# Испани
Испани (испан: España), албан ёһоор Испаниин хаанта улас (испан: Reino de España) болбол Пиренейн хахад аралда, баруун урда Европодо оршодог улас юм. Испаниин эхэ газар бараг бүхэлеэрээ урда, зүүн талаараа газарай дундада тэнгистэй хилэлдэг. Маша бага зайда урда талаараа Гибралтар, хойто талаараа Франци, Андорра, Бискайн булан, баруун талаараа Атлантын далай, Португалтай хилэ залгана. Испаниин эзэмшэл газарта мүн Газар дундын тэнгисдэхи Балеарай аралнууд, Африкын эрье оршомой Атлантын далайдахи Канарай аралнууд, Мароккотой хилэ нэгэтэй хойто Африкын Сеута, Мелилья гэһэн хоёр автономито хотонуудшье мүн ородог. Испаниин газар нютаг 504 030 км² болоод баруун дэбисхэрээр Европодо хоёрто (Франциин дараа) жагсадаг. Мүн дундажа үндэрынь 650 м болон энэ үзүүлэлтэнь Швейцариин дараа Европодо хоёрто ороно.
Испани Европодо түрүүшын гоминидууд ерэһэн тухай болон энэ түбиин түүхын үмэнэхи үеын байдалые шудалхада шухала ажа холбогдолтой орон юм. Римэй эзэнтэ гүрэнэй дооро Һиспаниа (лата: Hispania) ехэдэ хүгжэжэ, эзэнтэ гүрэнэй эгээн шухала хэһэгүүдэй нэгэ болобо. Харин дунда зуунай үедэ германшуудай ударидалга дооро ороһон байна. Хожомынь Ибериин хахад арал бараг бүхэлеэрээ лалашуудай ударидалга дооро оробо. Харин удаан хугасаанай туршада Европын хойто хэһэгэй христосой шажанта уласууд доошо түлихэжэ, 1492 ондо лалашууд дарагдаһан болон мүн үеэр олон еврейшүүд хөөгдэхэ гү, али христосой шажанда хүсөөр оруулагдажа байба. Мүн 1492 ондо Колумб Америкэдэ хүрэжэ, дэлхэйн хэмжээтэй гүрэнэй эхилэл табигдаа һэн. XVI-һаа XVII-р зуунай эхин үе хүрэтэр Испани Европын эгээн хүсэрхэг гүрэн болоһон болобошье үргэлжэлһэн дайн зэргэ олон асуудалнуудай үрэ дүндэ хүсэн нүлөө багадхаһан байна. XX-р зуунай дунда үедэ дарангылалда үртэжэ эдэй засаг тогтонги байдалда хүрэһэн болобошье һүүлдэ хурдасатайгаар һэргэбэ. 1978 ондо Үндэһэн хуулита хаанта засагай дооро арадшалал дахин тогтохо болоһон. 1986 ондо Европын холбоондо оролсожо, эдэй засагай болон соёл уралигай һэргэн мандалтатай ушараа һэн.
Испани парламентын засаглалтай арадшалһан ороноор байгуулагдаһан Үндэһэн Хуулита хаанта улас болон 1986 онһоо Европын холбооной гэшүүн орон болонхой. Худалдан абаха шадабариин паритетаар тоосоһон ҮНБ-р тоособол Испаниин эдэй засаг дэлхэйдэ 11-да, Европын холбоондо 5-да ороно.

## Газар зүй
Эхэ газарай (континентальна) Испани хойто зүг Принейһээ ба Бискайн буланһаа урда руу Гибралтарай хоолой болотор нэмжынэ. Испаниин зүүн ба эгээн зүүн урда эрье Францитай хилэһээ Гибралтарай хоолой хүрэтэр Газарай дундада тэнгисээр угаагдана. Испаниин баруун зүгтэ Атлантын далайда ба Португалда хилэлдэг. Мороккодо Испаниин табан анклавууд байнга эзэнтэ гүрэнэй гансахан үлэгдэлнүүд мүн. Сеута ба Мелилья хоёр анклавууд болбол Испаниин нютаг засагай байгууламжа мүн. Морокко Испаниин анклавуудые үмсэлэлые маргаан тэмсэжэ 2002 ондо Сеутын хажуугаархи аралые богони сагай эзэмдэбэ. 
Газараар табан уласуудта хилэлдэг:
- Пиринейн хахад аралай баруун зүгтэ  Португалда — 1 214 км[5],
- Пиринейн хахад аралай урда зүгтэ Загбар:Country data Ехэ Британи Британиин Гибралтар далайн шанада орондо,
- Хойто Африкада  Мороккодо,
- Хойто зүгтэ  Францида,
- Хойто зүгтэ  Андорродо.


## Түүхэ

### Римэйхидэй урда үе
Мүнөөгэй Испанидахи соёл шулуун зэбсэгэй үеһөө (палеолитһоо) эхилнэ. МЭҮ 15 мянган оной үедэ Альтамира мэтэ стилизовалһан агын хада дээрэ амитадай зурагууд бии болобо. МЭҮ 6-5 мянган оной үедэ Испаниин эрье кардиум шаазангай соёл хүрэжэ ерэбэ.
Хүрэл зэбсэгэй үедэ Ибериин баруун урда эрье дээрэ финикиинхидтэй наймаалһан Тартесс гэжэ соёл бии болобо. Шахтануудай дууһаһанай һүүлдэ Тартесс мүхэбэ.
МЭҮ III мянган жэлдэ Испаниин зүүн эрьеэ дахан ибер аймагууд ерэбэ. МЭҮ II мянган жэлдэ ибернүүд мүнөөгэй Кастилиин нютаг дэбисхэртэ бэхилэлһэн һуурин газарта таархажа болобо. Ибернүүд ехэбшэлэн таряашад, малшад ба ангуушад байгаа, хүрэл зэдһээ ажалай зэбсэгүүдые хэрэглэжэ, Газарай дундада тэнгисэй газарта эгээн мэргэн дархадай алдартай байгаа. Ибернүүд 
тартесиинхидэй бии болгоһон хуушан испани бэшэгые хэрэглэбэ. Ибер хэлэн тартесс хэлэтэй хамаагүй байгаа.
Римэйхидэй ёһоор Испанида лигурнууд арад зон ажаһууһан гэжэ бэшэһэн, харин түүхын үедэ тэдэ тухай мэдэгдээгүй байна. 
Хүрэл зэбсэгэй үеын оройдо Иберидэ талын булшангай урнын соёл нэбтэржэ таархаһан (түүхын үедэ лузитанууд энэ соёлой үлэгдэл байгаа магад), МЭҮ I мянган жэлдэ Иберидэ кельт арад зон һууришаһан байна.
МЭҮ 1100 оной оршомдо финикиинхид Испанида һууришажа Мáлака, Гадир (Кадис), Кóрдово колонинуудые байгуулба. Эртын грекүүд Испаниин зүүн эрьедэ (мүнөө үеын Коста-Брава) колонинуудые байгуулба. МЭҮ 680 оной һүүлдэ Карфаген финикиин соёлой гол түб боложо, Гибралтар хоолой соо наймаанай монополи байгуулба. МЭҮ V—IV зуун жэлдэ Карфагенэй нүлөө ехэдхэжэ, Андалусиин ехэнхи хубиие, Балеар аралнуудые ба газар дунда тэнгисэй эрьеэ эзэмдэбэ. Пиренейн хахад аралда Карфагенэй эгээн томо хото Шэнэ Карфаген (мүнөө үеын Картахена) байгаа. Нэгэдүгээр Пуни дайнай үрэ дүндэ Һамилькар ба Һаннибал хахад аралай урда ба зүүн хэһэгые добтолжо мэдэлдээ абаба (МЭҮ 237—219 он).

### Римэй ба вестготуудай үе
Хоёрдугаар Пуни дайнда римэйхид Һаннибалые диилэһэнэй үрэ дүндэ (МЭҮ 218–201 он) карфагенэйхид үлдэһэн байна. Аха Сципионой илалтын һүүлдэ карфагенэйхид бүхы эзэмдэлгэеэ алдаба (МЭҮ 206 он). Римэйхид зүүн ба урда Испаниие эзэмдэһэншье һаа Испаниин ондоо газарта, илангаяа хойто зүгтэ, баатарлиг эсэргүүсэлые тулаһан байна. Нуманциин уналтын һүүлдэ (МЭҮ 133 он) эсэргүүсэл түгэсэһэн байгаа. МЭ I зуун жэлһээ бүхы орон Римэй хиналта доро оробо. Баскуудай гадна Ибериин хүн зон римжуулһан болобо. Римэй засаг уласай түрын талаар нэгэдэлые асарба.
Римэйхидэй засаг хуулиин, хэлэнэй ба Римэй замай аргаар Һиспаниие захирба. Эдэй засагай талаар, Испанида латифунди гэжэ изагууртанай газар эзэмшэлгэнүүд бии болобо. Испани Римэй зааха зээлиин таряанай орон болоод, Испаниин боомто портууд алта мүнгые, нооһые, оливын тоһые ба дарһа архиие экспортировалба. Римэйхид уһажуулгын түсэлнүүдэй ашаар таряалангай ургаса дээшэлүүлбэ. Адриан, Траян, I Феодосий эзэн хаашуул, Сенека гүн ухаантан Испанида түрэбэ. Мартиал, Квинтилиан ба Лукан ирагуу найрагшад баһа Испанида түрөө. Христосой шажан манай эринэй I зуун жэлдэ Испанида оруулагдаба. Испаниин мүнөө үеын хэлэн аялгуунууд ба шажан энэ үеһөө үргэлжэлбэ.
Манай эринэй 409 ондо герман свевүүд ба вандалнууд сармат алануудтай сугтаа Испаниие добтолбо. Свевууд мүнөө үеын Галисида ба хойто Португалда хаанта уласые байгуулба. Вандалнууд урда Испанида уласаа байгуулаад, 429 ондо Хойто Африкада нүүжэ 439 ондо Карфагениие эзэмдэбэ. 419 ондо вестготууд Тулуза ниислэлтэйгээр Испанида ба урда Галлида хаанта уласаа байгуулба. Вуйе байлдаанда I Хлодвигой ударидаһан франкууд 507 ондо II Аларихые диилэжэ, Галлиие эзэмдэбэ. 554 ондо Византиин эзэнтэ гүрэнэй Велизарий жанжан урда Испаниие эзэмдэһэншье һаа, вестготууд удангүй урда Испаниие дахин дайлан эзэлээд 585 ондо Галисидахи свевүүдэй гүрэниие эзэмдэбэ. Тулузые алдаһан һүүлдэ Толедо вестготуудай ниислэл хото болобо. Арианис христосой шажантай байһан герман вестготууд ба римжуулһан түрэл арад зон зэргэсэн ажаһуужа хоёр хуули ёһые амяараа хэрэглэбэ. 589 ондо вестгот I Реккаред хаан арианизмые орхижо католик шажантай болобо. 
711 ондо Тарик ибн Зиядай ударидаһан лалын шажантан бербер сэрэгүүд Гибралтарай хоолойе хүндэлэн гаража Испанида хүрэжэ ерэбэ. Һүүлшын вестгот хаан Родерих илагдажа вестгот хаанта улас мүхэбэ.

### Лалын аль-Андалус ба Реконкиста (VIII—XV зуун жэл)
Удангүй бербершүүд Астури болон Баск ороной гадна бүхы хахад аралые дайлан эзэлбэ. Кордово хото Аббасид Багдад халифта уласай эмирэй (амбанай) ниислэл хүреэн болобо. 756 ондо Омейяд обогой I Абд ар-Рахман ад-Дахил Кордоводо ниислэлтэйгээр бэеэ даанги эмиртэ уласые байгуулба. Тус лалын шажантай улас III Абд ар-Рахманай хааншалалай үедэ һалбаран бадаржа, 923 ондо албанай ёһоор халифта улас болобо. 
Ехэ Карл хаан 778 ондо Переней хахад аралай зүүн хойто зүгые добтолон эзэмдэжэ, Испаниин марка гэһэн можые байгуулба. «Роланд тухай дуунай» гол герой Роланд энэ дайнда үхэбэ. 781 ондо лалашууд энэ нютаг дэбисхэрые дахин эзэлээ. 785 ондо франкууд Жироно хотые эзэлээд, 801 ондо Барселоные эзэлбэ. Барселонын графта улас (Каталолни) Испаниин маркын эгээн шухала нютаг байгаа. Пиреней уулын баруун зүгтэ баскууд франкуудай ба лалашуудай добтолгые һүнөөжэ, Наварра хаанта уласые байгуулба.
Дунда үеын Испани христосой шажантан ба лалын шажантанай хоорондо саг үргэлжын дайнай газар болобо. Аль-Мансур 985 ондо Барселоные эзэлээд һандаргаба. Тэрэнэй хүбүүниинь христосой шажантан хотонуудые дарайн добтолоо. Омейяд эзэнтэ гүрэн XI зуун жэлдэ бишыхан хаанта ба эмиртэ уласуудта задаран унаһан байгаа. Кордовогой эмиртэ улас эдэ обогуудай дунда эгээн шухала байгаа. Кастилиин VI Альфонсо хаан лалын шажантаниие добтолһон ушар, лалын шажантан Африкаһаа альморавидуудые дуудаба. 1147 ондо Альмохад улас Альморавид уласые добтолон Магриб ба аль-Андалусые эзэлбэ. 1212 ондо Лас-Навас-де-Толоса байлдаанай үрэ дүндэ VIII Альфонсо альмохадуудые диилэбэ. Гранадын эмиртэ улас һүүлшын лалын шажантай улас байгаа.
Вестгот Испаниин гансахан үлэгдэл байһан Астури хаанта улас христосой шажантан реконкистын эхилэл байгаа. Вестгот Пелайогой удам байһан Астуриин хаашуул баруун хойто Испание эзэлжэ Леон хаанта уласые байгуулба. Астуриин обог удамай ударидаһан Наварра III Санчо хааншалалай үедэ баһал Арагон ба Кастилиие мэдэлдээ асарба. Санчогой наһа бараһанай һүүлдэ уласынь Наваррада, Арагондо ба Кастилида гурбуулан хубаагдаһан байгаа. Арагон 1137 ондо Барселоно графта уластай нэгэдэбэ. Кастили 1230 ондо III Фердинандын хааншалгын доро Леонтой нэгэдэжэ, 1479 ондо I Изабелла ба V Фердинандын гэрлэһэнэй үрэ дүндэ Арагонтой нэгэдэбэ.
1492 ондо Гранада унаһанай һүүлдэ Реконкиста түгэсэжэ, Арагоной Фердинанд ба Кастилиин Изабелла Наваррын гадна бүхыиспаниин хаашуул болобо. Тэрэ жэлдэ католик хаашуул Испаниһаа еврейнүүдые үлдэбэ. 1492 оной болотор еврейнүүд ба лалашууд Андалусида ажаһуужа болобо. 1478 ондо аутодафе, тамалха, эд зөөри конфискацилха аргые хэрэглэһэн Испаниин инквизици эхилһэн.

### Эзэнтэ гүрэн
I Карл (1519 ондо V Карл нэрэтэйгээр Арюун Римэй эзэн хаанаар һунгагдаһан) V Фердинандые залгамжалжа, Һабсбург обогой түрүүшын Испаниин хаан болобо. Испани һаланги хаанта уласууд ба гүнтэ уласуудта хубаагдажа байһан. Хаанта улас бүри өөрынгөө кортес хуралтай ба хуули ёһотой байгаа. Римэй эзэнтэ гүрэнэй үеһөө өөрынгөө онсолигтой байһан хото һуурин олон эрхэ сүлөөтэй байгаа. Хаан болоходоо Карл тус бүри кортес хуралаар хүлеэн зүбшөөгдэхэ ёһотой байһан. Карлын эжы I Хиирэһэн Хуана наһа бараһанай хүрэтэр Карл эжытэеэ хамтаа Кастилиие захирба. Карлын үбгэнэр зарим орон нютагай, илангаяа Кастилида эрхэ мэдэлые хизгаарлаһан, харин Карлын түблэрүүлхэ бодолгын туршалга 1520—1521 ондо Комунерос буһалгаанда хүргэбэ. Засагай газарай сэрэгшэд буһалгааниие даруулжа буһалгаанай ударидагша Хуан Лопес де Падилья саазалан абаба.
Карл 1556 ондо II Филиппэй түлөө хаанай эрхэһээ татагалзаба. Испани хаанта улас түблэрһэн хизгааргүй бүрин эрхэтэ хаанта улас болохо замдаа байгаа. II Филиппэй ударидалга доро энэ үйлэ ябаса үргэлжэлһэн, хариншье Каталони, Наварра, Арагон, Валенси, Баск орон зэргэ нютагууд нилээн өөрөө засаха эрхые һахин хадагалжа болобо. XVI зуун жэлэй үедэ католик сүмэ үлүү ехэ Испаниин ажамидаралые хинажа эхилбэ. XV зуун жэлэй Томас де Торквемадагай эмхидхэһэн Испаниин инквизици Филиппын ударидалга доро эгээн хүсэтэй болобо. Игнатий де Лойола, Тереса д'Авила, Хуан де ла Крус гансата Контрреформаци хүдэлөөнгые эхилбэ.
II Филипп Испанитай хамта Сицили, Неаполь, Сицили, Сардини, Милан, Милан, Франш-Конте, Нидерланд ба Испаниин бүхы колонинуудые залгамжалба. Нидерландын хойто можонууд Испаниин эзэмдэлые унагааһаншье, урда можонууд дахин Испаниин мэдэлдээ оробо. Испани Францида эсэргүү дайнда диилэжэ 1559 ондо Като-Камбрезиин хэрээндэ хүргэбэ. 1571 ондо испанишууд Лепантогой байлдаанда түрэгүүдые диилэбэ. Харин Испаниин сэрэгэй хүсэн унажа эхилбэ. Испани IV Анрида эсэргүү Франциин шажанай дайнда диилэжэ ядаа. Испани ба Англиин хоорондо далайда ноёрхолой түлөө атаа жүтөөн хүндэржэ 1588 ондо Испаниин Илагдашагүй армада бута сохигдобо.
II Филиппэй залгамжалагшад III Филипп болон IV Филипп хаашуулай үедэ Испани Гушан жэлэй дайнда (1618–1648) татагдажа, 1659 он болотор Францитай дайлаба. Мюнстерэй хэрээнэй ёһоор Наян жэлэй дайн түгэсэжэ, Испани Нидерландын бэеэ даанги байдалые зүбшөөрөө. Вестфалиин энхэ тайбанай ба Пиринейн хэрээнэй үрэ дүндэ Франци Европын эгээн томо хүсэн болобо. Пиринейн хэрээнэй ёһоор Франци Испаниһаа Руссильон ба Конфлан можонуудые оложо абаба. Франциин XIV Людовик дахин Испанитай дайлажа, Деволюциин дайн, Һолландын дайн, Юһэн жэлэй дайнай (Аугсбургын лигын дайн) үрэ дүндэ үшөө үлүү Испаниһаа нютагые эзэмдэбэ. 1580 ондо II Филиппэй ударидалга доро Испаниин мэдэлдэ ороһон Португал буһалгаалжа 1640 ондо бэеэ даанги байдалые һэргээжэ шадаба. Гансахан ондо Каталони бэеэ засаха эрхын түлөө буһалгаалжа 1659 оной энхэ тайбанда эрхынгээ ехэнхи хубиие һахин хадагалжа шадаба.

### Бурбонтон обогой доро
IV Филиппые залгамжалжа ерэһэн II Карл үбэ залгамжалагшагүй байһан тула Испаниин улас түрын дутагдал хүндэрөө. Залгамжалалай гол претендентүүд Франциин XIV Людовик ба Австриин эрцгерцог Карл байгаа. II Карл XIV Людовикэй аша хүбүүн Филиппые залгамжалагшаар томилходоо Франциие дэмжэгшэд диилэһэншье һаа, Карлын наһа бараһанаар Испаниин залгамжалалай дайн (1701–1714) эхилбэ. 1713 оной Утрехтын энхэ тайбанай ёһоор Филипп хаанаар баталһаншье һаа, Испаниин Недерланд, Милан, Неаполь ба Сардини Австрида шэлжүүлээд, Савойя Сицили оложо абаба. Дайнай үрэ дүндэ Филиппые эсэргүүсэһэн Каталони, Валенси ба Арагон автономито байдалаа алдаба.
Испаниин амбициозно хатан Изабелла Фарнезе ба тэрэнэй гол сайд Хулио Альберони алдаһан эзэмшэлээ бусаан абажа туршаба. 1718 ондо Испани Дүрбэлһэн холбоондо эсэргүү дайлажа, 1720 ондо илагдаба. 1733 оной бүлын хэлсээнэй (француз: pacte de famille) үрэ дүндэ Испани Франциин нүлөө доро орожо эхилбэ. Испани 1735 ондо Франциин туһаламжатайгаар Польшын залгамжалалай дайнда Неаполь ба Сицилиие дахин оложо абаба. Харин эдэ хоёр хаанта уласууд Испаниин амбанай захирагдаһан бэшэ аад, бэеэ даанги хаанта уласууд болоһон байна. III Карлын түрүүшын хүбүүн Фердинанд Неаполиин ба Сицилиин хаан болоод, нүгөө хүбүүниинь Карл Испаниин хаан болобо. Долоон жэлэй дайнай һүүлдэ 1763 оной Парисай хэрээнэй ёһоор Испани Флоридые Британида булигдажа, Франциһаа Луизиана оложо абаа. Америкын хубисхалай үедэ Испани Францитай нэгэдэжэ Америкын Нэгэдэһэн Уласые дэмжэһэн тула Флоридые бусаажа шадаба.
Франциин хубисхалта дайнда ба Наполеоной дайнуудта хабаадасаһан Испани илагдаһан ушар, 1808 ондо IV Карл ба VII Фердинанд хаанай эрхэһээ татагалзажа, Жозеф Бонапарт Испаниин хаан болоһон байна. Харин Испаниин энгын арад зон Франциин ноерхолдо эсэргүүсэжэ Пиренейн дайнда эзэмдэгшэдые үлдэжэ шадаба. 1814 оной болотор Испаниин эсэргүүсэлэй хүсэн ба Артур Уэлсли Веллингтоной ударидаһан британишууд франциинхидые үлдэжэ, Кадисай хуралай бэшэһэн 1812 оной үндэһэн хуулиин доро VII Фердинандые хаан шэрээндэ табиба.

### Карлис дайнууд, Нэгэдүгээр бүгэдэ найрамдаха улас
1830 ондо хүбүүгүй байһан VII Фер­ди­нан­д басаган Иза­бел­ла хатан хаан болохын түлөө «праг­ма­ти­к санкциие» (испан: Pragmática Sanción) тунхаглажа, салик хуулие болюулба. 1833 ондо Фердинандын наһан бараһанай һүүлдэ гурбан наһатай байһан Иза­бел­ла хатан хаан боложо, эжынь Ма­рия Кри­сти­на регент болоһон. Фердинандын дүү Дон Карлос ханхүбүүн өөрөө хаан гэжэ хэлээд эрхэтэнэй дайные эхилбэ. Түүхэдэ Нэгэдүгээр карлис дайн гэжэ ерэһэн тус эрхэтэнэй дайн 1839 оной болотор үргэлжэбэ. Изабелла 1868 ондо хаан шэрээнһээ татагалзаһанай һүүлдэ кортес хурал үндэһэн хуулита хаанта засагые тунхаглажа, Савой обогой Италиин хунтайжа Амадейе хаанаар тунхаглаба. 1872 ондо Гурбадугаар карлис дайн эхилээ. 1873 оной 11 һарын 2 үдэртэ I Амадей хаан шэрээнһээ татагалзаһан ушар, кортес хуралай хоер танхим Испаниие бүгэдэ найрамдаха уласаар тунхаглаба. 1876 ондо Изабелла хатанай хүбүүн XII Альфонсо хаан болоһон.
Гадаада бодолгын талаар, Испаниин эзэнтэ гүрэн колониин буһалгаалжа бодоһоной үрэ дүндэ баруун хахад бүмбэрсэгтэхи эзэлһэн газарай ехэнхи хубиие алдаһан байна. 1898 ондо Испани-Америкын дайнай үрэ дүндэ Куба, Пуэрто-Рико, Филиппина алдагдаһан бэлэй.

### XX зуун жэл
XIX болон XX зуун жэлэй эхин үедэ республиканистууд ороноо хизгааргүй бүрин эрхэтэ хаанта засаглалда эсэргүү шунал тэмсэлдэ бодхобо. Испани Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнда нейтральна байдалые һахиһаншье һаа, дайнай дараахи үедэ Мороккодохи колониин эзэмшэлээ хадагалхын түлөө үргэн сар хүреэтэй сэрэгэй үйлэ ажаллалгые ябуулжа байгаа. Мароккогой кампаниин эртын үеһөө сохиһон ушар 1923 ондо Примо де Риверагай дарангылалта дэглэмдэ хүргэбэ. Примо де Ривера 1927 ондо дайные амжалтатайгаар дууһаад 1930 оной болотор засагые бариһан байгаа. 1931 ондо нютаг захиргаанай һунгуулиин һүүлдэ хотын хүн зоной диилэнхи хуби бүгэдэ найрамдаха үзэлые дэмжэһэн ушар XIII Альфонсо Испани уласые орхижо, Испаниин хоёрдугаар бүгэдэ найрамдаха улас байгуулагдаба.
Шэнэ юрэнхылэгшэ либерал Алькала Самора-и-Торрес улас гүрэндэ шэнэшлэлые дүүргэжэ эхилһэншье һаа, баруунтан ба радикальна зүүнтэн бүлэгүүдһөө эсэргүүсэлтэй тулгардаба. Каталонидо гайтай тусгаарлаха ба анархо-синдикалис буһалгаанууд боложо байһан. 1933 оной һунгуулиин һүүлдэ засагай газар баруунта шэлжэжэ эхилһэн ба 1934 ондо Астурида шахтёр уурхайшадай буһалгаан ехэ шуһа урдуулан даруулһан юм.
1936 оной һунгуулида Арадай фронт (бүгэдэ найрамдаха үзэлтэн, социалистууд, коммунистууд ба синдикалистууд) диилэбэ. Мануэль Асаньягай засагай газар өөрынгөө улас түрын бодолго гүйсэдхэжэ эхилһэнэй урда сэрэгэй эрьелтэ боложо, Испаниин эрхэтэнэй дайнда олгобо. Франсиско Франкогой ударидалга доро байһан националистууд Германиин ба Италиин дэмжэһэн байгаа. Лоялистууд Арадай фронтын намай ба Каталониин, Баск ороной националистуудай дэмжэһэн байгаа. Британиин ба Франциин оросолдохогүй бодолгын дээрэһээ лоялистууд СССР-эй гадна ямаршье дэмжэгые оложо ядаба. Лоялистууд сэрэгэй хүсэнэй талаар һула байһан, дотоодын шуһата маргаантай байбашье, Испаниин түб хэһэгтэ горитой эсэргүүсэлые тогтообо. 1938 оной эхеэр лоялистнарай эзэмдэжэ байһан газар нютаг эрид хаһагдажа, 1939 оной нэгэдүгээр һарада Барселоно унаһанай һүүлдээ дайн бараг лэ дууһаһан байгаа. 1939 оной гурбадугаар һарада лоялистууд Мадридые алдаба. Лоялис засагай газар болон олон мянган тэрьедэгшэд Франци руу зугадажа, Франкогой засагай газар удалгүй СССР-һээ гадна бүхы томо улас орон хүлеэн зүбшөөгдэһэн.
1939 ондо Франко илаһанай һүүлдэ, фашис «фалангаһаа» гадна бүхы улас түрын нам хоригдоһон байна. Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үндэ Испани нейтралитедые һахиһаншье һаа, Зүүн фронтдо «Хүхэ дивизиие» эльгэбэ. 1947 ондо Испанида дахин хаанта улас тунхаглагдаһан байбашье, «каудильо» Франко регентлигэй доро хаан шэрээн эзээгүй сүлөөтэй байгаа.
1975 ондо Франко наһа бараһанай һүүлдэ I Хуан Карлос хаан боложо, 1976 ондо Адольфо Суаресые юрэнхы сайдай тушаалда томилбо. 1977 оной 10 һарада улас түрын гол намууд «Монклоа хэлсээниие» (испан: Pactos de la Moncloa) баталжа, гүрэниие арадшалал засагта хүргэжэ эхилбэ. 1978 ондо Испаниин шэнэ үндэһэн хуули хүсэндөө оробо.
1986 ондо Испани Европын холбооной (ЕХ) гэшүүн болобо. 1978 оной үндэһэн хуулиин ёһоор Баск орон ба Каталони горитой автономито байдалые олоһоншье һаа, тэндэ мүнөө хүрэтэр сепаратис хүдэлөөнүүд эдэбхитэй байна.

## Засаг захиргаанай хубаари
| - Андалуси (исп. Andalucía) - Арагон (исп. Aragón) - Астури (исп. Principado de Asturias) - Балеарай аралнууд (исп. Islas Baleares, кат. Illes Balears) - Баск орон (исп. País Vasco, баск Euskadi) - Валенси (исп. Comunidad Valenciana) - Галиси (исп. Galicia, галис. Galiza) - Канарай аралнууд (исп. Islas Canarias) - Кантабри (исп. Cantabria) - Кастили — Ла-Манча (исп. Castilla-La Mancha) - Кастили ба Леон (исп. Castilla y León) - Каталони (исп. Cataluña, кат. Catalunya) - Мадрид (автономито тойрог эрхээр) (исп. Madrid) - Мурси (исп. Región de Murcia) - Наварра (исп. Navarra, баск Nafarroa) - Риоха (исп. La Rioja) - Эстремадура (исп. Extremadura) | Галиси Гибралтар Наварра Мадрид Риоха Арагон Каталони Валенси Кастили– Ла-Манча Эстремадура Португал Кастили и Леон Астури Кантабри Баск орон Мурси Андалуси Сеута Мелилья Франци Балеарай аралнууд Канарай аралнууд Газарай дунда тэнгис Бискайн булан Атлантын далай Андорра Атлантын далай |


Испани
{{Улас
|буряад_нэрэ         = '''Испаниин хаанта улас'''
|уугуул_нэрэ  =  Reino de España
|богони_нэрэ = Испани
|һүлдын_зураг                    = Escudo de España (mazonado).svg
|тугай_зураг = Flag of Spain.svg
|түрын_уряа = {{lang-la|Plus Ultra}} «Хизаарһаа хойшо»
|түрын_дуулал = {{lang-es|Marcha Real}}<br />«Хаанай марш»<br /><center>[[File:Marcha Real-Royal March by US Navy Band.ogg]]</center>
<!-- |Аудио=-->
|засаглалай_хэлбэри       = [[Хаанта улас|Үндэһэн хуулита хаанта засаг]]
|газарай_зураг                   = EU-Spain.svg
|албан_ёһоной_хэлэн                    = [[Испани хэлэн]]
|үндэһэ_язгуур                  =
|ниислэл_хото            = [[Файл:Escudo de Madrid.svg|16px]] [[Мадрид]]
|хамагай_томо_хото = [[Мадрид]]
|тэргүүнэй_класс1          = [[Ван|Хаан]]
|тэргүүнэй_нэрэ1                = [[VI Филипп]]
|тэргүүнэй_класс2          = Юрэнхы сайд
|тэргүүнэй_нэрэ2                = [[Мариано Рахой]]
|хуули_тогтоогшо               = Юрэнхы Кортес ''(Cortes Generales)'' 
|дээдэ_танхим                   = 
|доодо_танхим                   = 
|газар_нютаг_км2             =504 030
|уһанай_процент            = 1,4 %
|хүн_амай_тоосоо              = 46 030 109<ref>{{cite web|url=http://www.ine.es/jaxiBD/tabla.do?per=01&type=db&divi=EPOB&idtab=2|title=Official Population Figures of Spain. Population on the 1&nbsp;April 2010|publisher=Instituto Nacional de Estadística de España|accessdate=5 July 2010|archivedate=17 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120317115207/http://www.ine.es/jaxiBD/tabla.do?per=01&type=db&divi=EPOB&idtab=2}}</ref>
|хүн_ам_тооцоолсон_он = 2010
|хүн_амай_нягтрал_нэгжэ_км2 = 93
|хүн_амын нягтрал_эрэмбэ_дэс   =106
|ДНБ_ХАЧ                       =[[Америк доллар|$]]1.413&nbsp;ехэ наяд<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2016&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=184&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr1.x=48&pr1.y=14|title=Spain|publisher=International Monetary Fund|accessdate=5 November 2011}}</ref>
|ДНБ_ХАЧ_он                    =2011
|ДНБ_ХАЧ_эрэмбэ                =13
|ДНБ_ХАЧ_Нэг_хүнд              =$30,622<ref name=imf2/>
|ДНБ_ХАЧ_Нэг_хүнд_эрэмбэ       =28
|ДНБ_нэрлэсэн                  =$1.536&nbsp;ехэ наяд<ref name=imf2/>
|ДНБ_нэрлэсэн_он               =2011
|ДНБ_нэрлэһэн_эрэмбэ           =12
|ДНБ_нэрлэсэн_нэг_хүнд         =$33,298<ref name=imf2/>
|ДНБ_нэрлэсэн_нэг_хүнд_эрэмбэ  =26
|ХТББИ                         =32<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|title=CIA World Factbook|accessdate=13 August 2008|archivedate=13 May 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090513124910/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html}}</ref>
|Илтгэлцүүр_он                 =2005
|Илтгэлцүүр_ангилал            =
|Илтгэлцүүр_эрэмбэ             =
|ХХИ                           ={{increase}} 0.878<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2011|year=2011|publisher=United Nations|accessdate=5 November 2011}}</ref>
|ХХИ_он                        =2011
|ХХИ_ангилал                   =<span style="color:#090;">һайн</span>
|ХХИ_эрэмбэ                    =23
|мүнгэн_тэмдэгтэ                   = Евро
|мүнгэн_тэмдэгтэ_код    = EUR
|интернет_домэйн                   = [[.es]]
|телефоной_код            = +34
|сагай_бүһэ               = =[[Түб Европын Саг|ТЕС]]
| utc_offset = +1
| зуны_цагийн_бүсийн_нэр = [[Түб Европын зунай саг|ТЕЗС]]
|utc_offset_DST = +2
|зүүлтэ                   = 
}}
'''Испани''' ({{lang-es|España}}), албан ёһоор '''Испаниин хаанта улас''' ({{lang-es|Reino de España}}) болбол [[Пиренейн хахад арал]]да, баруун урда [[Европо]]до оршодог [[улас]] юм. Испаниин эхэ газар бараг бүхэлеэрээ урда, зүүн талаараа [[газарай дундада тэнгис]]тэй хилэлдэг. Маша бага зайда урда талаараа [[Гибралтар]], хойто талаараа [[Франци]], [[Андорра]], [[Бискайн булан]], баруун талаараа [[Атлантын далай]], [[Португал]]тай хилэ залгана. Испаниин эзэмшэл газарта мүн Газар дундын тэнгисдэхи [[Балеарай аралнууд]], [[Африка|Африкын]] эрье оршомой [[Атлантын далай]]дахи [[Канарай аралнууд]], [[Марокко]]той хилэ нэгэтэй хойто Африкын [[Сеута]], [[Мелилья]] гэһэн хоёр автономито хотонуудшье мүн ородог. Испаниин газар нютаг 504 030 км² болоод баруун дэбисхэрээр Европодо хоёрто ([[Франци]]ин дараа) жагсадаг. Мүн дундажа үндэрынь 650 м болон энэ үзүүлэлтэнь [[Швейцари]]ин дараа Европодо хоёрто ороно.

Испани Европодо түрүүшын [[гоминид]]ууд ерэһэн тухай болон энэ түбиин түүхын үмэнэхи үеын байдалые шудалхада шухала ажа холбогдолтой орон юм. [[Римэй эзэнтэ гүрэн]]эй дооро Һиспаниа ({{lang-la|Hispania}}) ехэдэ хүгжэжэ, эзэнтэ гүрэнэй эгээн шухала хэһэгүүдэй нэгэ болобо. Харин дунда зуунай үедэ германшуудай ударидалга дооро ороһон байна. Хожомынь [[Ибериин хахад арал]] бараг бүхэлеэрээ [[Лалын шажан|лалашуудай]] ударидалга дооро оробо. Харин удаан хугасаанай туршада Европын хойто хэһэгэй [[христосой шажан]]та уласууд доошо түлихэжэ, 1492 ондо лалашууд дарагдаһан болон мүн үеэр олон [[еврей]]шүүд хөөгдэхэ гү, али христосой шажанда хүсөөр оруулагдажа байба. Мүн 1492 ондо [[Христофор Колумб|Колумб]] [[Америкэ]]дэ хүрэжэ, дэлхэйн хэмжээтэй гүрэнэй эхилэл табигдаа һэн. XVI-һаа XVII-р зуунай эхин үе хүрэтэр Испани Европын эгээн хүсэрхэг гүрэн болоһон болобошье үргэлжэлһэн дайн зэргэ олон асуудалнуудай үрэ дүндэ хүсэн нүлөө багадхаһан байна. XX-р зуунай дунда үедэ дарангылалда үртэжэ эдэй засаг тогтонги байдалда хүрэһэн болобошье һүүлдэ хурдасатайгаар һэргэбэ. 1978 ондо Үндэһэн хуулита хаанта засагай дооро арадшалал дахин тогтохо болоһон. 1986 ондо [[Европын холбоо]]ндо оролсожо, эдэй засагай болон соёл уралигай һэргэн мандалтатай ушараа һэн.

Испани парламентын засаглалтай арадшалһан ороноор байгуулагдаһан Үндэһэн Хуулита хаанта улас болон 1986 онһоо [[Европын холбоо]]ной гэшүүн орон болонхой. Худалдан абаха шадабариин паритетаар тоосоһон [[ҮНБ]]-р тоособол Испаниин эдэй засаг дэлхэйдэ 11-да, Европын холбоондо 5-да ороно.

== Газар зүй ==
Эхэ газарай (континентальна) Испани хойто зүг [[Пириней уула|Принейһээ]] ба [[Бискайн булан]]һаа урда руу [[Гибралтарай хоолой]] болотор нэмжынэ. Испаниин зүүн ба эгээн зүүн урда эрье Францитай хилэһээ Гибралтарай хоолой хүрэтэр [[Газарай дундада тэнгис]]ээр угаагдана. Испаниин баруун зүгтэ [[Атлантын далай]]да ба [[Португал]]да хилэлдэг. [[Морокко]]до Испаниин табан анклавууд байнга эзэнтэ гүрэнэй гансахан үлэгдэлнүүд мүн. [[Сеута]] ба [[Мелилья]] хоёр анклавууд болбол Испаниин нютаг засагай байгууламжа мүн. Морокко Испаниин анклавуудые үмсэлэлые маргаан тэмсэжэ 2002 ондо Сеутын хажуугаархи аралые богони сагай эзэмдэбэ. 

Газараар табан уласуудта хилэлдэг:
* [[Пиринейн хахад арал]]ай баруун зүгтэ {{Flagicon|Португал}} [[Португал]]да — 1 214 км<ref>Medina García, Eusebio (2006). [http://www.dip-badajoz.es/cultura/ceex/reex_digital/reex_LXII/2006/T.%20LXII%20n.%202%202006%20mayo-ag/RV000827.pdf «Orígenes históricos y ambigüedad de la frontera {{Not a typo|hispano-lusa}} (La Raya)»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525185331/http://www.dip-badajoz.es/cultura/ceex/reex_digital/reex_LXII/2006/T.%20LXII%20n.%202%202006%20mayo-ag/RV000827.pdf |date=25 May 2017 }}. ''Revista de Estudios Extremeños''. Tomo LXII (II Mayo-Agosto). 0210-2854, pags. 713–723.</ref>,
* Пиринейн хахад аралай урда зүгтэ {{Flagicon|Ехэ Британи}} [[Британи]]ин [[Гибралтар]] далайн шанада орондо,
* Хойто Африкада {{Flagicon|Морокко}} [[Морокко]]до,
* Хойто зүгтэ {{Flagicon|Франци}} [[Франци]]да,
* Хойто зүгтэ {{Flagicon|Андорро}} [[Андорро]]до.

== Түүхэ ==
=== Римэйхидэй урда үе ===
[[File:9 Bisonte Magdaleniense polícromo.jpg|thumb|left|[[Альтамира]] агын шулуулиг зураг]]
Мүнөөгэй Испанидахи соёл [[шулуун зэбсэгэй үе]]һөө (палеолитһоо) эхилнэ. {{МЭҮ|15 мянган оной үедэ}} [[Альтамира]] мэтэ стилизовалһан [[шулуулигай зураг|агын хада дээрэ амитадай зурагууд]] бии болобо<ref name="britannica prehistory">{{cite encyclopedia|title=Spain - History - Pre-Roman Spain - Prehistory|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/557573/Spain/214578/History#toc=toc70344|encyclopedia=Britannica Online Encyclopedia|year=2008}}</ref>. {{МЭҮ|6-5 мянган оной үедэ}} Испаниин эрье [[кардиум шаазангай соёл]] хүрэжэ ерэбэ<ref>{{Citation|author=Zilhão|year=2001|title=Radiocarbon evidence for maritime pioneer colonization at the origins of farming in west Mediterranean Europe|journal=PNAS|volume=98|issue=24|pages=14180–14185|doi=10.1073_pnas.241522898}}</ref>.

[[Хүрэл зэбсэгэй үе]]дэ [[Пиренейн хахад арал|Ибериин]] баруун урда эрье дээрэ [[финики]]инхидтэй наймаалһан [[Тартесс]] гэжэ соёл бии болобо<ref>Арриан (Anab. II, 16, 7)</ref><ref>Авиен (Or. mar. 358—369)</ref><ref>Aubet М. Е. Tiro... Р. 239—241.</ref>. Шахтануудай дууһаһанай һүүлдэ Тартесс мүхэбэ.

{{МЭҮ|III мянган жэлдэ}} Испаниин зүүн эрьеэ дахан [[ибернүүд|ибер аймагууд]] ерэбэ. {{МЭҮ|II мянган жэлдэ}} ибернүүд мүнөөгэй [[Кастили]]ин нютаг дэбисхэртэ бэхилэлһэн һуурин газарта таархажа болобо. Ибернүүд ехэбшэлэн таряашад, малшад ба ангуушад байгаа, [[хүрэл]] [[зэд]]һээ ажалай зэбсэгүүдые хэрэглэжэ, Газарай дундада тэнгисэй газарта эгээн мэргэн дархадай алдартай байгаа. Ибернүүд 
тартесиинхидэй бии болгоһон [[хуушан испани бэшэг]]ые хэрэглэбэ. [[Ибер хэлэн]] [[тартесс хэлэн|тартесс хэлэтэй]] хамаагүй байгаа.
Римэйхидэй ёһоор Испанида [[лигурнууд]] арад зон ажаһууһан гэжэ бэшэһэн, харин түүхын үедэ тэдэ тухай мэдэгдээгүй байна. 
Хүрэл зэбсэгэй үеын оройдо Иберидэ [[талын булшангай урнын соёл]] нэбтэржэ таархаһан<ref>[http://www.spain.org.ru/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=484 Пиренейн хахад аралда түмэр зэбсэгэй үе]</ref> (түүхын үедэ [[лузитанууд]] энэ соёлой үлэгдэл байгаа магад), {{МЭҮ|I мянган жэлдэ}} Иберидэ [[Кельтүүд|кельт арад зон]] һууришаһан байна.

{{МЭҮ|1100}} оной оршомдо [[Финики|финикиинхид]] Испанида һууришажа [[Малага|Мáлака]], [[Кадис|Гадир]] ([[Кадис]]), [[Кордово хото|Кóрдово]] колонинуудые байгуулба. [[Эртын Греци|Эртын грекүүд]] Испаниин зүүн эрьедэ (мүнөө үеын Коста-Брава) колонинуудые байгуулба. {{МЭҮ|680}} оной һүүлдэ [[Карфаген]] финикиин соёлой гол түб боложо, Гибралтар хоолой соо наймаанай монополи байгуулба. {{МЭҮ|V—IV зуун жэлдэ}} [[Карфаген]]эй нүлөө ехэдхэжэ, Андалусиин ехэнхи хубиие, [[Балеар арал]]нуудые ба газар дунда тэнгисэй эрьеэ эзэмдэбэ. Пиренейн хахад аралда Карфагенэй эгээн томо хото [[Картахена|Шэнэ Карфаген]] (мүнөө үеын Картахена) байгаа. [[Пуни дайн|Нэгэдүгээр Пуни дайнай]] үрэ дүндэ [[Һамилькар]] ба [[Һаннибал]] хахад аралай урда ба зүүн хэһэгые добтолжо мэдэлдээ абаба (МЭҮ 237—219 он).

=== Римэй ба вестготуудай үе ===
[[Файл:Spain_411_ru.svg|thumb|250px|right|411 ондо Римэй Ибериин дотор свев, алан ба вандал обог аймагуудай байдал]]
[[Пуни дайн|Хоёрдугаар Пуни дайнда]] римэйхид Һаннибалые диилэһэнэй үрэ дүндэ ({{МЭҮ|218–201 он}}) карфагенэйхид үлдэһэн байна. [[Аха Сципион]]ой илалтын һүүлдэ карфагенэйхид бүхы эзэмдэлгэеэ алдаба (МЭҮ 206 он). Римэйхид зүүн ба урда Испаниие эзэмдэһэншье һаа Испаниин ондоо газарта, илангаяа хойто зүгтэ, баатарлиг эсэргүүсэлые тулаһан байна. [[Нуманци]]ин уналтын һүүлдэ (МЭҮ 133 он) эсэргүүсэл түгэсэһэн байгаа. МЭ I зуун жэлһээ бүхы орон Римэй хиналта доро оробо. [[Баскууд]]ай гадна Ибериин хүн зон римжуулһан болобо. Римэй засаг уласай түрын талаар нэгэдэлые асарба.

Римэйхидэй засаг хуулиин, хэлэнэй ба [[Римэй зам]]ай аргаар [[Һиспани]]ие захирба.<ref name="hispania">{{cite web |last=Payne |first=Stanley G. |title = A History of Spain and Portugal; Ch. 1 Ancient Hispania |publisher=The Library of Iberian Resources Online |year=1973 |url=http://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm |accessdate=9 August 2008}}</ref> Эдэй засагай талаар, Испанида [[латифунди]] гэжэ [[изагууртан]]ай газар эзэмшэлгэнүүд бии болобо<ref name="country">{{cite web |last=Rinehart |first=Robert |last2=Seeley |first2=Jo Ann Browning |title=A Country Study: Spain. Chapter 1 – Hispania |publisher=Library of Congress Country Series |year=1998 |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+es0014) |accessdate=9 August 2008 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080922143456/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+es0014%29 |archivedate=22 September 2008 |df=dmy-all }}</ref>. Испани Римэй [[зааха зээли]]ин таряанай орон болоод, Испаниин боомто портууд [[алтан|алта]] [[мүнгэн|мүнгые]], [[нооһон|нооһые]], [[оливын тоһон|оливын тоһые]] ба [[дарһан|дарһа архиие]] экспортировалба. Римэйхид [[Уһажуулга|уһажуулгын]] түсэлнүүдэй ашаар таряалангай ургаса дээшэлүүлбэ. [[Адриан]], [[Траян]], [[I Феодосий]] эзэн хаашуул, [[Дүү Сенека|Сенека]] гүн ухаантан Испанида түрэбэ. [[Мартиал]], [[Квинтилиан]] ба [[Лукан]] ирагуу найрагшад баһа Испанида түрөө. [[Христосой шажан]] манай эринэй I зуун жэлдэ Испанида оруулагдаба.<ref name="country" /> Испаниин мүнөө үеын хэлэн аялгуунууд ба шажан энэ үеһөө үргэлжэлбэ.<ref name="hispania" />

Манай эринэй 409 ондо [[германууд|герман]] [[свевүүд]] ба [[вандалнууд]] [[сарматууд|сармат]] [[аланууд]]тай сугтаа Испаниие добтолбо. Свевууд мүнөө үеын [[Галиси]]да ба хойто [[Португал]]да хаанта уласые байгуулба. Вандалнууд урда Испанида уласаа байгуулаад, 429 ондо Хойто Африкада нүүжэ 439 ондо Карфагениие [[Карфагенэй байлдаан (439)|эзэмдэбэ]]. 419 ондо [[вестготууд]] [[Тулуза]] ниислэлтэйгээр Испанида ба урда [[Галли]]да хаанта уласаа байгуулба. [[Вуйе байлдаан]]да [[I Хлодвиг]]ой ударидаһан [[франкууд]] 507 ондо [[II Аларих]]ые диилэжэ, Галлиие эзэмдэбэ. 554 ондо [[Византиин эзэнтэ гүрэн]]эй [[Велизарий]] жанжан урда Испаниие эзэмдэһэншье һаа, вестготууд удангүй урда Испаниие дахин дайлан эзэлээд 585 ондо Галисидахи свевүүдэй гүрэниие эзэмдэбэ. Тулузые алдаһан һүүлдэ [[Толедо]] вестготуудай ниислэл хото болобо. [[Арианизм|Арианис]] христосой шажантай байһан герман вестготууд ба римжуулһан түрэл арад зон зэргэсэн ажаһуужа хоёр хуули ёһые амяараа хэрэглэбэ. 589 ондо вестгот [[I Реккаред]] хаан арианизмые орхижо [[католицизм|католик шажантай]] болобо. 

711 ондо [[Тарик ибн Зияд]]ай ударидаһан [[лалын шажан]]тан бербер сэрэгүүд Гибралтарай хоолойе хүндэлэн гаража Испанида хүрэжэ ерэбэ. Һүүлшын вестгот хаан [[Родерих]] илагдажа вестгот хаанта улас мүхэбэ.

=== Лалын аль-Андалус ба Реконкиста (VIII—XV зуун жэл) ===
[[File:Map Iberian Peninsula 1000-mn.svg|thumb|250px|right|1000 ондо Пиринейн хахад аралай газарай зураг]]
Удангүй бербершүүд [[Астури]] болон [[Баск орон]]ой гадна бүхы хахад аралые дайлан эзэлбэ. [[Кордово]] хото [[Аббасид обог|Аббасид]] [[Багдад халифта улас]]ай [[эмир]]эй ([[амбан]]ай) ниислэл хүреэн болобо. 756 ондо [[Омейяд обог]]ой [[I Абд ар-Рахман|I Абд ар-Рахман ад-Дахил]] Кордоводо ниислэлтэйгээр бэеэ даанги эмиртэ уласые байгуулба. Тус лалын шажантай улас [[III Абд ар-Рахман]]ай хааншалалай үедэ һалбаран бадаржа, 923 ондо албанай ёһоор [[Кордовын халифта улас|халифта улас]] болобо. 

[[Ехэ Карл]] хаан 778 ондо Переней хахад аралай зүүн хойто зүгые добтолон эзэмдэжэ, [[Испаниин марка]] гэһэн можые байгуулба. «[[Роланд тухай дуун]]ай» гол герой Роланд энэ дайнда үхэбэ. 781 ондо лалашууд энэ нютаг дэбисхэрые дахин эзэлээ. 785 ондо франкууд [[Жироно]] хотые эзэлээд, 801 ондо [[Барселоно|Барселоные]] эзэлбэ. Барселонын графта улас ([[Каталолни]]) Испаниин маркын эгээн шухала нютаг байгаа. Пиреней уулын баруун зүгтэ баскууд франкуудай ба лалашуудай добтолгые һүнөөжэ, [[Наварра]] хаанта уласые байгуулба.

Дунда үеын Испани христосой шажантан ба лалын шажантанай хоорондо саг үргэлжын дайнай газар болобо. [[Аль-Мансур (хаджиб)|Аль-Мансур]] 985 ондо Барселоные эзэлээд һандаргаба. Тэрэнэй хүбүүниинь христосой шажантан хотонуудые дарайн добтолоо<ref>{{cite web|url=http://libro.uca.edu/rc/rc1.htm|title=Ransoming Captives, Chapter One|first=James  William|last=Brodman|website=libro.uca.edu}}</ref>. [[Омейяд улас|Омейяд эзэнтэ гүрэн]] XI зуун жэлдэ бишыхан хаанта ба эмиртэ уласуудта задаран унаһан байгаа. Кордовогой эмиртэ улас эдэ обогуудай дунда эгээн шухала байгаа. Кастилиин [[VI Альфонсо]] хаан лалын шажантаниие добтолһон ушар, лалын шажантан Африкаһаа альморавидуудые дуудаба. 1147 ондо [[Альмохад улас]] [[Альморавид улас]]ые добтолон Магриб ба аль-Андалусые эзэлбэ. 1212 ондо [[Лас-Навас-де-Толоса байлдаан]]ай үрэ дүндэ VIII Альфонсо альмохадуудые диилэбэ. [[Гранадын эмиртэ улас]] һүүлшын лалын шажантай улас байгаа.

Вестгот Испаниин гансахан үлэгдэл байһан Астури хаанта улас христосой шажантан реконкистын эхилэл байгаа. Вестгот [[Пелайо]]гой удам байһан Астуриин хаашуул баруун хойто Испание эзэлжэ [[Леон хаанта улас]]ые байгуулба. Астуриин обог удамай ударидаһан Наварра [[III Санчо]] хааншалалай үедэ баһал [[Арагон хаанта улас|Арагон]] ба [[Кастили хаанта улас|Кастили]]ие мэдэлдээ асарба. Санчогой наһа бараһанай һүүлдэ уласынь Наваррада, Арагондо ба Кастилида гурбуулан хубаагдаһан байгаа. Арагон 1137 ондо Барселоно графта уластай нэгэдэбэ. Кастили 1230 ондо [[III Фердинанд]]ын хааншалгын доро Леонтой нэгэдэжэ, 1479 ондо [[Кастилиин I Изабелла|I Изабелла]] ба [[Арагоной II Фердинанд|V Фердинанд]]ын гэрлэһэнэй үрэ дүндэ Арагонтой нэгэдэбэ.

1492 ондо [[Гранада]] унаһанай һүүлдэ Реконкиста түгэсэжэ, Арагоной Фердинанд ба Кастилиин Изабелла Наваррын гадна бүхыиспаниин хаашуул болобо. Тэрэ жэлдэ католик хаашуул Испаниһаа [[еврейнүүд]]ые үлдэбэ. 1492 оной болотор еврейнүүд ба лалашууд Андалусида ажаһуужа болобо. 1478 ондо [[аутодафе]], тамалха, эд зөөри конфискацилха аргые хэрэглэһэн [[Испаниин инквизици]] эхилһэн.

=== Эзэнтэ гүрэн ===
{{Multiple image|align=right|direction=vertical|width=250
|image1=Spanish Empire around 1580.png
|alt1=refer to caption
|caption1=1580 ондо Европодохи Испаниин эзэмшэл
|image2=Imperio español bajo el reinado de los Austrias.png
|alt2=
|caption2=II Филипп хааншалалай үедэ Испаниин эзэнтэ гүрэн
|image3=
|alt3=
|caption3=
}}
[[V Карл|I Карл]] (1519 ондо V Карл нэрэтэйгээр [[Арюун Римэй эзэнтэ гүрэн|Арюун Римэй эзэн хаанаар]] һунгагдаһан) [[V Фердинанд]]ые залгамжалжа, [[Һабсбург обог]]ой түрүүшын Испаниин хаан болобо. Испани һаланги хаанта уласууд ба гүнтэ уласуудта хубаагдажа байһан. Хаанта улас бүри өөрынгөө кортес хуралтай ба хуули ёһотой байгаа. Римэй эзэнтэ гүрэнэй үеһөө өөрынгөө онсолигтой байһан хото һуурин олон эрхэ сүлөөтэй байгаа. Хаан болоходоо Карл тус бүри кортес хуралаар хүлеэн зүбшөөгдэхэ ёһотой байһан. Карлын эжы [[I Хиирэһэн Хуана]] наһа бараһанай хүрэтэр Карл эжытэеэ хамтаа Кастилиие захирба. Карлын үбгэнэр зарим орон нютагай, илангаяа Кастилида эрхэ мэдэлые хизгаарлаһан, харин Карлын түблэрүүлхэ бодолгын туршалга 1520—1521 ондо [[Комунерос буһалгаан]]да хүргэбэ. Засагай газарай сэрэгшэд буһалгааниие даруулжа буһалгаанай ударидагша [[Хуан Лопес де Падилья]] саазалан абаба.

Карл 1556 ондо [[Испаниин II Филипп|II Филипп]]эй түлөө хаанай эрхэһээ татагалзаба. Испани хаанта улас түблэрһэн хизгааргүй бүрин эрхэтэ хаанта улас болохо замдаа байгаа. II Филиппэй ударидалга доро энэ үйлэ ябаса үргэлжэлһэн, хариншье Каталони, Наварра, Арагон, Валенси, Баск орон зэргэ нютагууд нилээн өөрөө засаха эрхые һахин хадагалжа болобо. XVI зуун жэлэй үедэ [[католик сүмэ]] үлүү ехэ Испаниин ажамидаралые хинажа эхилбэ. XV зуун жэлэй [[Томас де Торквемада]]гай эмхидхэһэн Испаниин инквизици Филиппын ударидалга доро эгээн хүсэтэй болобо. [[Игнатий де Лойола]], [[Тереса д'Авила]], [[Хуан де ла Крус]] гансата Контрреформаци хүдэлөөнгые эхилбэ.

II Филипп Испанитай хамта [[Сицили хаанта улас|Сицили]], [[Неаполь хаанта улас|Неаполь]], [[Сицили хаанта улас|Сицили]], [[Сардини]], [[Милан]], [[Милан]], [[Франш-Конте]], [[Нидерланд]] ба Испаниин бүхы колонинуудые залгамжалба. Нидерландын хойто можонууд Испаниин эзэмдэлые унагааһаншье, [[Испаниин Недерланд|урда можонууд]] дахин Испаниин мэдэлдээ оробо. Испани Францида эсэргүү дайнда диилэжэ 1559 ондо [[Като-Камбрезиин хэрээ]]ндэ хүргэбэ. 1571 ондо испанишууд Лепантогой байлдаанда түрэгүүдые диилэбэ. Харин Испаниин сэрэгэй хүсэн унажа эхилбэ. Испани [[IV Анри]]да эсэргүү [[Франциин шажанай дайн]]да диилэжэ ядаа. Испани ба [[Англи]]ин хоорондо далайда ноёрхолой түлөө атаа жүтөөн хүндэржэ 1588 ондо Испаниин [[Илагдашагүй армада]] бута сохигдобо.

II Филиппэй залгамжалагшад [[III Филипп]] болон [[IV Филипп]] хаашуулай үедэ Испани [[Гушан жэлэй дайн]]да (1618–1648) татагдажа, 1659 он болотор Францитай дайлаба. [[Мюнстерэй хэрээ]]нэй ёһоор [[Наян жэлэй дайн]] түгэсэжэ, Испани Нидерландын бэеэ даанги байдалые зүбшөөрөө. [[Вестфалиин энхэ тайбан]]ай ба [[Пиринейн хэрээ]]нэй үрэ дүндэ Франци Европын эгээн томо хүсэн болобо. Пиринейн хэрээнэй ёһоор Франци Испаниһаа [[Руссильон]] ба [[Конфлан]] можонуудые оложо абаба. Франциин [[XIV Людовик]] дахин Испанитай дайлажа, [[Деволюциин дайн]], [[Һолландын дайн]], [[Юһэн жэлэй дайн]]ай (Аугсбургын лигын дайн) үрэ дүндэ үшөө үлүү Испаниһаа нютагые эзэмдэбэ. 1580 ондо II Филиппэй ударидалга доро Испаниин мэдэлдэ ороһон Португал буһалгаалжа 1640 ондо бэеэ даанги байдалые һэргээжэ шадаба. Гансахан ондо Каталони бэеэ засаха эрхын түлөө буһалгаалжа 1659 оной энхэ тайбанда эрхынгээ ехэнхи хубиие һахин хадагалжа шадаба.

=== Бурбонтон обогой доро ===
[[IV Филипп]]ые залгамжалжа ерэһэн [[II Карл]] үбэ залгамжалагшагүй байһан тула Испаниин улас түрын дутагдал хүндэрөө. Залгамжалалай гол претендентүүд Франциин XIV Людовик ба Австриин эрцгерцог [[VI Карл (Арюун Римэй эзэн хаан)|Карл]] байгаа. II Карл XIV Людовикэй аша хүбүүн [[V Филипп|Филиппые]] залгамжалагшаар томилходоо Франциие дэмжэгшэд диилэһэншье һаа, Карлын наһа бараһанаар [[Испаниин залгамжалалай дайн]] (1701–1714) эхилбэ. 1713 оной [[Утрехтын энхэ тайбан]]ай ёһоор Филипп хаанаар баталһаншье һаа, Испаниин Недерланд, Милан, Неаполь ба Сардини Австрида шэлжүүлээд, [[Савойя]] [[Сицили]] оложо абаба. Дайнай үрэ дүндэ Филиппые эсэргүүсэһэн Каталони, Валенси ба Арагон автономито байдалаа алдаба.

Испаниин амбициозно хатан [[Изабелла Фарнезе]] ба тэрэнэй гол сайд [[Хулио Альберони]] алдаһан эзэмшэлээ бусаан абажа туршаба. 1718 ондо Испани [[Дүрбэлһэн холбооной дайн|Дүрбэлһэн холбоондо]] эсэргүү дайлажа, 1720 ондо илагдаба. 1733 оной [[бүлын хэлсээн]]эй ({{lang-fr|pacte de famille}}) үрэ дүндэ Испани Франциин нүлөө доро орожо эхилбэ. Испани 1735 ондо Франциин туһаламжатайгаар [[Польшын залгамжалалай дайн]]да [[Неаполь хаанта улас|Неаполь]] ба [[Сицили хаанта улас|Сицилиие]] дахин оложо абаба. Харин эдэ хоёр хаанта уласууд Испаниин амбанай захирагдаһан бэшэ аад, бэеэ даанги хаанта уласууд болоһон байна. [[Испаниин III Карл|III Карлын]] түрүүшын хүбүүн [[Хоёр Сицилиин I Фердинанд|Фердинанд]] Неаполиин ба Сицилиин хаан болоод, нүгөө хүбүүниинь [[Испаниин IV Карл|Карл]] Испаниин хаан болобо. [[Долоон жэлэй дайн]]ай һүүлдэ [[1763 оной Парисай хэрээ]]нэй ёһоор Испани Флоридые Британида булигдажа, Франциһаа [[Луизиана]] оложо абаа. [[Америкын хубисхал]]ай үедэ Испани Францитай нэгэдэжэ [[Америкын Нэгэдэһэн Улас]]ые дэмжэһэн тула Флоридые бусаажа шадаба.

[[Франциин хубисхалта дайн]]да ба [[Наполеоной дайн]]уудта хабаадасаһан Испани илагдаһан ушар, 1808 ондо IV Карл ба VII Фердинанд хаанай эрхэһээ татагалзажа, [[Жозеф Бонапарт]] Испаниин хаан болоһон байна. Харин Испаниин энгын арад зон Франциин ноерхолдо эсэргүүсэжэ [[Пиренейн дайн]]да эзэмдэгшэдые үлдэжэ шадаба. 1814 оной болотор Испаниин эсэргүүсэлэй хүсэн ба [[Артур Уэлсли Веллингтон]]ой ударидаһан британишууд франциинхидые үлдэжэ, Кадисай хуралай бэшэһэн 1812 оной үндэһэн хуулиин доро [[VII Фердинанд]]ые хаан шэрээндэ табиба.

=== Карлис дайнууд, Нэгэдүгээр бүгэдэ найрамдаха улас ===
[[File:Isabel de Borbón y Borbón-Dos Sicilias.jpg|thumb|II Иза­бел­ла де Бурбон]]
1830 ондо хүбүүгүй байһан [[VII Фер­ди­нан­д]] басаган [[II Иза­бел­ла|Иза­бел­ла]] хатан хаан болохын түлөө «праг­ма­ти­к санкциие» ({{lang-es|Pragmática Sanción}}) тунхаглажа, [[салик хуули]]е болюулба. 1833 ондо Фердинандын наһан бараһанай һүүлдэ гурбан наһатай байһан Иза­бел­ла хатан хаан боложо, эжынь [[Испаниин Мария Кристина хатан|Ма­рия Кри­сти­на]] регент болоһон. Фердинандын дүү [[Карлос Мариa Исидро де Бурбон|Дон Карлос]] ханхүбүүн өөрөө хаан гэжэ хэлээд эрхэтэнэй дайные эхилбэ. Түүхэдэ [[Нэгэдүгээр карлис дайн]] гэжэ ерэһэн тус эрхэтэнэй дайн 1839 оной болотор үргэлжэбэ. Изабелла [[Испаниин Алдарта хубисхал|1868 ондо хаан шэрээнһээ татагалзаһанай һүүлдэ]] кортес хурал [[үндэһэн хуулита хаанта засаг]]ые тунхаглажа, [[Савой обог]]ой [[Итали хаанта улас|Италиин]] хунтайжа [[Испаниин I Амадей|Амадей]]е хаанаар тунхаглаба. 1872 ондо [[Гурбадугаар карлис дайн]] эхилээ. [[1873 он]]ой [[11 һарын 2]] үдэртэ I Амадей хаан шэрээнһээ татагалзаһан ушар, кортес хуралай хоер танхим Испаниие [[Испаниин нэгэдүгээр бүгэдэ найрамдаха улас|бүгэдэ найрамдаха уласаар]] тунхаглаба. 1876 ондо Изабелла хатанай хүбүүн [[XII Альфонсо]] хаан болоһон.

Гадаада бодолгын талаар, Испаниин эзэнтэ гүрэн колониин буһалгаалжа бодоһоной үрэ дүндэ баруун хахад бүмбэрсэгтэхи эзэлһэн газарай ехэнхи хубиие алдаһан байна. 1898 ондо [[Испани-Америкын дайн]]ай үрэ дүндэ [[Куба]], [[Пуэрто-Рико]], [[Филиппина]] алдагдаһан бэлэй.

=== XX зуун жэл ===

XIX болон XX зуун жэлэй эхин үедэ республиканистууд ороноо хизгааргүй бүрин эрхэтэ хаанта засаглалда эсэргүү шунал тэмсэлдэ бодхобо. Испани [[Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн]]да нейтральна байдалые һахиһаншье һаа, дайнай дараахи үедэ Мороккодохи колониин эзэмшэлээ хадагалхын түлөө үргэн сар хүреэтэй сэрэгэй үйлэ ажаллалгые ябуулжа байгаа. Мароккогой кампаниин эртын үеһөө сохиһон ушар 1923 ондо [[Мигель Примо де Ривера|Примо де Ривера]]гай дарангылалта дэглэмдэ хүргэбэ. Примо де Ривера 1927 ондо дайные амжалтатайгаар дууһаад 1930 оной болотор засагые бариһан байгаа. 1931 ондо нютаг захиргаанай һунгуулиин һүүлдэ хотын хүн зоной диилэнхи хуби бүгэдэ найрамдаха үзэлые дэмжэһэн ушар [[XIII Альфонсо]] Испани уласые орхижо, Испаниин хоёрдугаар бүгэдэ найрамдаха улас байгуулагдаба.

Шэнэ юрэнхылэгшэ либерал [[Нисето Алькала Самора-и-Торрес|Алькала Самора-и-Торрес]] улас гүрэндэ шэнэшлэлые дүүргэжэ эхилһэншье һаа, баруунтан ба радикальна зүүнтэн бүлэгүүдһөө эсэргүүсэлтэй тулгардаба. Каталонидо гайтай тусгаарлаха ба анархо-синдикалис буһалгаанууд боложо байһан. 1933 оной һунгуулиин һүүлдэ засагай газар баруунта шэлжэжэ эхилһэн ба 1934 ондо Астурида шахтёр уурхайшадай буһалгаан ехэ шуһа урдуулан даруулһан юм.

1936 оной һунгуулида [[Испаниин Арадай фронт|Арадай фронт]] (бүгэдэ найрамдаха үзэлтэн, социалистууд, коммунистууд ба синдикалистууд) диилэбэ. [[Мануэль Асанья-и-Диас|Мануэль Асаньягай]] засагай газар өөрынгөө улас түрын бодолго гүйсэдхэжэ эхилһэнэй урда сэрэгэй эрьелтэ боложо, [[Испаниин эрхэтэнэй дайн]]да олгобо. [[Франсиско Франко]]гой ударидалга доро байһан националистууд [[Нацис Германи|Германиин]] ба [[Итали хаанта улас|Италиин]] дэмжэһэн байгаа. Лоялистууд Арадай фронтын намай ба Каталониин, Баск ороной националистуудай дэмжэһэн байгаа. Британиин ба Франциин оросолдохогүй бодолгын дээрэһээ лоялистууд [[СССР]]-эй гадна ямаршье дэмжэгые оложо ядаба. Лоялистууд сэрэгэй хүсэнэй талаар һула байһан, дотоодын шуһата маргаантай байбашье, Испаниин түб хэһэгтэ горитой эсэргүүсэлые тогтообо. 1938 оной эхеэр лоялистнарай эзэмдэжэ байһан газар нютаг эрид хаһагдажа, 1939 оной нэгэдүгээр һарада Барселоно унаһанай һүүлдээ дайн бараг лэ дууһаһан байгаа. 1939 оной гурбадугаар һарада лоялистууд Мадридые алдаба. Лоялис засагай газар болон олон мянган тэрьедэгшэд Франци руу зугадажа, Франкогой засагай газар удалгүй СССР-һээ гадна бүхы томо улас орон хүлеэн зүбшөөгдэһэн.

1939 ондо Франко илаһанай һүүлдэ, [[фашизм|фашис]] «[[Испаниин фаланга|фалангаһаа]]» гадна бүхы улас түрын нам хоригдоһон байна. [[Дэлхэйн хоёрдугаар дайн]]ай үндэ Испани нейтралитедые һахиһаншье һаа, [[Дэлхэйн хоёрдугаар дайн Зүүн фронт|Зүүн фронтдо]] «[[Хүхэ дивизи]]ие» эльгэбэ. 1947 ондо Испанида дахин хаанта улас тунхаглагдаһан байбашье, «[[Каудилизм|каудильо]]» [[Франсиско Франко|Франко]] регентлигэй доро хаан шэрээн эзээгүй сүлөөтэй байгаа<ref>[http://ericche.com/spain#revolution Революция в Испании]</ref>.

1975 ондо Франко наһа бараһанай һүүлдэ [[I Хуан Карлос]] хаан боложо, 1976 ондо [[Адольфо Суарес]]ые юрэнхы сайдай тушаалда томилбо. 1977 оной 10 һарада улас түрын гол намууд «[[Монклоа хэлсээн]]иие» ({{lang-es|Pactos de la Moncloa}}) баталжа, гүрэниие арадшалал засагта хүргэжэ эхилбэ. 1978 ондо Испаниин шэнэ [[Испаниин үндэһэн хуули|үндэһэн хуули]] хүсэндөө оробо.

1986 ондо Испани [[Европын холбоон]]ой (ЕХ) гэшүүн болобо. 1978 оной үндэһэн хуулиин ёһоор [[Баск орон]] ба [[Каталони]] горитой автономито байдалые олоһоншье һаа, тэндэ мүнөө хүрэтэр сепаратис хүдэлөөнүүд эдэбхитэй байна.

== Засаг захиргаанай хубаари ==
{|
|valign=top|
* [[Андалуси]] (<small>[[Испани хэлэн|исп.]]</small> ''Andalucía'')
* [[Арагон]] (<small>[[Испани хэлэн|исп.]]</small> ''Aragón'')
* [[Астури]] (<small>[[Испани хэлэн|исп.]]</small> ''Principado de Asturias'')
* [[Балеарай аралнууд]] (<small>[[Испани хэлэн|исп.]]</small> ''Islas Baleares'', <small>[[Каталан хэлэн|кат.]]</small> ''Illes Balears'')
* [[Баск орон]] (<small>[[Испани хэлэн|исп.]]</small> ''País Vasco'', <small>[[Баск хэлэн|баск]]</small> ''Euskadi'')
* [[Валенси (автономито ниигэм)|Валенси]] (<small>[[Испани хэлэн|исп.]]</small> ''Comunidad Valenciana'')
* [[Галиси]] (<small>[[Испани хэлэн|исп.]]</small> ''Galicia'', <small>[[Галиси хэлэн|галис.]]</small> ''Galiza'')
* [[Канарай аралнууд]] (<small>[[Испани хэлэн|исп.]]</small> ''Islas Canarias'')
* [[Кантабри]] (<small>[[Испани хэлэн|исп.]]</small> ''Cantabria'')
* [[Кастили — Ла-Манча]] (<small>[[Испани хэлэн|исп.]]</small> ''Castilla-La Mancha'')
* [[Кастили ба Леон]] (<small>[[Испани хэлэн|исп.]]</small> ''Castilla y León'')
* [[Каталони]] (<small>[[Испани хэлэн|исп.]]</small> ''Cataluña'', <small>[[Каталан хэлэн|кат.]]</small> ''Catalunya'')
* [[Мадрид]] (автономито тойрог эрхээр) (<small>[[Испани хэлэн|исп.]]</small> ''Madrid'')
* [[Мурси]] (<small>[[Испани хэлэн|исп.]]</small> ''Región de Murcia'')
* [[Наварра (автономито ниигэм)|Наварра]] (<small>[[Испани хэлэн|исп.]]</small> ''Navarra'', <small>[[Баск хэлэн|баск]]</small> ''Nafarroa'')
* [[Риоха]] (<small>[[Испани хэлэн|исп.]]</small> ''La Rioja'')
* [[Эстремадура]] (<small>[[Испани хэлэн|исп.]]</small> ''Extremadura'')
|
{{Image label begin|image=Autonomous communities of Spain no names.svg|width={{{width|400}}}|float={{{float|right}}}}} 
{{Image label small|x=0.07|y=0.08|scale={{{width|400}}}|text=[[Галиси]]}}
{{Image label small|x=0.2875|y=0.76|scale={{{width|400}}}|text=''[[Гибралтар|<span style="color: #48A3B5;">Гибралтар</span>]]''}}
{{Image label small|x=0.55|y=0.093|scale={{{width|400}}}|text=[[Наварра (автономито ниигэм)|Наварра]]}}
{{Image label small|x=0.399|y=0.321|scale={{{width|400}}}|text=[[Мадрид (автономито ниигэм)|Мадрид]]}}
{{Image label small|x=0.44|y=0.2|scale={{{width|400}}}|text=[[Риоха (автономито ниигэм)|Риоха]]}}
{{Image label small|x=0.61|y=0.2075|scale={{{width|400}}}|text=[[Арагон]]}}
{{Image label small|x=0.755|y=0.1725|scale={{{width|400}}}|text=[[Каталони]]}}
{{Image label small|x=0.64|y=0.395|scale={{{width|400}}}|text=[[Валенси (автономито ниигэм)|Валенси]]}}
{{Image label small|x=0.435|y=0.405|scale={{{width|400}}}|text=[[Кастили — Ла-Манча|Кастили–<br>Ла-Манча]]}}
{{Image label small|x=0.152|y=0.432|scale={{{width|400}}}|text=[[Эстремадура]]}}
{{Image label small|x=0.03|y=0.48|scale={{{width|400}}}|text=''[[Португал|<span style="color: #48A3B5;">Португал</span>]]''}}
{{Image label small|x=0.275|y=0.17|scale={{{width|400}}}|text=[[Кастили и Леон|Кастили<br>и Леон]]}}
{{Image label small|x=0.205|y=0.024|scale={{{width|400}}}|text=[[Астури]]}}
{{Image label small|x=0.33|y=0.042|scale={{{width|400}}}|text=[[Кантабри (автономито ниигэм)|Кантабри]]}}
{{Image label small|x=0.46|y=0.045|scale={{{width|400}}}|text=[[Баск орон]]}}
{{Image label small|x=0.5425|y=0.559|scale={{{width|400}}}|text=[[Мурси (автономито ниигэм)|Мурси]]}}
{{Image label small|x=0.31|y=0.59|scale={{{width|400}}}|text=[[Андалуси]]}}
{{Image label small|x=0.22|y=0.80|scale={{{width|400}}}|text=[[Сеута]]}}
{{Image label small|x=0.478|y=0.85|scale={{{width|400}}}|text=[[Мелилья]]}}
{{Image label small|x=0.7|y=0.055|scale={{{width|400}}}|text=''[[Франци|<span style="color: #48A3B5;">Франци</span>]]''}}
{{Image label small|x=0.82|y=0.34|scale={{{width|400}}}|text=[[Балеарай аралнууд|Балеарай<br>аралнууд]]}}
{{Image label small|x=0.77|y=0.74|scale={{{width|400}}}|text=[[Канарай аралнууд|Канарай<br>аралнууд]]}}
{{Image label small|x=0.72|y=0.6|scale={{{width|400}}}|text=''[[Газарай дунда тэнгис|<span style="color: #48A3B5;">Газарай дунда тэнгис</span>]]''}}
{{Image label small|x=0.38|y=0|scale={{{width|400}}}|text=''[[Бискайн булан|<span style="color: #48A3B5;">Бискайн булан</span>]]''}}
{{Image label small|x=0.03|y=0.745|scale={{{width|400}}}|text=''[[Атлантын далай|<span style="color: #48A3B5;">Атлантын<br/>далай</span>]]''}}
{{Image label small|x=0.79|y=0.12|scale={{{width|400}}}|text=''[[Андорра|<span style="color: #48A3B5;">Андорра</span>]]''}}
{{Image label small|x=0.85|y=0.9|scale={{{width|400}}}|text=''[[Атлантын далай|<span style="color: #48A3B5;">Атлантын<br/>далай</span>]]''}}
{{Image label small|x=0.86|y=0.4|scale={{{width|400}}}|text=[[Image:Flag of the Balearic Islands.svg|border|25px]]}}
{{Image label small|x=0.32|y=0.6225|scale={{{width|400}}}|text=[[Image:Flag of Andalucía.svg|border|25px]]}}
{{Image label small|x=0.3|y=0.225|scale={{{width|400}}}|text=[[Image:Flag_of_Castile_and_León.svg|border|25px]]}}
{{Image label small|x=0.63|y=0.43|scale={{{width|400}}}|text=[[File:Bandera de la Comunidad Valenciana (2x3).svg|border|25px]]}}
{{Image label small|x=0.47|y=0.465|scale={{{width|400}}}|text=[[Image:Bandera Castilla-La Mancha.svg|border|25px]]}}
{{Image label small|x=0.61|y=0.24|scale={{{width|400}}}|text=[[Image:Flag of Aragon.svg|border|25px]]}}
{{Image label small|x=0.38|y=0.35|scale={{{width|400}}}|text=[[Image:Flag of the Community of Madrid.svg|border|25px]]}}
{{Image label small|x=0.46|y=0.146|scale={{{width|400}}}|text=[[Image:Flag of La Rioja (with coat of arms).svg|border|25px]]}}
{{Image label small|x=0.484|y=0.8|scale={{{width|400}}}|text=[[Image:Flag of Melilla.svg|border|25px]]}}
{{Image label small|x=0.3|y=0.79|scale={{{width|400}}}|text=[[Image:Flag of Ceuta.svg|border|25px]]}}
{{Image label small|x=0.77|y=0.2|scale={{{width|400}}}|text=[[Image:Flag of Catalonia.svg|border|25px]]}}
{{Image label small|x=0.36|y=0.077|scale={{{width|400}}}|text=[[Image:Flag of Cantabria.svg|border|25px]]}}
{{Image label small|x=0.46|y=0.08|scale={{{width|400}}}|text=[[Image:Flag of the Basque Country.svg|border|25px]]}}
{{Image label small|x=0.08|y=0.11|scale={{{width|400}}}|text=[[Image:Flag of Galicia.svg|border|25px]]}}
{{Image label small|x=0.195|y=0.46|scale={{{width|400}}}|text=[[Image:Flag_of_Extremadura_with_COA.svg|border|25px]]}}
{{Image label small|x=0.53|y=0.12|scale={{{width|400}}}|text=[[Image:Bandera de Navarra.svg|border|25px]]}}
{{Image label small|x=0.215|y=0.052|scale={{{width|400}}}|text=[[Image:Flag of Asturias.svg|border|25px]]}}
{{Image label small|x=0.81|y=0.80|scale={{{width|400}}}|text=[[Image:Flag of the Canary Islands.svg|border|25px]]}}
{{Image label small|x=0.5425|y=0.59|scale={{{width|400}}}|text=[[Image:Flag of the Region of Murcia.svg|border|25px]]}}
{{Image label end}}
|}

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

== Холбооһон ==
* {{Commonscat|Spain}}
* [http://www.spain.info/ Official tourism portal for Spain] {{ref-en}}
* [http://meteorologica.growiktionary.org Weather forecast] {{ref-en}}
* [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/spain.htm Spain] from ''UCB Libraries GovPubs'' {{ref-en}}
* [http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17941641 Spain] from the [[BBC]] News {{ref-en}}
* [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=ES Key Development Forecasts for Spain] from International Futures {{ref-en}}
* [http://ethnomaps.ru/narody-evropy-karty/narody-yujnoy-evropy-karty/76-selskoe-hozyaistvo-i-rastitelnost-ispanii-karta.html Карта сельского хозяйства и растительности Испании (использование земель), 1974.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121110052904/http://ethnomaps.ru/narody-evropy-karty/narody-yujnoy-evropy-karty/76-selskoe-hozyaistvo-i-rastitelnost-ispanii-karta.html |date=2012-11-10 }} {{ref-ru}}
* [http://lenta.ru/articles/2012/05/29/spainincrisis/ Конец «вечного двигателя». Сильнейший финансовый кризис добрался до Испании] {{ref-ru}}

; Засагай газар
* [http://administracion.gob.es/pag_Home/index.html?idioma=en#.VN4im-asWSo E-Government portal for Spain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403052128/http://administracion.gob.es/pag_Home/index.html?idioma=en#.VN4im-asWSo |date=2017-04-03 }} {{ref-en}}

{{Европо}}
{{1000 үгүүлэл}}

[[Категори:Испани| ]]
[[Категори:Европын уласууд]]