# Византиин эзэнтэ гүрэн
Византиин эзэнтэ гүрэн гү, али Зүүн Римэй эзэнтэ гүрэн — Дундада зуунай үедэ оршожо байһан, Константинополь хотодо ниислэлээ байгуулһан, эзэн хаанта түрэтэй Римэй эзэнтэ гүрэн. Оршон һуурин хүнүүд болон хүршэнүүд энэ уласые Римэй эзэнтэ гүрэн гэжэ нэрэдэдэг байһан болоод мүн Romania (грекээр: Ῥωμανία, Rhōmanía) гэдэг байгаа. «Римэй эзэнтэ гүрэн», «Византын эзэнтэ улас»-ай хоорондохо илгаань сэбэр оршон үеын ойлголто болоод хэзээнһээ эхилэн Византиин эзэнтэ гүрэн гэхэнь тодорхой бус байдаг болобош Эзэн хаан I Константин ниислэлээ Никодемиаһаа (Анатолиин хахад арал дахи) Босфорой хоолой дахи Византий руу шэлжүүлжэ Константинополь (өөрөөр "Шэнэ Рома"шье гэдэг) болгоһон хугасаае шухалда тоосодог.
Эзэнтэ гүрэн илангаяа Рома-Персиин болон Византи-Арабын дайнай үеэр нютаг дэбисхэрһээ алдажа, доройтоһон болобошье Европо дахи эдэй засаг, соёл, сэрэгэй хүсэнэй хубида хамагай нүлөөтэй гүрэн хэбээр байһан. Эзэнтэ гүрэн Македониин династиин үедэ һэргэжэ, X зуунай һүүл гэхэд Газар Дундын Тэнгисиин зүүн бүһэ нютагта хамагай хүсэрхэг гүрэн боложо дахин һэргээ. Гэбэшье 1071 онһоо хойшо Эзэнтэ гүрэнэй гол нютаг Бага Азиин ехэхэн хэһэгэй сельджук турк үүдэдэ алдаа. XII зуунда Комнэнийн һэргэлтын үеэр бага зэргэ һэргэжэ, ноёрхолоо хэһэг зуур дахин тогтооһон болобош тэрэнэй залгамжалагшадай үедэ дахин доройтоһон. 1204 ондо Хэрээһэтэнэй дүрбэдүгээр аян дайнаар Эзэнтэ гүрэн үхэлэй сохилто амсажа, задаршье бутран, хоорондоо үрсэлдэгшэ Византын Грек болон Латин уласуудта хубаагдаа. Константинополь ябаандаа һэргэжэ, Палеологой удамай эзэн хаашуул эзэнтэ гүрэнэйе 1261 ондо дахин байгуулһан болобош XIV зуунда дараалһан олон эрхэтэнэй дайн боложо, эзэнтэ гүрэнэй хүсэниие улам бүри һулруулһан. Үлэһэн нютаг дэбисхэрэй ехэнхиие Византи–Османай дайнаар алдажа, уламаар XV зуунда Константинополь хото, үлэһэн нютаг дэбисхэрэй хамта Османай туркуудтэ эзэлэгдэжэ мүхэбэ.

## Гадна холбооһон
- Энэ хуудаһан Византиин эзэнтэ гүрэн гэһэн Викимедиа сангай ангилал холбооһотой.


### Визант судлалын эх сурвалж
- Ciesniewski, C. The Byzantine Achievement Архивировалһан 13 дүрбэ һара 2020 оной., Clio History Journal, 2006.
- Adena, L. The Enduring Legacy of Byzantium Архивировалһан 13 дүрбэ һара 2020 оной., Clio History Journal, 2008.
- WHAT, IF ANYTHING, IS A BYZANTINE? By Clifton R. Fox.
- The Cambridge Medieval History (IV) The Eastern Roman Empire (717—1453) Архивировалһан 27 арбан нэгэ һара 2010 оной..
- Byzantine studies homepage at Dumbarton Oaks. Includes links to numerous electronic texts.
- Byzantium: Byzantine studies on the Internet Архивировалһан 8 арба һара 2014 оной.. Links to various online resources.
- Translations from Byzantine Sources: The Imperial Centuries, c. 700—1204. Online sourcebook, maintained by Paul Stephenson.
- De Re Militari. Resources for medieval history, including numerous translated sources on the Byzantine wars.
- Medieval sourcebook: Byzantium Архивировалһан 14 найма һара 2014 оной.. Numerous primary sources on Byzantine history.
- Bibliography on Byzantine Material Culture and Daily Life. Hosted by the University of Vienna; in English.
- Constantinople Home Page. Links to texts, images and videos on Byzantium.
- Byzantium in Crimea: political history, art and culture.


### Бусад
- De Imperatoribus Romanis. Scholarly biographies of many Byzantine emperors.
- The Fall of the Empire. Byzantine Lesson (2007). (Russian: Гибель империи. Византийский урок) The movie explicating the political and economical reasons for the fall of the Byzantine Empire, filmed by Russian Orthodox Church.
- 12 Byzantine Rulers Архивировалһан 18 долоо һара 2016 оной. by Lars Brownworth of The Stony Brook School; audio lectures. NYTimes review.
- 18 centuries of Roman Empire by Howard Wiseman (Maps of the Roman/Byzantine Empire throughout its lifetime)


Византиин эзэнтэ гүрэн
{{Түүхын улас
 |буряад_нэрэ                 = Византиин эзэнтэ гүрэн
 |уугуул_нэрэ             = {{lang-gr|Βασιλεία Ῥωμαίων}}<br>''{{lang-la|Imperium Romanum}}''
 |статус                   = [[Эзэнтэ гүрэн]]
 |дуулал                     = 
 |туг                     = Byzantine Palaiologos Eagle.svg
 |тугай_бэшэлгэ           = [[Палеолог]]шуудай һүлдэ 
 |һүлдэ                     =
 |һүлдын_бэшэлгэ           =
 |газарай_зураг                    = Justinian555AD.png
 |хэмжээ                   = 
 |бэшэлгэ                 = [[I Юстиниан]] үеын Византиин эзэнтэ гүрэнэй эгээ ехэ эзэмдэлгэ
 <!-- |type_before              = если этот параметр присутствует в шаблоне,
то необходимо указать примерно следующее: «Государства-основатели»,
иначе удалите его, автоматически будет указано: «Предшественники».-->
 |
 |p1                       = Римэй эзэнтэ гүрэн
 |image_p1                 = [[File:Dio coin3.jpg|30px|link=Roman Empire]]
 |border_p1                = no
 <!-- |type_after               = если этот параметр присутствует в шаблоне,
то необходимо указать примерно следующее: «Государства после распада…»,
иначе удалите его, автоматически будет указано: «Преемники».-->
 |s1                       = Оттоман эзэнтэ гүрэн
 |flag_s1                  = Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg
 |border_s1                = no
 |уряа                    = 
 |ниислэл                  = [[Стамбул|Константинополь]]
 |хотонууд                   =  [[Стамбул|Константинополь]], [[Рома]], [[Иерусалим]]
 |хэлэн                     = [[Грек хэлэн]], [[Латин хэлэн]]
 |мүнгэн_тэмдэгтэ                   = [[Солид]]
 |дополнительный_параметр  = 
 |содержимое_параметра     = 
 |газар_нютаг                  = 3 500 000
 |хүн_ама                = 35 000 000 ([[6 зуун]]), 5 000 000 ([[1281 он]])
 |засаглалай_хэлбэри          = [[Хаан|Хаанта засаг]]
 |обог_удам                 = 2 дохи Флавинууд, Палеологууд, г.м.
|байгуулга = 395
|усадхалга = 1204<ref>Захват Константинополя крестоносцами</ref>
|байгуулга2 = 1261<ref>Восстановление империи, объявленное императором [[Михаил VIII Палеолог|Михаилом Палеологом]]</ref>
|усадхалга2 = 1453<ref>Завоевание Константинополя турками</ref>
|<!--- Titles and names of the first and last leaders and their deputies --->
 |тэргүүнэй_тушаал         = [[Хаан]]
 |тэргүүн1               = [[I Константин]] <small>(түрүүшын хаан)</small>
 |тэргүүн_үе1           = 330–337
 |тэргүүн2               = [[XI Константин]] <small>(һүүлшын хаан)</small>
 |тэргүүн_үе2           = 1449–1453
 |шажан                  = [[Православи|Православна]] [[христосой шажан]]
 |дополнительный_параметр1 = 
 |содержимое_параметра1    = 
}}
'''Византиин эзэнтэ гүрэн''' гү, али '''Зүүн Римэй эзэнтэ гүрэн''' — [[Дундада зуун]]ай үедэ оршожо байһан, [[Константинополь]] хотодо ниислэлээ байгуулһан, эзэн хаанта түрэтэй [[Римэй эзэнтэ гүрэн]]. Оршон һуурин хүнүүд болон хүршэнүүд энэ уласые '''Римэй эзэнтэ гүрэн''' гэжэ нэрэдэдэг байһан болоод мүн Romania ([[Грек хэлэн|грекээр]]: ''Ῥωμανία'', ''Rhōmanía'') гэдэг байгаа. «Римэй эзэнтэ гүрэн», «Византын эзэнтэ улас»-ай хоорондохо илгаань сэбэр оршон үеын ойлголто болоод хэзээнһээ эхилэн Византиин эзэнтэ гүрэн гэхэнь тодорхой бус байдаг болобош Эзэн хаан [[I Константин]] ниислэлээ [[Никодемиа]]һаа ([[Анатолиин хахад арал]] дахи) [[Босфорой хоолой]] дахи [[Византий]] руу шэлжүүлжэ [[Константинополь]] (өөрөөр "[[Шэнэ Рома]]"шье гэдэг) болгоһон хугасаае шухалда тоосодог<ref>{{harvnb|Benz|1963|p=176}}.</ref>.

Эзэнтэ гүрэн илангаяа [[Византи-Сассанидай дайн|Рома-Персиин]] болон [[Византи-Арабын дайн]]ай үеэр нютаг дэбисхэрһээ алдажа, доройтоһон болобошье [[Европо]] дахи эдэй засаг, соёл, сэрэгэй хүсэнэй хубида хамагай нүлөөтэй гүрэн хэбээр байһан. Эзэнтэ гүрэн [[Македониин династи]]ин үедэ һэргэжэ, X зуунай һүүл гэхэд Газар Дундын Тэнгисиин зүүн бүһэ нютагта хамагай хүсэрхэг гүрэн боложо дахин һэргээ. Гэбэшье [[1071 он]]һоо хойшо Эзэнтэ гүрэнэй гол нютаг [[Бага Ази]]ин ехэхэн хэһэгэй [[сельджук турк]] үүдэдэ алдаа. XII зуунда Комнэнийн һэргэлтын үеэр бага зэргэ һэргэжэ, ноёрхолоо хэһэг зуур дахин тогтооһон болобош тэрэнэй залгамжалагшадай үедэ дахин доройтоһон. 1204 ондо [[Хэрээһэтэнэй дүрбэдүгээр аян дайн]]аар Эзэнтэ гүрэн үхэлэй сохилто амсажа, задаршье бутран, хоорондоо үрсэлдэгшэ Византын Грек болон Латин уласуудта хубаагдаа. Константинополь ябаандаа һэргэжэ, Палеологой удамай эзэн хаашуул эзэнтэ гүрэнэйе 1261 ондо дахин байгуулһан болобош XIV зуунда дараалһан олон эрхэтэнэй дайн боложо, эзэнтэ гүрэнэй хүсэниие улам бүри һулруулһан. Үлэһэн нютаг дэбисхэрэй ехэнхиие [[Византи–Османай дайн]]аар алдажа, уламаар XV зуунда Константинополь хото, үлэһэн нютаг дэбисхэрэй хамта [[Османай эзэнтэ гүрэн|Османай туркуудтэ]] эзэлэгдэжэ мүхэбэ.

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

== Холбооһон ==
{{commonscat|Byzantine Empire}}

== Гадна холбооһон ==
{{commonscat|Byzantine Empire}}

=== Визант судлалын эх сурвалж ===
* Ciesniewski, C. [http://cliojournal.wikispaces.com/The+Byzantine+Achievement The Byzantine Achievement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200413122728/http://cliojournal.wikispaces.com/The+Byzantine+Achievement |date=2020-04-13 }}, Clio History Journal, 2006.
* Adena, L. [http://cliojournal.wikispaces.com/The+Enduring+Legacy+of+Byzantium The Enduring Legacy of Byzantium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200413122722/http://cliojournal.wikispaces.com/The+Enduring+Legacy+of+Byzantium |date=2020-04-13 }}, Clio History Journal, 2008.
* [http://www.romanity.org/htm/fox.01.en.what_if_anything_is_a_byzantine.01.htm WHAT, IF ANYTHING, IS A BYZANTINE? By Clifton R. Fox].
* [http://www.third-millennium-library.com/MedievalHistory/Cambridge/IV/Eastern-Door.html The Cambridge Medieval History (IV) The Eastern Roman Empire (717—1453)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101127205009/http://www.third-millennium-library.com/MedievalHistory/Cambridge/IV/Eastern-Door.html |date=2010-11-27 }}.
* [https://web.archive.org/web/20080410123427/http://www.doaks.org/Byzantine.html Byzantine studies homepage] at [[Dumbarton Oaks]]. Includes links to numerous electronic texts.
* [http://www.fordham.edu/halsall/byzantium/ Byzantium: Byzantine studies on the Internet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141008060507/http://www.fordham.edu/halsall/byzantium/ |date=2014-10-08 }}. Links to various online resources.
* [https://web.archive.org/web/20010413131628/http://homepage.mac.com/paulstephenson/trans.html Translations from Byzantine Sources: The Imperial Centuries, c. 700—1204]. Online sourcebook, maintained by Paul Stephenson.
* [http://www.deremilitari.org/ De Re Militari]. Resources for medieval history, including numerous translated sources on the Byzantine wars.
* [http://www.fordham.edu/halsall/sbook1c.html Medieval sourcebook: Byzantium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814170022/http://www.fordham.edu/halsall/sbook1c.html |date=2014-08-14 }}. Numerous primary sources on Byzantine history.
* [http://www.univie.ac.at/byzantine/ Bibliography on Byzantine Material Culture and Daily Life]. Hosted by the [[University of Vienna]]; in English.
* [http://www.ellopos.net/elpenor/greek-texts/greek-resources-constantinople.asp Constantinople Home Page]. Links to texts, images and videos on Byzantium.
* [http://graal.org.ua/en/theodoro-principality Byzantium in Crimea: political history, art and culture].

=== Бусад ===
* [http://www.roman-emperors.org/startup.htm De Imperatoribus Romanis]. Scholarly biographies of many Byzantine emperors.
* [http://rutube.ru/tracks/639717.html?v=8a96fcfe7400898167971e4d057e86a2 The Fall of the Empire. Byzantine Lesson (2007). (Russian: Гибель империи. Византийский урок)] The movie explicating the political and economical reasons for the fall of the Byzantine Empire, filmed by Russian Orthodox Church.
* [http://www.anders.com/lectures/lars_brownworth/12_byzantine_rulers/ 12 Byzantine Rulers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160718092221/http://anders.com/lectures/lars_brownworth/12_byzantine_rulers/ |date=2016-07-18 }} by Lars Brownworth of [[The Stony Brook School]]; audio lectures. [http://www.nytimes.com/2007/01/31/education/31education.html NYTimes review].
* [http://www.cit.gu.edu.au/~s285238/Roman/RomanEmpire.html 18 centuries of Roman Empire by Howard Wiseman] (Maps of the Roman/Byzantine Empire throughout its lifetime)

{{1000 үгүүлэл}}

[[Категори:Византиин эзэнтэ гүрэн]]
[[Категори:Грек түүхэ]]
[[Категори:Турк түүхэ]]
[[Категори:Усадхаһан хаанта уласууд]]