# Манси хэлэн
Манси хэлэн — мансинуудай хэлэн, финн-угор хэлэнүүдэй угор һалаагай обь-угор бүлэгтэ агуулна. Манси арад түмэнэй дунда 37,1 % манси хэлэн түрэлхи хэлэн юм. Мансинуудай 62 % ород хэлээр түрэлхи хэлэ мэтэ дуугаржа, 1 % оршом сибирь-татар, коми, ханты, ненец түрэлхи хэлээр дуугарна. Шэнжэлэлэй ёһоор, ураал хэлэнүүдэй дунда манси хэлэндэ эгээн ойро хэлэн хадаа унгар хэлэн юм. Манси уран зохёолой нормо сосьва аялгуу дээрэ һуурилһан байна. Бэшэһэн хэлэн түрүүшынхиеэ 1868 ондо хэблэгдэһэн болоод 1937 ондо кирилл хэлбэриие ашаглан шэнэшлэһэн байгаа.

## Аялгуу
4 аялгуунуудай бүлэгүүд байна:
- Хойто (Сосьва, Ляпин ба Дээдэ Лозьва гол)
- Зүүн (Конда гол)
- Баруун (дунда ба доодо Лозьва, Пелым) †
- Урда (Тавда) †[2].


## Манси бэшэг
1937 ондо ондоо СССР-эй арадуудай бэшэг мэтэ манси бэшэгые  кирилл манси үзэгөөр һэлгэгдэбэ. Энэ бэшэг бүхы ород үзэгүүдые болон Нг нг диграфые агуулжа байна. 1950-яад онуудта 
Нг нг диграфые Ӈ ӈ үзэгөөр һэлгэгдэбэ. 1979 ондо Е. И. Ромбандеевагай бэшэһэнэй ёһоор, манси бэшэгтэ ута аялгануудые (ута эгшэг) тэмдэглэдэг үзэг нэмээбэ. Энэнэй урда 1978 ондо  В. И. Ленинай «Задачи союзов молодёжи» тобхимолые хэблэхэ хадаа ута аялгануудые тэмдэглэхын түлөө сохилтын тэмдэгые хэрэглэбэ. Тус шэншэлэл хойто арадуудай бэшэгэй шэншэлэлнүүдэй дунда эгээн амжалтатай байгаа.
| А а | А̄ а̄ | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Е̄ е̄ | Ё ё | Ё̄ ё̄ | Ж ж |
| З з | И и | Ӣ ӣ | Й й | К к | Л л | М м | Н н | Ӈ ӈ | О о | О̄ о̄ |
| П п | Р р | С с | Т т | У у | Ӯ ӯ | Ф ф | Х х | Ц ц | Ч ч | Ш ш |
| Щ щ | Ъ ъ | Ы ы | Ь ь | Э э | Э̄ э̄ | Ю ю | Ю̄ ю̄ | Я я | Я̄ я̄ |     |

Б б, Г г, Д д, Ж ж, З з, Ф ф, Ц ц, Ч ч, Ш ш үзэгүүдые гансал хари үгэнүүдтэ хэрэглэнэ.

Манси хэлэн
{{Infobox language
|name=Манси хэлэн
|nativename=маньси/моаньсь
|states= [[Оросой холбоото улас]]
|nation= {{flagcountry|RUS}}
* [[Файл:Flag_of_Yugra.svg|border|22px]] [[Ханты-Манси автономито тойрог — Югра]]
|speakers= 938 (2010)<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls Перепись-2010]</ref>
|date = 2010
|familycolor=Ураал
|fam2=[[финн-угор хэлэнүүд|Финн-угор]]
|fam3=[[обь-угор хэлэнүүд|Обь-угор]]
|iso3=mns
|glotto=mans1269
|glottorefname=Mansi
|notice=IPA
}}
'''Манси хэлэн''' — [[мансинууд]]ай хэлэн, [[финн-угор хэлэнүүд]]эй [[угор һалаа]]гай [[обь-угор хэлэнүүд|обь-угор бүлэгтэ]] агуулна. Манси арад түмэнэй дунда 37,1 % манси хэлэн түрэлхи хэлэн юм. Мансинуудай 62 % [[ород хэлэн|ород хэлээр]] түрэлхи хэлэ мэтэ дуугаржа, 1 % оршом [[сибирь-татар хэлэн|сибирь-татар]], [[коми хэлэн|коми]], [[ханты хэлэн|ханты]], [[ненец хэлэн|ненец]] түрэлхи хэлээр дуугарна. Шэнжэлэлэй ёһоор, [[ураал хэлэнүүд]]эй дунда манси хэлэндэ эгээн ойро хэлэн хадаа [[унгар хэлэн]] юм. Манси уран зохёолой нормо [[сосьва аялгуу]] дээрэ һуурилһан байна. Бэшэһэн хэлэн түрүүшынхиеэ 1868 ондо хэблэгдэһэн болоод 1937 ондо [[кирилл үзэг|кирилл хэлбэриие]] ашаглан шэнэшлэһэн байгаа.

== Аялгуу ==
4 аялгуунуудай бүлэгүүд байна:
* Хойто ([[Сосьва гол|Сосьва]], [[Ляпин гол|Ляпин]] ба [[Дээдэ Лозьва гол]])
* Зүүн ([[Конда гол]])
* Баруун ([[Дунда Лозьва гол|дунда]] ба [[Доодо Лозьва гол|доодо Лозьва]], [[Пелым гол|Пелым]]) †
* Урда ([[Тавда (Кондын шудхал)|Тавда]]) †<ref>А. Н. Баландин «Самоучитель мансийского языка», 1960 г., стр. 5</ref>.

== Манси бэшэг ==
1937 ондо ондоо [[СССР]]-эй арадуудай бэшэг мэтэ манси бэшэгые  [[кирилл үзэг|кирилл манси үзэгөөр]] һэлгэгдэбэ. Энэ бэшэг бүхы ород үзэгүүдые болон '''Нг нг''' диграфые агуулжа байна. 1950-яад онуудта 
''Нг нг'' диграфые '''Ӈ ӈ''' үзэгөөр һэлгэгдэбэ. 1979 ондо Е. И. Ромбандеевагай бэшэһэнэй ёһоор, манси бэшэгтэ ута аялгануудые (ута эгшэг) тэмдэглэдэг үзэг нэмээбэ. Энэнэй урда 1978 ондо  [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленинай]] «Задачи союзов молодёжи» тобхимолые хэблэхэ хадаа ута аялгануудые тэмдэглэхын түлөө сохилтын тэмдэгые хэрэглэбэ<ref>{{публикация|книга|автор=Е. И. Ромбандеева|заглавие=К вопросу об усовершенствовании алфавита, графики и орфографии|место=М.|издательство="Наука"|год=1982|издание=Опыт совершенствования алфавитов и орфографий языков народов СССР|страницы=176-181|страниц=226|тираж=1500}}</ref>. Тус шэншэлэл хойто арадуудай бэшэгэй шэншэлэлнүүдэй дунда эгээн амжалтатай байгаа<ref name="ОУИПИ">{{cite web|title=Письменность манси|url=http://xn--h1aaavgiq.xn--p1ai/node/24|publisher=Обско-угорский институт прикладных исследований|accessdate=2016-11-05|archivedate=2016-01-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160129035221/http://xn--h1aaavgiq.xn--p1ai/node/24}}</ref><ref name="Бурыкин">{{статья|автор=А. А. Бурыкин|заглавие=Изучение фонетики языков малочисленных народов Севера России и проблемы развития их письменности (обзор) |ссылка=http://altaica.ru/LIBRARY/burykin/burykin_northphonetics.pdf|издание=Язык и речевая деятельность|место=СПб.|год=2000|том=3 ч. 1|страницы=150-180}}</ref><ref name="ОФУЯ">{{публикация|книга|автор=Е. И. Ромбандеева|заглавие=Мансийский язык|место=М.|год=1976|издательство=«Наука»|издание=Основы финно-угорского языкознания. Марийский, пермские и угорские языки|страницы=229-239|страниц=464|тираж=2000}}</ref>.

{| class=standard cellpadding=5 style="font-size: 1.5em; line-height: 2.5em; text-align: center;"
| style=«width:3em;» |А а
| style=«width:3em;» |А̄ а̄
| style=«width:3em;» |Б б
| style=«width:3em;» |В в
| style=«width:3em;» |Г г
| style=«width:3em;» |Д д
| style=«width:3em;» |Е е
| style=«width:3em;» |Е̄ е̄
| style=«width:3em;» |Ё ё
| style=«width:3em;» |Ё̄ ё̄
| style=«width:3em;» |Ж ж
|-
| style=«width:3em;» |З з
| style=«width:3em;» |И и
| style=«width:3em;» |Ӣ ӣ
| style=«width:3em;» |Й й
| style=«width:3em;» |К к
| style=«width:3em;» |Л л
| style=«width:3em;» |М м
| style=«width:3em;» |Н н
| style=«width:3em;» |Ӈ ӈ
| style=«width:3em;» |О о
| style=«width:3em;» |О̄ о̄
|-
| style=«width:3em;» |П п
| style=«width:3em;» |Р р
| style=«width:3em;» |С с
| style=«width:3em;» |Т т
| style=«width:3em;» |У у
| style=«width:3em;» |Ӯ ӯ
| style=«width:3em;» |Ф ф
| style=«width:3em;» |Х х
| style=«width:3em;» |Ц ц
| style=«width:3em;» |Ч ч
| style=«width:3em;» |Ш ш
|-
| style=«width:3em;» |Щ щ
| style=«width:3em;» |Ъ ъ
| style=«width:3em;» |Ы ы
| style=«width:3em;» |Ь ь
| style=«width:3em;» |Э э
| style=«width:3em;» |Э̄ э̄
| style=«width:3em;» |Ю ю
| style=«width:3em;» |Ю̄ ю̄
| style=«width:3em;» |Я я
| style=«width:3em;» |Я̄ я̄
|}

''Б б, Г г, Д д, Ж ж, З з, Ф ф, Ц ц, Ч ч, Ш ш'' үзэгүүдые гансал хари үгэнүүдтэ хэрэглэнэ<ref name="ОФУЯ" />.

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

[[Категори:Хэлэнүүд]]