# Хүнгэн сагаан
Хүнгэн сагаан (мүн алюмини) гээшэ мүнгэлиг һаарал үнгэтэй, зөөлэн металл юм. Химиин тэмдэглэлгэнь Al, атомой дугаарынь 13.
Хүнгэн сагааниие боксидой хүдэрһээ илгажа абаха ба жэбэрдэггүй, бусад металлнуудтай харисуулхада яһала хүнгэн, маша һайн сахилгаан (зайн гал), дулаан  дамжуулагша тула, хүнгэн сагаан болон тэрэнэй хайласые  ракетэ, ниидэхэ онгосо, тээбэри, сахилгаан дамжуулха болон барилгын үйлэдбэрилгэдэ үргэн ашаглана.
Хэдыгээр хүнгэн сагааниинь Дэлхэйн сарсадаһанда эгээн үргэн тархалтатай металл (ниитэ химиин элементнүүд дунда 3-та гү, али хүшэлтүрэгшэ, сахюурай һүүлдэ) болобошье, байгаали дээрэ сэбэрээрээ маша хобор, боксидой хүдэрһээ илгажа абахада маша үндэр температура шаардана (950-980 °C).

## Хэрэглэлгэ
Хүнгэн сагаанай практичекэ хэрэглэлгэнь металлнуудһаа эгээн ехэнь байдаг. Хүнгэн сагаанай хэрэглэлгын шухала һалбаринь хүнгэн хайласануудай үйлэдбэрилгэ юм. Сэвэр хүнгэн сагааниие химиин аппарат, багажа түхеэрэмжэ, зайн гал дамжуулха утаһан хэхэдэ хэрэглэнэ.
Хүнгэн сагаан хабтаһаниие конденсатор бэлэдхэхэдэ хэрэглэнэ.
Хүнгэн сагаан-калиин сүрые KAl(SO4)2 · 12H2O-ые шуһа тогтооходо гадуур хэрэглэнэ.
Хүнгэн сагаанай зарим хэрэглэлгэ: 
- Тээбэри (бүхы түрэлэй автомашина, ниидэхэ онгосо, вагон, унадаг мөөр зэргэ)
- Боодол, һаба һуулга (түмпэн, тугалган саарһан зэргэ)
- Уһа сэбэршүүлхэ
- Барилга (сонхын хүреэ, хаалга гэхэ мэтэ)
- Сахилгаан дамжуулха шугам
- Сэбэр хүнгэн сагааниие (99.980% - 99.999% Al) электроник, компакт диск
- Компьютерэй процессор, транзисторой хүргэлтын системэдэ
- Нунтаг хүнгэн сагааниие будаг, пиротехникын үйлэдбэрилгэдэ
- Анагааха ухаанда, эм, вакцинада адьювантаар


## Изотопи
Хүнгэн сагааниинь атом массань 23-30 хүрэтэрхи 9 изотопитой болоод, энэнһээ гансал 27Al (тогтоборитой) ба 26Al (тогтоборигүй, хахад задаралай хугасаань t1/2 = 7.2 × 105 жэл) байгаали дээрэ тааралдана. 27Al тархалта 99.9+ %,  26Al аргоной задаралаар бии болоно.

## Физикын тогтомолнууд
- Атомой радиус:         0,143 нм
- Al3+  ионой радиус:         0,057 нм
- Ионизациин энерги:      Al3+ + 3 e− → Al
- Сахилгаан һөөргэ шанар: 1,6 эв
- Нягта: 2,7г/см3


## Нээһэнэй түүхэ
1825 ондо Эрстед AlCl3-ые калиин амальгамаар ангижаруулжа металл хүнгэн сагааниие гаргаба. 1827 ондо Вёлер энэ аргые болбосоронгы болгожо амальгамые металл калиигаар һолибо.

## Байгаалида оршохо
Хүнгэн сагаан байгаалида эгээн ехэ тархаһан (газарай гадаргада 8%-ые эзэлнэ) металл юм. 
Хүнгэн сагаан байгаалида силикадууд (жоншо, гилтгануур), мүн шабарай найралгада байдаг. Хүнгэн сагаанай нэгэдэлнүүдһээ эгээн аша холбогдолтойнь Al2O3 (корунд рубин, сафир), ортоклаз (K Al Si O10), албит NaAlSi3O10, баналт (Al2O3 · nH2O) юм.
- Алюминиие гаргаха оршон үеын аргань Al2O3–иие электролизда оруулха ябадал юм.
- Хүнгэн сагаан +3 эһэлдэлэй зэргэ үзүүлхэ болон комплекс нэгдэлдээ 4 ба 6 гэһэн координатын тоо үзүүлнэ.

Хүнгэн сагаан хүшэлтүрэгшэтэй эршэмтэй харилсан үйлэшэлэлсэжэ Al2O3 гэһэн оксид үүсхэнэ. 4Al+3O2→2 Al2O3  
Хүнгэн сагаан агаарта эһэлдэһэнэй дүндэ тэрэнэй гадаргууда оксидой нягта бүрхөөг бии болоно. Иимэ бүрхөөгүүдтэ бии болоһоноор алюминяар хэгдэһэн эдлэлнүүд агаарта, мүн уһанда маша тогтоборитой байна. Хэрбээ гадаргуугай эһэлэн бүрхөөгые абаха юм бол хөнгөн цагаан устай харилцан үйлэшэлэлсэжэ уһантүрэгшые илгаруулна.
2Al+6H2O→2Al(OH)3+3H2
Хүйтэндэ HNO3, H2SO4-н концентрацитай хүшэлнүүдтэ Al2O3 бүрхөөг бии болоһонһоо эдибхигүй болоно.
Бусад кристаллай хүшэлтэй эдибхитэй урбалда орожо уһантүрэгшэ илгаруулна.
2Al+6KOH+6H2O→2K3[Al(OH)6]+3H2
- Алюминотермиин аргын үндэһэ болодог.

FeO2+8Al→4 Al2O3 +9Fe
- Алюминиин оксид:

Амеротер шэнжэтэй болон хүшэл шүлтэтэй харилсан үйлэшэлнэ
Al2O3 +6HCl→2AlCl3+3H2O
Шүлтын уһан уусмалтай урбалда орожо гидроксиалютнатые үүсхэнэ.
Al2O3 +NaOH+3H2O→2Na3[Al(OH)6]
Al2O3-г натриин гидроксидтой холижо хайлуулхада металюминат бии болоно.
Al2O3 +2NaOH→2NaAlO2+H2O

## Алюминиин химиин шэнжэ
Алюмини металлай эдибхиин эгнээндэ эдибхи ехэтэй металлнуудай дараа байрладаг ушар эдивхитэй металлай тоодо ороно. Гэбэшье хүнгэн сагаанаар хэһэн һаба һуулга, эдлэл хүшэлтүрэгшэ, уһатай харилсан үйлэшэлэлсэдэггүй. Мүн юрэдын температурада ехэ концентрацитай азодой хүшэлдэ хайладаггүй. Алюминиин энэ шэнжэнь тэрэнэй хилбархан эһэлдэжэ оксидой бүрхөөг үүсхэн саашада эһэлдэхэһээ хамгаалдагтай холбоотой. Алюминииниинь мүнгэн уһанда хилбархан хайлажа алюминиин амальгамые үүсхэдэг. Хүнгэн сагаан (оксидой бүрхөөггүй) юрэдын нүхэсэлдэ уһатай харилсан үйлэшэлэлсэнэ. 2Al+6H2O=2Al(OH)3↓+3H2↑ Температурые нэмэгдүүлхэдэ хүнгэн сагаан металл бэшэ болон ниилэмэл бодосуудтай харилсан үйлэшэлнэ.

Хүнгэн сагаан
'''Хүнгэн сагаан''' (мүн '''алюмини''') гээшэ мүнгэлиг һаарал үнгэтэй, зөөлэн [[металл]] юм. Химиин тэмдэглэлгэнь '''Al''', атомой дугаарынь 13.

Хүнгэн сагааниие [[боксит|боксидой]] [[хүдэр]]һээ илгажа абаха ба жэбэрдэггүй, бусад металлнуудтай харисуулхада яһала хүнгэн, маша һайн [[Сахилгаан гүйдэл|сахилгаан]] (зайн гал), дулаан  дамжуулагша тула, хүнгэн сагаан болон тэрэнэй хайласые  ракетэ, ниидэхэ онгосо, тээбэри, сахилгаан дамжуулха болон барилгын үйлэдбэрилгэдэ үргэн ашаглана.

Хэдыгээр хүнгэн сагааниинь [[Дэлхэй|Дэлхэйн сарсадаһанда]] эгээн үргэн тархалтатай металл (ниитэ химиин элементнүүд дунда 3-та гү, али [[хүшэлтүрэгшэ]], [[сахюур]]ай һүүлдэ) болобошье, байгаали дээрэ сэбэрээрээ маша хобор, боксидой хүдэрһээ илгажа абахада маша үндэр [[температура]] шаардана (950-980&nbsp;°C).

== Хэрэглэлгэ ==
Хүнгэн сагаанай практичекэ хэрэглэлгэнь металлнуудһаа эгээн ехэнь байдаг. Хүнгэн сагаанай хэрэглэлгын шухала һалбаринь хүнгэн хайласануудай үйлэдбэрилгэ юм. Сэвэр хүнгэн сагааниие химиин аппарат, багажа түхеэрэмжэ, зайн гал дамжуулха утаһан хэхэдэ хэрэглэнэ.
Хүнгэн сагаан хабтаһаниие конденсатор бэлэдхэхэдэ хэрэглэнэ.
Хүнгэн сагаан-калиин сүрые KAl(SO<sub>4</sub>)<sub>2</sub> · 12H<sub>2</sub>O-ые [[Шуһан|шуһа]] тогтооходо гадуур хэрэглэнэ.

Хүнгэн сагаанай зарим хэрэглэлгэ: 
* Тээбэри (бүхы түрэлэй [[автомашина]], ниидэхэ онгосо, вагон, унадаг мөөр зэргэ)
* Боодол, һаба һуулга (түмпэн, тугалган саарһан зэргэ)
* [[Уһан|Уһа]] сэбэршүүлхэ
* Барилга (сонхын хүреэ, хаалга гэхэ мэтэ)
* Сахилгаан дамжуулха шугам
* Сэбэр хүнгэн сагааниие (99.980% - 99.999% Al) электроник, компакт диск
* [[Компьютер]]эй процессор, транзисторой хүргэлтын системэдэ
* Нунтаг хүнгэн сагааниие будаг, пиротехникын үйлэдбэрилгэдэ
* Анагааха ухаанда, эм, вакцинада адьювантаар

== Изотопи ==
Хүнгэн сагааниинь атом массань 23-30 хүрэтэрхи 9 изотопитой болоод, энэнһээ гансал <sup>27</sup>Al (тогтоборитой) ба <sup>26</sup>Al (тогтоборигүй, хахад задаралай хугасаань ''t''<sub>1/2</sub> = 7.2 × 10<sup>5</sup> [[жэл]]) байгаали дээрэ тааралдана. <sup>27</sup>Al тархалта 99.9+ %,  <sup>26</sup>Al аргоной задаралаар бии болоно.

== Физикын тогтомолнууд ==
* Атомой радиус:         0,143 нм
* Al3+  ионой радиус:         0,057 нм
* Ионизациин энерги:      Al3+ + 3 e− → Al 
* Сахилгаан һөөргэ шанар: 1,6 эв
* Нягта: 2,7г/см<sup>3</sup>

== Нээһэнэй түүхэ ==
1825 ондо [[Һанс Кристиан Эрстед|Эрстед]] AlCl<sub>3</sub>-ые калиин амальгамаар ангижаруулжа металл хүнгэн сагааниие гаргаба. 1827 ондо [[Фридрих Вёлер|Вёлер]] энэ аргые болбосоронгы болгожо амальгамые металл калиигаар һолибо.

== Байгаалида оршохо ==
Хүнгэн сагаан байгаалида эгээн ехэ тархаһан (газарай гадаргада 8%-ые эзэлнэ) металл юм. 
Хүнгэн сагаан байгаалида силикадууд (жоншо, гилтгануур), мүн шабарай найралгада байдаг. Хүнгэн сагаанай нэгэдэлнүүдһээ эгээн аша холбогдолтойнь Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub> (корунд рубин, сафир), ортоклаз (K Al Si O10), албит NaAlSi3O10, баналт (Al2O3 · nH2O) юм.
* Алюминиие гаргаха оршон үеын аргань Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub>–иие электролизда оруулха ябадал юм.
* Хүнгэн сагаан +3 эһэлдэлэй зэргэ үзүүлхэ болон комплекс нэгдэлдээ 4 ба 6 гэһэн координатын тоо үзүүлнэ.
Хүнгэн сагаан хүшэлтүрэгшэтэй эршэмтэй харилсан үйлэшэлэлсэжэ Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub> гэһэн оксид үүсхэнэ. 4Al+3O<sub>2</sub>→2 Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub>  
Хүнгэн сагаан агаарта эһэлдэһэнэй дүндэ тэрэнэй гадаргууда оксидой нягта бүрхөөг бии болоно. Иимэ бүрхөөгүүдтэ бии болоһоноор алюминяар хэгдэһэн эдлэлнүүд агаарта, мүн уһанда маша тогтоборитой байна. Хэрбээ гадаргуугай эһэлэн бүрхөөгые абаха юм бол хөнгөн цагаан устай харилцан үйлэшэлэлсэжэ [[Уһантүрэгшэ|уһантүрэгшые]] илгаруулна.
2Al+6H<sub>2</sub>O→2Al(OH)<sub>3</sub>+3H<sub>2</sub>
Хүйтэндэ HNO<sub>3</sub>, H<sub>2</sub>SO<sub>4</sub>-н концентрацитай [[хүшэл]]нүүдтэ Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub> бүрхөөг бии болоһонһоо эдибхигүй болоно.
Бусад кристаллай хүшэлтэй эдибхитэй урбалда орожо уһантүрэгшэ илгаруулна.
2Al+6KOH+6H<sub>2</sub>O→2K<sub>3</sub>[Al(OH)<sub>6</sub>]+3H<sub>2</sub>
* Алюминотермиин аргын үндэһэ болодог.
FeO<sub>2</sub>+8Al→4 Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub> +9Fe
* Алюминиин оксид:
Амеротер шэнжэтэй болон хүшэл шүлтэтэй харилсан үйлэшэлнэ
Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub> +6HCl→2AlCl<sub>3</sub>+3H<sub>2</sub>O
Шүлтын уһан уусмалтай урбалда орожо гидроксиалютнатые үүсхэнэ.
Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub> +NaOH+3H<sub>2</sub>O→2Na<sub>3</sub>[Al(OH)<sub>6</sub>]
Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub>-г натриин гидроксидтой холижо хайлуулхада металюминат бии болоно.

Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub> +2NaOH→2NaAlO<sub>2</sub>+H<sub>2</sub>O

== Алюминиин химиин шэнжэ ==
Алюмини металлай эдибхиин эгнээндэ эдибхи ехэтэй металлнуудай дараа байрладаг ушар эдивхитэй металлай тоодо ороно. Гэбэшье хүнгэн сагаанаар хэһэн һаба һуулга, эдлэл хүшэлтүрэгшэ, уһатай харилсан үйлэшэлэлсэдэггүй. Мүн юрэдын температурада ехэ концентрацитай азодой хүшэлдэ хайладаггүй. Алюминиин энэ шэнжэнь тэрэнэй хилбархан эһэлдэжэ оксидой бүрхөөг үүсхэн саашада эһэлдэхэһээ хамгаалдагтай холбоотой. Алюминииниинь мүнгэн уһанда хилбархан хайлажа алюминиин амальгамые үүсхэдэг. Хүнгэн сагаан (оксидой бүрхөөггүй) юрэдын нүхэсэлдэ уһатай харилсан үйлэшэлэлсэнэ. 2Al+6H<sub>2</sub>O=2Al(OH)<sub>3</sub>↓+3H<sub>2</sub>↑ Температурые нэмэгдүүлхэдэ хүнгэн сагаан металл бэшэ болон ниилэмэл бодосуудтай харилсан үйлэшэлнэ.

== Холбооһон ==
* [http://www.crnindia.com/commodity/aluminium.html Aluminium as a traded commodity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170201155701/http://www.crnindia.com/commodity/aluminium.html |date=2017-02-01 }}
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Al/index.html WebElements.com – Aluminium]
* [http://www.indexmundi.com/en/commodities/minerals/aluminum/aluminum_table12.html World production of primary aluminium, by country]
* [http://www.saanet.org/kashipur/docs/seenalum.htm Social and Environmental Impact of the Aluminium Industry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060110020206/http://www.saanet.org/kashipur/docs/seenalum.htm |date=2006-01-10 }}
* [http://www.world-aluminium.org/history/index.html History of Aluminium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060207163726/http://www.world-aluminium.org/history/index.html |date=2006-02-07 }}

== Зүүлтэ ==
<references />

{{Үелхэ системэ}}

{{1000 үгүүлэл}}

[[Категори:Химиин элемент]]
[[Категори:Металл]]