# Хойто Солонгос
Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалһан Солонгос Арад Улас (солонгосоор 조선 민주주의 인민 공화국), БНАСАУ Солонгосой хойгой хойто байһан Аазиин улас юм. Ниислэл, хамагай ехэ хотонь Пхёнъян хото. 

## Түүхэ
Солонгос хахад аралда хүнэй үлдээһэн эртын шудалалай олдобори хуушан шулуун зэбсэгэй үе эхитэй. Анханай солонгос улас болохо Кочосониие Тангун гэгэшье МЭҮ 2333 ондо үүсхэһэн гэжэ солонгос домогто үгүүлдэг. Кочосон Хойто Солонгос орон, хаяа залгаа Манжуурта гү, али Шара тэнгисэй эрье нютагта оршон байба. Кочосон Хитадай Хань уластай эе эбдэрэн тэмсэлдэжэ мүхэһэн. Тэрэниие залгажа Ниитын он тоололой эхиндэ Буё улас, Окджо, Тун-Е, Самхан зэргэ обог аймагай холбоондо оршон байжа байгаад гурбан уласай үетэй золгобо. Солонгос үндэһэндээ урда Байкжэ, Шилла, хойтодо болон үмэнэ Манжуурта Гүгүрё гэхэ гурбан улас боложо, нэгэ улас үндэһэтэндэ дүхэжэ хэдэн зууниие үдэһэнэй эсэстэ 676 ондо Тан уластай холбоолһон Шилла бусад хоёрые мүхөөжэ газар нютагые эрхэшээжэ нэгэдэһэн Шилла улас болобо. Нэгэдэһэн Шилла уласай үедэ
ирагуу найраг, дүрсэлхэ уралиг, Буддын соёл дэлгэрэн хүгжэбэ. Шилла (Солонгос) — Тан (Хитад) найрамдалтай байба. 10-р зуунда Шилла дотоодын химаралһаа һуларан Корё уласаар солигдоһон. Нэгэдэһэн Шиллагай үедэ Манжуурта Гүгүрёгой үбые залган байһан Бархай улас 926 ондо Хитанда мүхөөгдэбэ.
Корёгой Тхэджо ван 936 ондо Солонгос үндэһэтэнэй гээд шууд хэлшэхэжэ болохо Корё уласые байгуулба. Энэ уласта Шиллагай адляар һуурин соёл уралиг, эрдэм сэхээрэл лабшаран тогтоһон. Тухайлбал 1377 ондо буддын Чикчи гэхэ номые түмэрөөр барлаһан дэлхэйн анханай түмэр бар байгаа. 13-р зуунда Корё Ехэ Монгол Уласай добтолгоондо үртэжэ байба. 30 жэл дайтаһанай эсэстэ хараата, гэбэшье бэе даанги, үнэншье холбоотон боложо үлөөлгэһэн. Юань улас мүхэхын алдада Корёгой гадаада бодолго зүршэлдэжэ, эсэстээ 1392 ондо И Сон Ге (Чосон уласые үндэһэлэгшэ Тхэджо ван) жанжан (генерал) түрэ эрьюулэн уласай ван боложо, дараагай зургаан зуунай түүхэеэ мүнхэрһэн Чосон уласые үндэһэлбэ.
 Чосоной түрүү 200 жэлдэ ниислэл Кэгёнһоо Хансондо (мүнөө Сеул) шэлжэжэ, дайн дажангүй амгалан байба. Седжон ван солонгос үзэгээ зохёожо, улас даяар Күнзын шажан һайшаагдан дээдэлэгдэбэ. 1592—1598 оной хоорондо Японой Тоёотоми Хидёши Солонгос үрнэжэ нэбтэрнэ гэжэ халдаар ерэхэдэ уһан сэрэгэй И Сүн-шин адмиралай «яһата мэлхэй онгосо», Мин уласай сэрэгэй туһаламжатай байлдан байжа түрэ уласаа алдалгүй үлэбэ. Мин уластай уг найртай Чосон 1627, 1636 ондо хойтоһоо мандаһан Манжатай хоёронтой байлдажа найрамдан түгэсэбэ. Чин уласай эбые олон амар жэмэр, дэлхэйн дахинһаа хамааралгүй хоёр зууниие үдээд Баруунай шахалтаар нээгдэһэн.
1870-д онһоо Япон ахяад лэ Солонгосые эзлэхые оролдожо эхилһэн ба 1895 ондо Чосоной хатан хаанай амые хорложо, уламаар 1905 ондо клиент улас (протекторат) болохые тулган зүбшөөрүүлбэ. 1910—1945 оной хоорондо Япон эзэнтэ Солонгос орон болобо. Дэлхэйн II дайнай түгэсхэлдэ АНУ, ЗХУ хоёр өөһэдынгөө дэглэмээр замнуулхын тулада Солонгосые Японһоо уралдан сүлөөлбэ.

Хойто Солонгос
{{Улас
|буряад_нэрэ         = '''Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалһан Солонгос Арад Улас'''<br/>[[Файл:БНАСАУ мб.png]]
|уугуул_нэрэ  =  조선민주주의인민공화국<br/>Жүсон минжу жуый инмин күнхуагук
|богони_нэрэ = Хойто Солонгос
|һүлдын_зураг                    = Emblem_of_North_Korea.svg
|тугай_зураг                     = Flag of North Korea.svg
|түрын_уряа           = {{lang-ko|강성대국}}<br>«Хүшэрхэгэ, cэcэглэн хүгэжэһэн үндэһэтэн»
|түрын_дуулал        = «[[Эгүкга|애국가]]»
<!-- |Аудио=-->
|засаглалай_хэлбэри       = [[Жучхэ]] [[Бүгэдэ найрамдаха улас]]
|газарай_зураг                   = North Korea (orthographic projection).svg
|албан_ёһоной_хэлэн                    = [[Солонгос хэлэн]]
|үндэһэ_язгуур                  =100% - [[Солонгос үндэһэтэн]]
|ниислэл_хото            = [[Пёнъян]]
|тэргүүнэй_класс1          = [[Юрэнхылэгшэ|Мүнхэ Юрэнхылэгшэ]]
|тэргүүнэй_класс2          = [[Үндэр тэргүүн]]
|тэргүүнэй_нэрэ1                = [[Ким Ильсон]]<small>(үхэһэн)</small>, <br />[[Ким Жониль]]<small>(үхэһэн)</small>
|тэргүүнэй_нэрэ2                = [[Ким Жонын]]
|хуули_тогтоогшо               =«Арадай Ехэ Хурал» 
|түүхэн_утга                   = Түүхэ
|түүхэн_огноо1                 ={{{{МЭҮ}}|2333}} - 10 һара 3
|түүхэн_үйл1                   =[[Гүжүсон улас]]
|түүхэн_огноо2                 =[[1945]] - 8 һара 15
|түүхэн_үйл2                   =[[Япон]]һоо шүлөөлэгдэһэн
|түүхэн_огноо3                 =[[1948]]- 9 һара 9
|түүхэн_үйл3                   =БНАСАУ тунхаглагдаһан
|газар_нютаг_км2             = 120,540
|уһанай_процент            = 4.87 %
|хүн_амай_тоосоо              = 24,554,000<ref name="unfpa">{{ko}} {{Cite journal | url = http://article.joinsmsn.com/news/article/article.asp?total_id=4109686 | title = 한반도 인구 7천400만명 시대 임박 | publisher = United Nations | author = UNFPA | date = 2009-10-01 | accessdate =  21 November 2012}}</ref>
|хүн_ам_тооцоолсон_он = 2011
|хүн_амай_нягтрал_нэгжэ_км2 = 198.3
|хүн_амын_тоогоор_эрэмбэ_дэс   = 48
|хүн_амын_тооллого             =24,052,231 хүн<ref name="Nkorea2008">{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf|title=DPR Korea 2008 Population Census National Report|year=2009|publisher=DPRK Central Bureau of Statistics|accessdate=2011-02-19|location=Pyongyang|archivedate=2010-03-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100331091148/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final%20national%20census%20report.pdf}}</ref>
|хүн_ам_тоолсон_он             =2008
|хүн_амын_тооллого_эрэмбэ_тоологдсоноор  =
|хүн_амын_нягтрал_нэгж_км2     =198.3
|хүн_амын нягтрал_эрэмбэ_дэс   =55
|ДНБ_ХАЧ                       =$40 тэрбум
|ДНБ_ХАЧ_он                    =2008<ref>{{cite web |url=http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/asia-oceania/north-korea?profile=economy |title=Country Profile: North Korea |accessdate=2010-02-10 |date=2009-06-25 |work=[[Foreign and Commonwealth Office]], UK |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110501202752/http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/asia-oceania/north-korea?profile=economy |archivedate=2011-05-01 }}</ref>
|ДНБ_ХАЧ_эрэмбэ                =94
|ДНБ_ХАЧ_Нэг_хүнд              =$1,900
|ДНБ_ХАЧ_Нэг_хүнд_эрэмбэ       =154
|ДНБ_нэрлэсэн                  =$28.2 тэрбум
|ДНБ_нэрлэсэн_он               =2009
|ДНБ_нэрлэсэн_эрэмбэ           =88 
|ДНБ_нэрлэсэн_нэг_хүнд         =$1,244<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html GDP (official exchange rate)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181227071047/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html |date=2018-12-27 }}, [[The World Factbook]], [[Central Intelligence Agency]], last updated on April 26, 2010; accessed on May 17, 2010. Population data obtained from [http://www.census.gov/ipc/www/idb/tables.html Total Midyear Population], [[U.S. Census Bureau]], International Data Base, accessed on May 17, 2010. Note: Per capita values were obtained by dividing the GDP (official exchange rate) data by the Population data.</ref>
|ДНБ_нэрлэсэн_нэг_хүнд_эрэмбэ  =139
|ХТББИ                         =
|Илтгэлцүүр_он                 =
|Илтгэлцүүр_ангилал            =
|Илтгэлцүүр_эрэмбэ             =
|ХХИ                           =
|ХХИ_он                        =
|ХХИ_ангилал                   =
|ХХИ_эрэмбэ                    =
|мүнгэн_тэмдэгтэ                   = [[Хойто Солонгос вон|БНАСАУ-ай вон]] (₩)
|мүнгэн_тэмдэгтэ_код    = KPW
|интернет_домэйн                   = [[.kp]]
|телефоной_код            = +976
|сагай_бүһэ               = +8:30
|зүүлтэ                   = 
}}
'''Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалһан Солонгос Арад Улас''' ({{lang-ko|조선 민주주의 인민 공화국|朝鮮民主主義人民共和國}}), '''БНАСАУ''' [[Солонгосой хойго]]й хойто байһан [[Аази]]ин улас юм. Ниислэл, хамагай ехэ хотонь '''Пхёнъян''' хото. 

== Түүхэ ==
{{main|Солонгосой түүхэ}}
[[Файл:Goguryeo tomb mural.jpg|thumb|left|220px|[[Когурё улас]]ай үедэ хамаарха<br />булшанай дотор ханын зураг]]
[[Солонгос хахад арал]]да хүнэй үлдээһэн [[эртын шудалал]]ай олдобори [[шулуун зэбсэгэй үе|хуушан шулуун зэбсэгэй]] үе эхитэй. Анханай [[солонгос үндэһэтэн|солонгос]] улас болохо [[Кочосон улас|Кочосониие]] [[Тангун]] гэгэшье {{МЭҮ}} 2333 ондо үүсхэһэн гэжэ солонгос домогто үгүүлдэг.<ref>[http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/history.htm Korea’s History (Ko-Choson, Three Kingdoms, Parhae Kingdom, Unified Shilla, Koryo Dynasty, Colonial Period, Independence Struggle, Provisional Government of Korea, Independence Army, Republic of Korea,)<!-- Bot generated title -->]</ref> Кочосон [[Хойто Солонгос]] орон, хаяа залгаа [[Манжуур]]та гү, али [[Шара тэнгис]]эй эрье нютагта оршон байба. Кочосон Хитадай [[Хань улас]]тай эе эбдэрэн тэмсэлдэжэ мүхэһэн. Тэрэниие залгажа Ниитын он тоололой эхиндэ [[Буё|Буё улас]], [[Окджо аймаг|Окджо]], [[Тун-Е аймаг|Тун-Е]], [[Самхан]] зэргэ обог аймагай холбоондо оршон байжа байгаад [[Солонгосой гурбан улас|гурбан уласай үетэй]] золгобо. Солонгос үндэһэндээ урда [[Байкжэ улас|Байкжэ]], [[Шилла улас|Шилла]], хойтодо болон үмэнэ Манжуурта [[Гүгүрё улас|Гүгүрё]] гэхэ гурбан улас боложо, нэгэ улас үндэһэтэндэ дүхэжэ хэдэн зууниие үдэһэнэй эсэстэ 676 ондо [[Тан улас]]тай холбоолһон Шилла бусад хоёрые мүхөөжэ газар нютагые эрхэшээжэ [[Шилла улас|нэгэдэһэн Шилла улас]] болобо. Нэгэдэһэн Шилла уласай үедэ
[[ирагуу найраг]], [[дүрсэлхэ уралиг]], [[Буддын шажан|Буддын соёл]] дэлгэрэн хүгжэбэ. Шилла ([[Солонгос]]) — Тан ([[Хитад]]) найрамдалтай байба. 10-р зуунда Шилла дотоодын химаралһаа һуларан [[Корё улас]]аар солигдоһон. Нэгэдэһэн Шиллагай үедэ Манжуурта Гүгүрёгой үбые залган байһан [[Бархай улас]] 926 ондо [[Хитан улас|Хитанда]] мүхөөгдэбэ.

Корёгой [[Тхэджо (Корёгой ван)|Тхэджо ван]] 936 ондо [[Солонгос үндэһэтэн]]эй гээд шууд хэлшэхэжэ болохо [[Корё улас]]ые байгуулба. Энэ уласта Шиллагай адляар һуурин соёл уралиг, эрдэм сэхээрэл лабшаран тогтоһон. Тухайлбал 1377 ондо буддын [[Чикчи]] гэхэ номые түмэрөөр барлаһан дэлхэйн анханай түмэр бар байгаа.<ref>[http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php URL_ID=3946&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html World’s oldest printed Doc]</ref> 13-р зуунда Корё [[Ехэ Монгол Улас]]ай добтолгоондо үртэжэ байба. 30 жэл дайтаһанай эсэстэ хараата, гэбэшье бэе даанги, үнэншье холбоотон боложо үлөөлгэһэн. [[Юань улас]] мүхэхын алдада Корёгой гадаада бодолго зүршэлдэжэ, эсэстээ 1392 ондо '''И Сон Ге''' (Чосон уласые үндэһэлэгшэ [[Тхэджо (Чосоной ван)|Тхэджо ван]]) [[жанжан]] (генерал) түрэ эрьюулэн уласай ван боложо, дараагай зургаан зуунай түүхэеэ мүнхэрһэн [[Чосон улас]]ые үндэһэлбэ.

[[Файл:Geunjeongmun.jpg|thumb|left|220px|Чосон уласай Кёнбүк ордон]] Чосоной түрүү 200 жэлдэ ниислэл [[Сеул|Кэгёнһоо]] Хансондо (мүнөө [[Сеул]]) шэлжэжэ, дайн дажангүй амгалан байба. [[Седжон ван]] [[солонгос үзэг]]ээ зохёожо, улас даяар [[Күнзын шажан]] һайшаагдан дээдэлэгдэбэ. 1592—1598 оной хоорондо [[Япон]]ой [[Тоёотоми Хидёши]] Солонгос үрнэжэ нэбтэрнэ гэжэ халдаар ерэхэдэ уһан сэрэгэй [[И Сүн-шин]] адмиралай «[[яһата мэлхэй онгосо]]», [[Мин улас]]ай сэрэгэй туһаламжатай байлдан байжа түрэ уласаа алдалгүй үлэбэ. Мин уластай уг найртай Чосон 1627, 1636 ондо хойтоһоо мандаһан [[Манжа үндэһэтэн|Манжатай]] хоёронтой байлдажа найрамдан түгэсэбэ. [[Чин улас]]ай эбые олон амар жэмэр, дэлхэйн дахинһаа хамааралгүй хоёр зууниие үдээд [[Баруун дахин|Баруунай]] шахалтаар нээгдэһэн.

1870-д онһоо [[Японой эзэнтэ гүрэн|Япон]] ахяад лэ Солонгосые эзлэхые оролдожо эхилһэн ба 1895 ондо Чосоной хатан хаанай амые хорложо<ref>[http://www.kimsoft.com/2002/jp-rape.htm Murder of Empress Myeongseong]</ref>, уламаар 1905 ондо клиент улас (''протекторат'') болохые тулган зүбшөөрүүлбэ.<ref>[http://joongangdaily.joins.com/200108/30/200108300144080739900090809081.html Forced Annexation]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1910—1945 оной хоорондо [[Япон эзэнтэ Солонгос орон]] болобо. [[Дэлхэйн хоёрдугаар дайн|Дэлхэйн II дайнай]] түгэсхэлдэ [[АНУ]], [[ЗХУ]] хоёр өөһэдынгөө [[улас түрын дэглэм|дэглэмээр]] замнуулхын тулада Солонгосые Японһоо уралдан сүлөөлбэ.

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

{{Аази}}

[[Категори:Солонгос]]
[[Категори:Эб хамта]]
[[Категори:Ази]]


{{stub}}