# Ехэ Монгол Улас
Ехэ Монгол Улас мүн Монгол Эзэнтэ Гүрэн (1206–1405) Монголой газар нютагта байгуулагдаһан түүхын дэхэ хамагай томо үргэлжилһэн газар нютагтай эзэнтэ гүрэн юм. Хамагай хүсэрхэг үедөө 40 үлүү сая дүрбэлжэн километр газар нютагые эзэлжэ байба. Британиин түүхэшэд Британиин эзэнтэ гүрэнэй газар нютагай хэмжээнһээ Монголой эзэнтэ гүрэн түүхэдэхи хоёрдахи томо эзэнтэ гүрэн гээд тэмдэглэгдэһэн дагажа ороһон гү, али хараата түшмэг аһан улас орон, обог аймагуудай газар нютагые оруулаагүй тоосһонтой холбоотой юм. 1206 ондо Чингис хаан анхалан байгуулаһан болоод алтан үедээ Номгон далайн эргэһээ Хара тэнгис, Дунай мүрэнэй һаба газар, үмэнэдэ этгээдэд Зүүн урда Азиин болон далайн аралуудай хараат гү, али вассал оронууд, хойто зүгэдэ Хойто мүльһэн далай Енисей мүрэнэй һаба газарайа дагажа ороһон обог аймагуудай эзэмшэлые хамруулһан үргэн уудам газар нютагые эзэмшэжэ байлаа.
Ази, Европын олон арбан хото уласуудые һүнөөж хэдэн арбан сая хүниие өөрһэдэйн эрхшээлдээ оруулһан абашье Монголшуудай сэрэгэй тоо 250000-һаа хэтэршэ байһангүй. 
Чингис хаан түб Ази, одоогын Монгол уласай газар нютаг дахи олон арбан тархай бутархай нүүдэлшин аймагуудые нэгтэгэжэ, Зүршэдэй Алтан улас, Тангуд улас, Хорезмын эзэнтэ уласые байлдан дагуулһанаар ехэ гүрэнэй үүһэл хүгөөжэлэ эхилжээ.

## Гаралга
12-р зуунай һүүлын хахад Монголой газар нютагта Хамаг Монгол, Хэрэйд, Мэргид, Татар, Найман зэргэ олон арбан нүүдэлшин аймагууд мүнхын дайн дажинтай байлаа. Хамаг Монгол аймагай ханаар 1189 ондо үргэмжэлэгдэһэн Чингис хаан улас түрэ болон сэрэг зэбсэгэй хүшээр зэрьелдээхэ аймагуудые өөртөө нэгэдхэжэ 1206 ондо Ехэ Монгол Уласые байгуулһан байна. Нүүдэлшын аймагуудай нэгэдэлые хүршэ зэрьелдээ оронууд эерэгээр хүлээжэ абаһангүй. Улмаар улас түрэ, эдэй засагай зүршэл дайн үүсэх шалтагаан боложо Чингис хаан Зүршэдэй Алтан улас, Тангуд болон Хорезм эзэнтэ уласта сэрэглэн халдажа саашалан Азербайжан, Гүржые эзэлжэ Калка голой хүбөөн дээрэ Ородой вангуудай сэрэгые бута сохёо. Тангудай эсэргүү хэһэн һүүлшын аян дайндаа Чингис хаан үбшэнөөр таалал түгэһэн болоод өөрын байгуулһан эзэнтэ уласаа хүбүүдтээ үгэhэн гэрээ орхибо.

### Гол үйлэ ябадалуудай бүридхэл
- 1189: Хара зүрхэнэй Хүхэ нуурта Алтан, Хушир, Сача бэхи, Тайчу зэргэ Хамаг Монголой нүлөө бүхы ноёдын хуралдаан боложо, Тэмүжиные Хамаг Монголой ханда үргэмжэлжэ, Чингис хаан солые анха үгэбэ.
- 1206: Онон мүрэнэй эхэндэ Монгол ноёдын Ехэ хуралдай хуралдажа Ехэ Монгол улас байгуулагдаһаниие даяар олондо тунхаглан зарлажа, Тэмүжин ханиие Ехэ Хаан Чингис хаанаар үргэмжэлбэ.
- 1207: Монголшууд баруун хойто Хитад болон Түбэдэй зарим газар нютагые эзэлэн оршижо байһан Тангудые дайлаха аян дайниие эхэлжэ 1210 ондо Тангудын хаан бууж үгэһэнөөр Чингис хаан сэргээ гэдрэг татжээ. Тухайн үедэ Уйгарууд Ехэ Монгол уласта дагаар орожл саашдын аян дайнууд болон улас гүрэниие түбхэнүүлэхэ ажилда идэбхитэй оролсжээ.
- 1211: Чингис хаанай ехэ сэрэг элэһэн гобие гаталжа Алтан уласта сүмрэн оробо.Цавчаал боомтын тулалдаанаар Алтан улсын цэргийн давуу хүчтэй тулгаран анхны томохон ялалтыг байгуулав.
- 1218: Монголчууд Хар Кидан улсын нутагт нэвтэрч Кашгар хотыг эрхшээлдээ авчээ.
- 1218: Чингис хааны элчийг цаазаар авснаар Хорезмийн шах Мухаммед их дайны харангыг дэлдэв.
- 1219: Монголын цэрэг Сырдарья мөрнийг гаталж Туркестаны нутагт нэвтрэн оржээ.
- 1219–1221: Хэдийгээр умард Хятадад Алтан улстай хийж байсан дайн үргэлжилж байсан ч Чингис хаан баруун зүгт Хорезмын эзэнт улсыг амжилттай дайлж, улмаар Мухаммед шахыг устгах даалгаварыг Зэв, Сүбэдэй нарт өгчээ.
- 1223: Зэв, Сүбэдэй нар 20000 морьт цэргийг удирдан Калка голын хөвөөнд анх удаа Орос, Кипчакын хамтарсан цэрэгтэй тулалдан ялалт байгуулжээ.
- 1227: Чингис хаан Тангудын дайлж яваад тэнгэрт халив. Энэ үед Монголын эзэнт гүрэн 26 сая километр квадрат газар нутгийг эзэлж хэмжээгээрээ Римэй эзэнт гүрэн болон Македоны эзэнт гүрнээс дөрөв дахин том болсон байв.
- 1229: Үгэдэй ехэ хаан оро һуужа Далай хаанаар үргэмжэлэгдэбэ.
- 1237:Монголчууд Бат ханы удирдлаган дор нэгдэн баруун зүгт довтолж Киевийн эсрэг дайныг эхлүүлэв.
- 1240: Киевэй хаанта уласуудые һандаргаба. Мүн зүүн зүгтэ Солонгосые өөр доро оруулба.
- 1241: Монголшууд Польшын Легница хотын дэргэдэ гү, али Легницын тулалдаанаар Польшо, Германи, Франциин хамтарһан 30 мянган хүнтэй армиие бута сохиһон байна. Мүн Шайо голой хүбөөндэ Мохиин тулалдаанаар Унгар, Хорватиин 65000 хүнтэй шигшмэл армиие бута сохёо.
- 1241 - 1242: Бата хаанай арми Болгариие эзэлжэ жэл бүри алба губшуур абаха болобо.
- 1241: Үгэдэй хаан наһа эсэһэлэжэ Европое эзэлжэ байһан сэргын жанжид, хан хүбэгүүд Ехэ хуралдайда дуудагдажа нютагай зүгэ хүлэгын жолоо залаба.
- 1246: Гүюг хаан, Ехэ хаанаар үргэмжэлэгдэбэ.


## Зураг
- Ехэ Монгол Улас, 1207 он
- Монголой Эзэнтэ Гүрэнэй хамагай уудам үе


Ехэ Монгол Улас
{{Түүхын улас
 |буряад_нэрэ                 = Ехэ Монгол Улас
 |уугуул_нэрэ             = [[File:Yehe Monggol Ulus.png|70px]]
 |статус                   = [[Эзэнтэ гүрэн]]
 |дуулал                     = 
 |туг                     =
 |тугай_бэшэлгэ           = [[Юһэн хүлтэй сагаан туг]]
 |һүлдэ                     = 
 |һүлдын_бэшэлгэ           = 
 |газарай_зураг                    = Mongol Empire map 2.gif
 |хэмжээ                   = 
 |бэшэлгэ                 = Ехэ Монгол Уласай газарай хубилалга
 |байгуулга               = [[1206]]
 |усадхалга            = [[1368]]
 <!-- |type_before              = если этот параметр присутствует в шаблоне,
то необходимо указать примерно следующее: «Государства-основатели»,
иначе удалите его, автоматически будет указано: «Предшественники».-->
 |p1                       = Хамаг Монгол
 |flag_p1                  =
 |image_p1                 = 
 <!-- |type_after               = если этот параметр присутствует в шаблоне,
то необходимо указать примерно следующее: «Государства после распада…»,
иначе удалите его, автоматически будет указано: «Преемники».-->
 |s1                       = Юань улас
 |flag_s1                  = 
 |image_s1                 = 
 |s2                       = Ильхан
 |flag_s2                  = Flag of Ilkhanate.gif
 |image_s2                 = 
 |s3                       =  Алтан Ордон
 |flag_s3                  = Golden Horde flag 1339.svg
 |image_s3                 = 
 |s4                       =  Сагаадайн Улас
 |flag_s4                  = Flag of Chagatai khanate.svg
 |image_s4                 = 
 |s5                       =  Түмэрэй Улас
 |flag_s5                  = 
 |image_s5                 = 
 |уряа                    = 
 |ниислэл                  = [[Аврага]], [[Хара Хорин]], [[Бээжин|Ханбалык]]
 |хотонууд                   = 
 |хэлэн                     = [[Монгол хэлэн|монгол]], [[Түбэд хэлэн|түбэд]], [[Хитад хэлэн|хитад]], [[Иран хэлэнэй бүлэг|Иран]],  [[Түрэг хэлэнэй бүлэг|Түрэг]]
 |мүнгэн_тэмдэгтэ                   = 
 |дополнительный_параметр  = 
 |содержимое_параметра     = 
 |газар_нютаг                  = 
 |хүн_ама                = 100 000 000 хүн (1300 он., дэлхэйн 20 %)
 |засаглалай_хэлбэри          = [[Һунгалта|Һунгалдадаг]] [[Эзэнтэ гүрэн|эзэн хаанай засаг]]
 |обог_удам                 = [[Боржигон]]
|<!--- Titles and names of the first and last leaders and their deputies --->
 |тэргүүнэй_тушаал         = [[Монгол хаад|Ехэ Хаан]]
 |тэргүүн1               = [[Чингис хаан]] (түрүүшын хаан)
 |тэргүүн_үе1           = 1206 - 1227
 |тэргүүн2               = [[Үгэдэй хаан]]
 |тэргүүн_үе2           = 1229 - 1241
 |тэргүүн3               = [[Гүюг хаан]] 
 |тэргүүн_үе3           = 1246 - 1248
 |тэргүүн4               = [[Мүнхэ хаан]]
 |тэргүүн_үе4           = 1251 - 1259
 |тэргүүн5              = [[Хубилай хаан]] 
 |тэргүүн_үе5           = 1260 - 1294
 |шажан                  = [[Буддын шажан]]<br/>[[Бөө мүргэл]]<br/>[[Күнзы шажан]]<br/>[[Дао шажан]]<br/>[[Ислам шажан]]<br/>[[Христын шажан]]
 |дополнительный_параметр1 = Хуули тогтоогшо
 |содержимое_параметра1    = [[Ехэ Хуралдай]]
}}
'''Ехэ Монгол Улас''' мүн '''Монгол Эзэнтэ Гүрэн''' (1206–1405) Монголой газар нютагта байгуулагдаһан түүхын дэхэ хамагай томо үргэлжилһэн газар нютагтай эзэнтэ гүрэн юм.<ref>Morgan. ''The Mongols''. p. 5.</ref> Хамагай хүсэрхэг үедөө 40 үлүү сая дүрбэлжэн километр газар нютагые эзэлжэ байба. Британиин түүхэшэд [[Британиин эзэнтэ гүрэн]]эй газар нютагай хэмжээнһээ Монголой эзэнтэ гүрэн түүхэдэхи хоёрдахи томо эзэнтэ гүрэн гээд тэмдэглэгдэһэн дагажа ороһон гү, али хараата түшмэг аһан улас орон, обог аймагуудай газар нютагые оруулаагүй тоосһонтой холбоотой юм. 1206 ондо [[Чингис хаан]] анхалан байгуулаһан болоод алтан үедээ [[Номгон далай]]н эргэһээ [[Хара тэнгис]], [[Дунай мүрэн]]эй һаба газар, үмэнэдэ этгээдэд [[Зүүн урда Ази]]ин болон далайн аралуудай хараат гү, али [[вассал]] оронууд, хойто зүгэдэ [[Хойто мүльһэн далай]] [[Енисей мүрэн]]эй һаба газарайа дагажа ороһон обог аймагуудай эзэмшэлые хамруулһан үргэн уудам газар нютагые эзэмшэжэ байлаа.

[[Ази]], [[Европо|Европын]] олон арбан хото уласуудые һүнөөж хэдэн арбан сая хүниие өөрһэдэйн эрхшээлдээ оруулһан абашье Монголшуудай сэрэгэй тоо 250000-һаа хэтэршэ байһангүй. 
Чингис хаан түб Ази, одоогын [[Монгол]] уласай газар нютаг дахи олон арбан тархай бутархай нүүдэлшин аймагуудые нэгтэгэжэ, Зүршэдэй [[Алтан улас]], [[Тангуд]] улас, [[Хорезмын эзэнтэ улас]]ые байлдан дагуулһанаар ехэ гүрэнэй үүһэл хүгөөжэлэ эхилжээ.

== Гаралга ==
[[12-р зуун]]ай һүүлын хахад Монголой газар нютагта [[Хамаг Монгол]], [[Хэрэйд]], [[Мэргид]], [[Татар]], [[Найман]] зэргэ олон арбан нүүдэлшин аймагууд мүнхын дайн дажинтай байлаа. Хамаг Монгол аймагай ханаар 1189 ондо үргэмжэлэгдэһэн Чингис хаан улас түрэ болон сэрэг зэбсэгэй хүшээр зэрьелдээхэ аймагуудые өөртөө нэгэдхэжэ 1206 ондо Ехэ Монгол Уласые байгуулһан байна. Нүүдэлшын аймагуудай нэгэдэлые хүршэ зэрьелдээ оронууд эерэгээр хүлээжэ абаһангүй. Улмаар улас түрэ, эдэй засагай зүршэл дайн үүсэх шалтагаан боложо Чингис хаан Зүршэдэй [[Алтан улас]], [[Тангуд]] болон [[Хорезм эзэнтэ улас]]та сэрэглэн халдажа саашалан [[Азербайжан]], [[Гүрж]]ые эзэлжэ [[Калка гол]]ой хүбөөн дээрэ [[Ород]]ой вангуудай сэрэгые бута сохёо. Тангудай эсэргүү хэһэн һүүлшын аян дайндаа Чингис хаан үбшэнөөр таалал түгэһэн болоод өөрын байгуулһан эзэнтэ уласаа хүбүүдтээ үгэhэн гэрээ орхибо.

=== Гол үйлэ ябадалуудай бүридхэл ===
* 1189: [[Хара зүрхэнэй Хүхэ нуур]]та [[Алтан]], [[Хушир]], [[Сача бэхи]], [[Тайчу]] зэргэ [[Хамаг Монгол]]ой нүлөө бүхы ноёдын хуралдаан боложо, [[Тэмүжин]]ые Хамаг Монголой ханда үргэмжэлжэ, Чингис хаан солые анха үгэбэ. 
* 1206: [[Онон мүрэн]]эй эхэндэ Монгол ноёдын [[Ехэ хуралдай]] хуралдажа Ехэ Монгол улас байгуулагдаһаниие даяар олондо тунхаглан зарлажа, Тэмүжин ханиие [[Ехэ Хаан]] Чингис хаанаар үргэмжэлбэ.
* 1207: Монголшууд баруун хойто [[Хитад]] болон [[Түбэд]]эй зарим газар нютагые эзэлэн оршижо байһан Тангудые дайлаха аян дайниие эхэлжэ 1210 ондо Тангудын хаан бууж үгэһэнөөр Чингис хаан сэргээ гэдрэг татжээ. Тухайн үедэ [[Уйгар]]ууд Ехэ Монгол уласта дагаар орожл саашдын аян дайнууд болон улас гүрэниие түбхэнүүлэхэ ажилда идэбхитэй оролсжээ. 
* 1211: Чингис хаанай ехэ сэрэг элэһэн гобие гаталжа Алтан уласта сүмрэн оробо.[[Хуан Эр Цуйгийн Тулалдаан|Цавчаал боомтын тулалдаан]]аар Алтан улсын цэргийн давуу хүчтэй тулгаран анхны томохон ялалтыг байгуулав. 
* 1218: Монголчууд [[Хар Кидан]] улсын нутагт нэвтэрч [[Кашгар хот]]ыг эрхшээлдээ авчээ.
* 1218: Чингис хааны элчийг цаазаар авснаар Хорезмийн шах Мухаммед их дайны харангыг дэлдэв. 
* 1219: Монголын цэрэг Сырдарья мөрнийг гаталж Туркестаны нутагт нэвтрэн оржээ. 
* 1219–1221: Хэдийгээр умард Хятадад [[Алтан улс]]тай хийж байсан дайн үргэлжилж байсан ч Чингис хаан баруун зүгт Хорезмын эзэнт улсыг амжилттай дайлж, улмаар Мухаммед шахыг устгах даалгаварыг [[Зэв]], [[Сүбэдэй]] нарт өгчээ. 
* 1223: Зэв, Сүбэдэй нар 20000 морьт цэргийг удирдан [[Калка гол]]ын хөвөөнд анх удаа Орос, Кипчакын хамтарсан цэрэгтэй тулалдан ялалт байгуулжээ. 
* 1227: Чингис хаан Тангудын дайлж яваад тэнгэрт халив. Энэ үед Монголын эзэнт гүрэн 26 сая километр квадрат газар нутгийг эзэлж хэмжээгээрээ [[Римэй эзэнт гүрэн]] болон Македоны эзэнт гүрнээс дөрөв дахин том болсон байв. 
* 1229: Үгэдэй ехэ хаан оро һуужа '''Далай хаан'''аар үргэмжэлэгдэбэ. 
* 1237:Монголчууд [[Бат хан]]ы удирдлаган дор нэгдэн баруун зүгт довтолж [[Киев]]ийн эсрэг дайныг эхлүүлэв. 
* 1240: Киевэй хаанта уласуудые һандаргаба. Мүн зүүн зүгтэ [[Солонгос]]ые өөр доро оруулба. 
* 1241: Монголшууд [[Польш]]ын [[Легница]] хотын дэргэдэ гү, али [[Легницын тулалдаан]]аар [[Польшо]], [[Германи]], [[Франци]]ин хамтарһан 30 мянган хүнтэй армиие бута сохиһон байна. Мүн [[Шайо гол]]ой хүбөөндэ [[Мохиин тулалдаан]]аар [[Унгар]], [[Хорвати]]ин 65000 хүнтэй шигшмэл армиие бута сохёо. 
* 1241 - 1242: Бата хаанай арми [[Болгари]]ие эзэлжэ жэл бүри алба губшуур абаха болобо. 
* 1241: Үгэдэй хаан наһа эсэһэлэжэ Европое эзэлжэ байһан сэргын жанжид, хан хүбэгүүд Ехэ хуралдайда дуудагдажа нютагай зүгэ хүлэгын жолоо залаба. 
* 1246: [[Гүюг хаан]], Ехэ хаанаар үргэмжэлэгдэбэ.

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

==Зураг==
<gallery>
Файл:Mongol Empire c.1207.png|Ехэ Монгол Улас, 1207 он
Файл:Mongol dominions1.jpg|Монголой Эзэнтэ Гүрэнэй хамагай уудам үе
</gallery>

[[Категори:Буряад түүхэ]]
[[Категори:Монголой түүхэ]]
[[Категори:Монгол]]
[[Категори:Усадхаһан хаанта уласууд]]