) абяатай | Жи(Ji) гү, али Жы(Jy)            | ﻿Жі гү, али Жы                  | Еэхиндэ Йи гү, али Йы абяатай  |


## Ном зохёол
- (1998) The Turkic Languages. London: Routledge. ISBN 0-415-08200-5.
- Menges, Karl H. (1995). The Turkic Languages and Peoples, 2nd, Wiesbaden: Harrassowitz. ISBN 3-447-03533-1.


Хибчаг хэлэнүүд
{{Infobox language
|name=Хибчаг хэлэнүүд
|ethnicity=[[Хибчагууд]]
|familycolor=Алтай
|fam1=[[тюрк хэлэнүүд|Тюрк]]
|fam2=[[Ниитэлиг тюрк хэлэнүүд|Ниитэлиг тюрк]]
|child1=Хибчаг–булгар
|child2=Хибчаг–куман
|child3=Хибчаг–ногай
|child4=Хиргис–хибчаг
|glotto=kipc1239
|glottorefname=Kipchak
|map=Map-Kypchak Language World.png
|mapcaption=<center><small>
<span style="background-color:#FF0000;color:white;">&nbsp;Хибчаг–булгар&nbsp;</span>
<span style="background-color:#00B927;color:white;">&nbsp;Хибчаг–куман&nbsp;</span>
<span style="background-color:#FF8400;color:white;">&nbsp;Хибчаг–ногай ба хиргис–хибчаг&nbsp;</span>
</small></center>
}}
'''Хибчаг хэлэнүүд''' (мүн '''Кыпчак''', '''Кипчак '''гү, али '''баруун тюрк''' хэлэнүүд гэжэ нэрэтэй) гээшэ [[Литва|Литваһаа]] [[Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас|Хитад]] хүрэтэр дэлхэй даяар 25 үлүү сая хүн хэлэгдэдэг [[тюрк хэлэнүүд|тюрк хэлэнүүдэй бүлэ]].

== Хэлэн зүйн онсолиг ==
Хибчаг хэлэнүүд хэдэн ниитын онсолигтой байдаг ушарһаа хамта ангилжа болоно. Эдэ онсолиг дунда заримые ондоо тюрк хэлэтэй хубаалсана; бусадынь хибчаг бүлын тусхай онсолигууд юм.

=== Хубаалсаһан онсолиг ===
* Прототюрк *d аябяан /j/ руу хубилна (жэшээнь, *''hadaq'' > ''ajaq'' "хүл")
* Эхинэй *h абяан үгы бололго

=== Тусхай онсолигууд ===
* Үргэн уралай аялган эблэл (жэшээнь, ''olor'' ба ''olar'' "тэрэ")
* Эхин */j/ абяанай бэхилэлгэ (ассибиляци) (жэшээнь, *''{{IPA|jetti}}'' > ''{{IPA|ʒetti}}'' "долоон")
* Һүүлэй үе {{IPA|*/ɡ/}} ба{{IPA|*/b/}} дифтоногууд болоно  (жэшээнь, *''{{IPA|taɡ}}'' > ''{{IPA|taw}}'' "уула", *''{{IPA|sub}}'' > ''{{IPA|suw}}'' "уһан")

== Ангилал ==
Газар зүй ба онсолигуудай дээрэһээ хибчаг хэлэнүүдые дүрбэн бүлэгтэ ангилжа болоно:<ref name="Glottolog"><cite class="citation book">Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin; Bank, Sebastian, eds. (2016). </cite></ref>
* '''Хибчаг–булгар '''(Ураал, Ураал-Каспиин): [[Башкир хэлэн|башкир]] ба [[Татар хэлэн|татар]]
* '''Хибчаг–куман '''(Понт-Каспиин): [[карачай-балкар хэлэн|карачай-балкар]], [[кумык хэлэн|кумык]], [[караим хэлэн|караим]], [[крымчак хэлэн|крымчак]]. [[Урум хэлэн|Урум]] болон [[крым-татар хэлэн|крым-татар хэлэнүүд]] хибчаг–куман гаралтай байдагшье һаа, [[огуз хэлэнүүд|огуз хэлэнүүдһээ]] ехэ нүлөө дүүрэбэ.
* '''Хибчаг–ногай''' (Арал-Каспиин): [[ногай хэлэн|ногай]], [[каракалпак хэлэн|каракалпак]] ба [[Хасаг хэлэн|казах]].
* '''Хиргис–хибчаг''': [[хиргис хэлэн|хиргис]] ба [[Алтай хэлэн|урда алтай]].
[[Египет|Египедэй]] [[мамлюгууд|мамлюк]] хибчаг-куман бүлэгэй хибчаг хэлээр дуугарһан магадгүй.

== Хибчаг хэлэнүүдэй абяанай ээлжээлгэ ==
{| class="wikitable"
|-
! [[Татар хэлэн]] <br> хибчаг-булгар бүлэг
![[Башкир хэлэн]] <br>хибчаг-булгар бүлэг
![[Хиргис хэлэн]] <br>хиргис-хибчаг бүлэг
![[Хасаг хэлэн]] <br>хибчаг-ногай бүлэг
![[Ногай хэлэн]]<br>хибчаг-ногай бүлэг
|-
| А 
|А|| А|| А|| А
|-
| У 
|У|| О || О || О
|-
| О 
|О|| У﻿ || Ұ﻿ || У
|-
| ﻿Ы 
|Ы|| ﻿Ы || ﻿Ы || ﻿Ы
|-
| Ү 
|Ү|| Ө || Ө || Оь
|-
| Ө 
|Ө
|| Ү || Ү || Уь
|-
| Е [Э]
|Е [Э]|| И || і || И
|-
| И﻿ 
|И|| Э﻿ || Е, Э абяатай Е || Е [Э], Э
|-
| В (лата бэшэгээр W)
|В (лата бэшэгээр W)|| Б [В] || У || В
|-
| ﻿К, къ (хатуу, лата бэшэгээр Q) 
|Ҡ|| К (хатуу, лата бэшэгээр Q) || Қ || К (хатуу)
|-
| Г, гъ (хатуу, лата бэшэгээр Ğ) 
|Ғ|| Г (хатуу) || Ғ (хатуу) || ﻿Г (хатуу) 
|-
| ﻿ң 
|Ң|| ﻿ң|| ﻿ң || нъ
|-
| ﻿Ч 
|С|| ﻿Ч || Ш || Ш
|-
| Ш﻿ 
|Һ [Ш]|| Ш﻿ || С﻿ || С﻿
|-
| Е<sup>эхиндэ Йе (Ye) гү, али Йы (Yı) абяатай</sup> 
|Е<sup>эхиндэ Йе (Ye) гү, али Йы (Yı) абяатай</sup>
|| Жи(Ji) гү, али Жы(Jy) ||﻿Жі гү, али Жы || Е<sup>эхиндэ Йи гү, али Йы абяатай</sup>
|}

== Зүүлтэ ==
{{Reflist}}

== Ном зохёол ==
* {{Cite book|title=The Turkic Languages|location=London|publisher=Routledge|year=1998|isbn=0-415-08200-5}}
* {{Cite book|author=Menges, Karl H.|authorlink=Karl Heinrich Menges|title=The Turkic Languages and Peoples|location=Wiesbaden|publisher=Harrassowitz|year=1995|edition=2nd|isbn=3-447-03533-1}}

[[Категори:Тюрк хэлэнүүд]]