# Джеймс Уатт
Джеймс Уатт (англи: James Watt, 1736 оной 1 дүгээр һарын 19-ндэ түрөө, 1819 оной 8 дугаар сарын 25-нда наһа бараһан) — Шотландын зохёон бүтээгшэ, механик инженер болоод Ньюкоменай уурын хүдэлгүүрые һайжаруулһан Ехэ Британиин Хаанта Улас болон дэлхэй дахинда ажа үйлдэбэрэй хубисхалаар абашарха өөршэлэлтэй һуури боложо үгэһэн.

## Намтар
Джэймс Уатт 1736 оной 1 дүгээр һарын 19-ндэ Клайдай булангийн Рэнфрэширай Гринок хотодо түрэбэ. Түүнэй эсэгэ уһан онгосо барихаһаа гадана, уһан онгосотой гүйсэдхэгшэ байһан болоод хотынгоо юрэнхы хуули сахюулагшаар ажалалжа байһан боло түүнэй эхэ Агнес Муйрхэд нэрэ хүндэтэй гэр бүлэһээ гаралтай үндэр болбосоролтой эмэгтэй байба. Эсэгэ эхэ хоюулаа пресвисерианизм шажантай байһан болоод хатуу ковенантерүүд байба. Уаттай үбэг эсэгэ Томас Уатт тоогой ухаанай багша, Картсбёрнэй баронай хуули сахюулагша байгаа. Уатт һургуулида тогтомол ябажа шадаагүй. Эхилээд эхэ гэрээрээ түүндэ багшалжа байһан болобошье һүүлдэ Гринокой бага һургуулида ороһон. Тэрээр гарай маша ехэ дүйтэй болоод тоогой ухаанта абьяастай болохоо харуулаа. Хэдыхээр латин, грек хэлэнүүдтэ һонирхолгүй байһан абашье шотландиин арад түмэнэй домог яриаг шэмтэн һонирхожо байба.
Түүные 18-тайда эхэ наһа баража, эсэгынхэ бэе доройтожо эхилбэ. Уатт Лондон руу хэмжэхэ багажа хэрэгһэл хэжэ һурахаар нэгэ жэлын хугасаатай ябажа ерээд Глазгодо багажа хэрэгсэл хэхэ бизнесээ байгуулахые зорибо. Гэбшье тэрээр дадалгын долоон жэлын хугасаагаа дүүргээгүй байһан ушарһаа хэдыгээр Шотландта тоогой ухаан багажа хэрэгсэл хэдэг өөр хүн байгаагүй болобошье Глазгогой алхашадай холбоо (алха хэрэглэдэг бүхы гар уршуудын нэгэдхэһэн) түүнэй үргэдэлые хүлээжэ абаагүй.
Уаттые энэхүү хүндэ байдалһаа Глазгогой Ехэ һургуулиин гурбан профессор абаража, ехэ һургуулиинхаа дотор зүжэг цех байгуулха боломжо үгэбэ. 1758 ондо энэ цех байгуулагдаһан болоод дээрэхэ гурбан профессорой нэгэ физик, химик Джозеф Блэк Уаттай анда нүхэр болоһон.
1764 ондо Уатт өөрын үеэл Маргарет Миллертэй һуужа, табан хүүгэдтэй болоһоной гурбан наһа бэе гүйсэжэ шадаагүй үнгэрһэн. Маргарет 1772 ондо хүүгэд түрүүлхэ гэжэ байгаад наһа бараһан. 1777 ондо Уатт дахин хүнтэй һуугаа һэн. Энэ удаа Глазгогой даабуунай будаг үйлдэбэрлэгшын охин Энн МакГрэгортой һуугаа. Энн 1832 ондо наһа бараһан.
Уатт Джон нэрэтэй ахатай байһан болоод Джеймсые 17-тойдо хүлэг онгосоной сүйрэлээр наһа бараһан.

## Түрүүщын хүдэлүүрнүүд
1776 ондо анханай хүдэлүүрнүүдые үйлэдбэридэ һуурилуулжа, ажалалуулжа эхилээ. Эдгээр анханай хүдэлгүүрүүдые шахуурганда хэрэглэжэ байһан болоод уурхайн сооногой ёроолдо байха шахуургые ажалалуулахад ашаглажа байба. Захяалгашье субжв эхилһэн болоод дараашын 5 жэлэй хугасаанда Уатт ехэ түлэбэ Корнуоллдоо уурхайгаһаа уһан шабхаха зорюулалтатай олон хүдэлгүүр һуурилуулжа туншье забгүй байлаа.
Баултон Ваттые бүлүүрэй хүдэлгөөные нунтаглаха, нэхэхэ, тээрэмдэхэ эргэлтэтэ хүсэн болгохые итагаһанаар шэнэ бүтээлые хэрэглэхэ һалбарые маша ехэ үргэжүүлээ һэн.

## Нэмжэ уншаха материал
- «Some Unpublished Letters of James Watt» in Journal of Institution of Mechanical Engineers (London, 1915).
- Andrew Carnegie, James Watt University Press of the Pacific (2001) (Reprinted from the 1913 ed.), ISBN 0-89875-578-6.
- Dickenson, H. W. (1935). James Watt: Craftsman and Engineer. Cambridge University Press.
- H. W. Dickinson and Hugh Pembroke Vowles James Watt and the Industrial Revolution (published in 1943, new edition 1948 and reprinted in 1949. Also published in Spanish and Portuguese (1944) by the British Council)
- Hills, Rev. Dr. Richard L., James Watt, Vol 1, His time in Scotland, 1736—1774 (2002); Vol 2, The years of toil, 1775—1785; Vol 3 Triumph through adversity 1785—1819. Landmark Publishing Ltd, ISBN 1-84306-045-0.
- Hulse David K. (1999). The early development of the steam engine. Leamington Spa, UK: TEE Publishing, 127 - 152. ISBN 1 85761 107 1.
- Hulse David K. (2001). The development of rotary motion by steam power. Leamington, UK: TEE Publishing Ltd.. ISBN 1 85761 119 5.
- Marsden, Ben. Watt’s Perfect Engine Columbia University Press (New York, 2002) ISBN 0-231-13172-0.
- Muirhead, James Patrick (1854). Origin and Progress of the Mechanical Inventions of James Watt. London: John Murray.
- Muirhead, James Patrick (1858). The Life of James Watt. London: John Murray.
- Samuel Smiles, Lives of the Engineers, (London, 1861-62, new edition, five volumes, 1905).

Холбогдохо сэдэбэ
- Schofield, Robert E. (1963). The Lunar Society, A Social History of Provincial Science and Industry in Eighteenth Century England. Clarendon Press.
- Uglow, Jenny (2002). The Lunar Men. London: Farrar, Straus and Giroux.


Джеймс Уатт
{{Алдартай хүн
|нэрэ = Джеймс Уатт
|уугуул_нэрэ = James Watt
|зураг = Watt James von Breda.jpg
|ажал_үйлэ = [[шэнжэлхэ ухаан|эрдэмтэн]], [[зохёон бүтээгшэ]], [[механик]], [[инженер]]
|түрэһэн_үдэр = 
|түрэһэн_газар = [[Гринок]], [[Шотланд]]
|иргэн = [[File:Flag of the United Kingdom.svg|24px|link=Ехэ Британи]] [[Ехэ Британи]]
|наһа_бараһан_үдэр = 
|наһа_бараһан_газар = [[Бирмингем]], [[Англи]]
|ажал_хэһэн_саг  =
|нүхэр = 
|һургалта = 
|хүүгэд =
|шагнал =
|гар    = [[Файл:James Watt Signature.svg|150px]]
}}
'''Джеймс Уатт''' ({{lang-en|James Watt}}, [[1736 он]]ой [[1 һарын 19|1 дүгээр һарын 19-ндэ]] түрөө, [[1819 он]]ой [[8 һарын 25|8 дугаар сарын 25-нда]] наһа бараһан)<ref name=deathdate>Нэр хүндтэй эх сурвалжууд түүний нас барсан огноог 1819 оны 8 дугаар сарын 19 гэдэг боловч түүний үеийн бүх бүртгэл мэдээлэлд нас барсан огноог нь 8 дугаар сарын 25 гэж тэмдэглэсэн байдаг бөгөөд 9 дүгээр сарын 2-нд оршуулсан гэсэн байдаг. Наймдугаар сарын 19 гэдэг сар өдөр анх Жэймс Пэтрик Мүйрхэдийн бичсэн ''Жэймс Ваттын амьдрал'' (1858, х. 521) номноос эхтэй юм. Мүйрхэд Ваттын зээ дүү байсан учраас нас барсан огноог сайн мэдэх учиртай хүний нэг үзжээ. Гэвч Мүйрхэдийн бичиг баримт дунд 8 дугаар сарын 25-ныг өөр газар дурдсан байдаг. Наймдугаар сарын 25-ны өдрийг тухайн үеийн сонингийн мэдээнд тавьж байсан (жишээ нь, 8 дугаар сарын 28-ны өдрийн ''Дэ Таймс'' сонины 3 дугаар нүүрт) бөгөөд Ваттын гэрээслэлд тийнхүү тусгажээ. (Сэнт Мэригийн сүмийн оршуулгын бүртгэлд Ваттын нас барсан огноог дурдаагүй байна.)</ref> — [[Шотланд]]ын зохёон бүтээгшэ, механик инженер болоод Ньюкоменай уурын хүдэлгүүрые һайжаруулһан [[Ехэ Британиин Хаанта Улас]] болон дэлхэй дахинда ажа үйлдэбэрэй хубисхалаар абашарха өөршэлэлтэй һуури боложо үгэһэн.

== Намтар ==
Джэймс Уатт 1736 оной 1 дүгээр һарын 19-ндэ Клайдай булангийн Рэнфрэширай Гринок хотодо түрэбэ. Түүнэй эсэгэ уһан онгосо барихаһаа гадана, уһан онгосотой гүйсэдхэгшэ байһан болоод хотынгоо юрэнхы хуули сахюулагшаар ажалалжа байһан боло түүнэй эхэ Агнес Муйрхэд нэрэ хүндэтэй гэр бүлэһээ гаралтай үндэр болбосоролтой эмэгтэй байба. Эсэгэ эхэ хоюулаа [[пресвисерианизм|пресвисерианизм шажантай]] байһан болоод хатуу [[ковенантер]]үүд байба. Уаттай үбэг эсэгэ Томас Уатт [[тоогой ухаан]]ай багша, Картсбёрнэй баронай хуули сахюулагша байгаа. Уатт һургуулида тогтомол ябажа шадаагүй. Эхилээд эхэ гэрээрээ түүндэ багшалжа байһан болобошье һүүлдэ Гринокой бага һургуулида ороһон.<ref>{{cite book|last=Tann|first=Jennifer|title=Oxford Dictionary of National Biography|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, England|date=2004|chapter=James Watt (1736–1819)}}</ref> Тэрээр гарай маша ехэ дүйтэй болоод [[тоогой ухаан]]та абьяастай болохоо харуулаа. Хэдыхээр [[Латин хэлэн|латин]], [[грек хэлэн]]үүдтэ һонирхолгүй байһан абашье [[шотланд]]иин арад түмэнэй домог яриаг шэмтэн һонирхожо байба.

Түүные 18-тайда эхэ наһа баража, эсэгынхэ бэе доройтожо эхилбэ. Уатт [[Лондон]] руу хэмжэхэ багажа хэрэгһэл хэжэ һурахаар нэгэ жэлын хугасаатай ябажа ерээд [[Глазго]]до багажа хэрэгсэл хэхэ бизнесээ байгуулахые зорибо. Гэбшье тэрээр дадалгын долоон жэлын хугасаагаа дүүргээгүй байһан ушарһаа хэдыгээр [[Шотланд]]та тоогой ухаан багажа хэрэгсэл хэдэг өөр хүн байгаагүй болобошье Глазгогой алхашадай холбоо (алха хэрэглэдэг бүхы гар уршуудын нэгэдхэһэн) түүнэй үргэдэлые хүлээжэ абаагүй.

Уаттые энэхүү хүндэ байдалһаа Глазгогой Ехэ һургуулиин гурбан профессор абаража, ехэ һургуулиинхаа дотор зүжэг цех байгуулха боломжо үгэбэ. 1758 ондо энэ цех байгуулагдаһан болоод дээрэхэ гурбан профессорой нэгэ физик, химик Джозеф Блэк Уаттай анда нүхэр болоһон.

1764 ондо Уатт өөрын үеэл Маргарет Миллертэй һуужа, табан хүүгэдтэй болоһоной гурбан наһа бэе гүйсэжэ шадаагүй үнгэрһэн. Маргарет 1772 ондо хүүгэд түрүүлхэ гэжэ байгаад наһа бараһан. 1777 ондо Уатт дахин хүнтэй һуугаа һэн. Энэ удаа Глазгогой даабуунай будаг үйлдэбэрлэгшын охин Энн МакГрэгортой һуугаа. Энн 1832 ондо наһа бараһан.

Уатт Джон нэрэтэй ахатай байһан болоод Джеймсые 17-тойдо хүлэг онгосоной сүйрэлээр наһа бараһан.

== Түрүүщын хүдэлүүрнүүд ==
1776 ондо анханай хүдэлүүрнүүдые үйлэдбэридэ һуурилуулжа, ажалалуулжа эхилээ. Эдгээр анханай хүдэлгүүрүүдые шахуурганда хэрэглэжэ байһан болоод уурхайн сооногой ёроолдо байха шахуургые ажалалуулахад ашаглажа байба. Захяалгашье субжв эхилһэн болоод дараашын 5 жэлэй хугасаанда Уатт ехэ түлэбэ [[Корнуолл]]доо уурхайгаһаа уһан шабхаха зорюулалтатай олон хүдэлгүүр һуурилуулжа туншье забгүй байлаа.

[[Файл:SteamEngine_Boulton&Watt_1784.png|thumb|240px|Баултон ба Уаттын зохёон бүтээһэн уурын хүдэлгүүр. 1784 оной хүдэлгүүрэй һиилбэр зураг.]]
[[Файл:20070616 Dampfmaschine.jpg|thumb|240px|Джеймс Уаттай уурын хүдэлгүүрэй хуулбар]]

Баултон Ваттые бүлүүрэй хүдэлгөөные нунтаглаха, нэхэхэ, тээрэмдэхэ эргэлтэтэ хүсэн болгохые итагаһанаар шэнэ бүтээлые хэрэглэхэ һалбарые маша ехэ үргэжүүлээ һэн.

== Нэмжэ уншаха материал ==
* «Some Unpublished Letters of James Watt» in ''Journal of Institution of Mechanical Engineers'' (London, 1915).
* Andrew Carnegie, ''James Watt'' University Press of the Pacific (2001) (Reprinted from the 1913 ed.), ISBN 0-89875-578-6.
* {{cite book | author = Dickenson, H. W. | title = James Watt: Craftsman and Engineer | year = 1935 | location = | publisher = Cambridge University Press | isbn = }}
* H. W. Dickinson and Hugh Pembroke Vowles ''James Watt and the Industrial Revolution'' (published in 1943, new edition 1948 and reprinted in 1949. Also published in Spanish and Portuguese (1944) by the British Council)
* Hills, Rev. Dr. Richard L., ''James Watt, Vol 1, His time in Scotland, 1736—1774'' (2002); Vol 2, ''The years of toil, 1775—1785''; Vol 3 ''Triumph through adversity 1785—1819.'' Landmark Publishing Ltd, ISBN 1-84306-045-0.
* {{cite book | author = Hulse David K. | title = The early development of the steam engine | year = 1999 | publisher = TEE Publishing | location = Leamington Spa, UK | isbn = 1 85761 107 1 | pages = 127 - 152}}
* {{cite book | author = Hulse David K. | title = The development of rotary motion by steam power | publisher = TEE Publishing Ltd. | location = Leamington, UK | year = 2001 | isbn = 1 85761 119 5}}
* Marsden, Ben. ''Watt’s Perfect Engine'' Columbia University Press (New York, 2002) ISBN 0-231-13172-0.
* {{cite book | author = Muirhead, James Patrick | title = Origin and Progress of the Mechanical Inventions of James Watt | publisher = John Murray | location = London | year = 1854 | url = http://books.google.com/books?id=9lspAAAAYAAJ&printsec=frontcover&dq=Origin+and+Progress+of+the+Mechanical+Inventions+of+James+Watt.}}
* {{cite book | author = Muirhead, James Patrick | title = The Life of James Watt | publisher = John Murray | location = London | year = 1858 | url = http://books.google.com/books?id=zUE6AAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=The+life+of+James+Watt+with+selections+from+his+correspondence}}
* [[Samuel Smiles]], ''Lives of the Engineers'', (London, 1861-62, new edition, five volumes, 1905).

;Холбогдохо сэдэбэ
* {{cite book | author = Schofield, Robert E. | title = The Lunar Society, A Social History of Provincial Science and Industry in Eighteenth Century England | year = 1963 | location = | publisher = Clarendon Press | isbn = }}
* {{cite book | author = Uglow, Jenny | title = The Lunar Men | year = 2002 | location = London | publisher = Farrar, Straus and Giroux | isbn = }}

== Холбооһон ==
{{commonscat|James Watt}}
* [http://www.history.rochester.edu/steam/carnegie/ James Watt by Andrew Carnegie (1905)]
* [http://www.history.rochester.edu/steam/marshall/ James Watt by Thomas H. Marshall (1925)]
* [http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=23849&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=10468 Archives of Soho] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090709114838/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=23849&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=10468 |date=2009-07-09 }} at Birmingham Central Library.
* [http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/watt_james.shtml BBC History: James Watt]
* [http://www.revolutionaryplayers.org.uk/home.stm Revolutionary Players website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060308154827/http://www.revolutionaryplayers.org.uk/home.stm |date=2006-03-08 }}
* [http://crocat.cornwall.gov.uk/dserve/dserve.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqDb=Catalog&dsqCmd=Overview.tcl&dsqSearch=(RefNo='ad1583') Cornwall Record Office Boulton & Watt letters]
* [http://www.electricscotland.com/history/men/james_watt.htm Significant Scots — James Watt]
* {{cite web|url=http://www.history.rochester.edu/steam/carnegie/ch8.html|title=Chapter 8: The Record of the Steam Engine|publisher=www.history.rochester.edu|accessdate=2009-07-06}}

== Холбооһон ==
* {{Commons|James Watt}}

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

{{1000 үгүүлэл}}

[[Категори:Зохёон бүтээгшэд]]
[[Категори:Шотланд]]