# Малтамал түлишэ
Малтамал түлишэ гээшэ тодорхой хэмжээндэ нүүрһануһантүрэгшэ (гидрокарбон) агуулһан шулуун нүүрһэн, газарай тоһон, байгаалиин хии болон шатадаг занар гэһэн ашагта малтамалнууд юм. Зарим тохёолдолдо нүүрһэлиг занар, асфальт, озокеритые эндэ багтааха бии. Шатаха ашагта малтамалнууд Дэлхэйн гадаргуугай дээдэ хэһэгтэ хуримталагдана. Хии (байгаалиин хии), шэнгэн (газарай тоһон), хатуу (нүүрһэн, шатадаг занар гэхэ мэтэ) түлэбтэ оршоно. Малтамал түлишэ органик гаралтай, өөрөөр хэлэбэл амитан, ургамал мүхэһэнэй һүүлдэ үлэгдэл хэдэн зуун сая жэлэй хугасаанда газарай хэбэлдэ даралта, температурын нүлөөгөөр хубиржа шатаха ашагта малтамал бии болодог гэжэ үзэдэг байна. Энэ онолые «шатаха ашагта малтамалай бии бололгын органик онол» гэжэ нэрлэхэ ба анха энэ һанаае 1556 ондо Георг Агрикола дэбжүүлжэ, 1757 ондо Михаил Ломоносов дэлгэрүүлһэн байна. Энэһээ гадна дэгдэмхы, хүнгэн нүүрһануһантүрэгшэд (ехэбшэлэн байгаалиин хии) химиин нэгэдэхэ урбалаар бии боложо болохо тухай «органик буса онол» байна.

Малтамал түлишэ
[[Файл:Kalgoorlie open cast mine.jpg|thumb|right|300px|Нүүрһэнэй отолсо уурхай — [[карьерэй экскаватор]]]]
'''Малтамал түлишэ''' гээшэ тодорхой хэмжээндэ [[нүүрһануһантүрэгшэ]] (гидрокарбон) агуулһан [[шулуун нүүрһэн]], [[газарай тоһон]], [[байгаалиин хии]] болон [[шатадаг занар]] гэһэн [[ашагта малтамал]]нууд юм<ref name="Dr. Irene Novaczek">{{cite web|author=Dr. Irene Novaczek|title=Canada's Fossil Fuel Dependency|url=http://www.elements.nb.ca/theme/fuels/irene/novaczek.htm|publisher=Elements|accessdate=2007-01-18|archivedate=2019-09-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190904215820/http://www.elements.nb.ca/theme/fuels/irene/novaczek.htm}}</ref>. Зарим тохёолдолдо [[нүүрһэлиг занар]], [[асфальт]], [[озокерит]]ые эндэ багтааха бии. Шатаха ашагта малтамалнууд Дэлхэйн гадаргуугай дээдэ хэһэгтэ хуримталагдана. Хии ([[байгаалиин хии]]), шэнгэн ([[газарай тоһон]]), хатуу ([[нүүрһэн]], [[шатадаг занар]] гэхэ мэтэ) түлэбтэ оршоно. Малтамал түлишэ органик гаралтай<ref name="Dr. Irene Novaczek"/>, өөрөөр хэлэбэл [[амитан]], [[ургамал]] мүхэһэнэй һүүлдэ үлэгдэл хэдэн зуун сая жэлэй хугасаанда газарай хэбэлдэ даралта, температурын нүлөөгөөр хубиржа шатаха ашагта малтамал бии болодог гэжэ үзэдэг байна<ref>{{cite web|title=Fossil fuel|url=http://oaspub.epa.gov/trs/trs_proc_qry.navigate_term?p_term_id=7068&p_term_cd=TERM|publisher=EPA|accessdate=2007-01-18|archivedate=2007-03-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070312054557/http://oaspub.epa.gov/trs/trs_proc_qry.navigate_term?p_term_id=7068&p_term_cd=TERM}}</ref>. Энэ онолые «[[Газарай тоһоной бии бололгын органик онол|шатаха ашагта малтамалай бии бололгын органик онол]]» гэжэ нэрлэхэ ба анха энэ һанаае 1556 ондо Георг Агрикола дэбжүүлжэ, 1757 ондо [[Михаил Ломоносов]] дэлгэрүүлһэн байна. Энэһээ гадна дэгдэмхы, хүнгэн нүүрһануһантүрэгшэд (ехэбшэлэн байгаалиин хии) химиин нэгэдэхэ урбалаар бии боложо болохо тухай «[[Газарай тоһоной бии бололгын органик буса онол|органик буса онол]]» байна.

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

{{1000 үгүүлэл}}

[[Категори:Ашагта малтамал]]
[[Категори:Түлишэ]]