# Түбэд
Түбэд (түбэдөөр བོད་) — Гималай ара дахи Tүбэд үндэһэтэнэй нютаг болохо үндэрлиг орон. Газар зүйн тогтосын хубида Tүбэдэй үндэрлиг (Хүхэ Нуур-Tүбэдэй үндэрлиг) хэмээхэ энэ газар орон дундажаар далайн түбшэнһөө дээшэ 4900 метрда үргэгдэбэ.
Үгүүлэн бай Түбэд орон үдэгөө Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Уласай улас түрын бүрэн эрхэй харяанд Түбэдэй өөртөө заһаха орон, Сычуань можо, Хүхэнуур можодо хубаагдадаг. Түбэдһөө гадна Хитад, Монба, Хотон, Чян, Лоба зэрэг яһан үндэһэтэн амидардаг.

## Түүхэ
618 ондо Түбэд Соронзон Гомбо хаанай доро нэгэдхэгдэжэ, 841 он хүрэтэр хүсэрхэгээр оршоһон түүхэнд Түбэдэй эзэнтэ гүрэн гэжэ тэмдэглэжээ. Түүнһээ хойшо Лхаса, Шигацэ дахи Түбэд ударидалгад нэрэ түдэй нэгэдэдэг байһан ба түүнһээ хойшо зарим зуунуудта Монгол, Нанхяад, Манжын ударидалга, нүлөөлэл доро орожо байба.
1951 ондо Түбэдые өөрын салшагүй хэһэг гэжэ үзэһэн БНХАУ сэрэгэй хүсэнээр нэгэдхэгдэжэ үдэгөө Түбэдэй өөртөө заһаха Орон, Хүхэ Нуур болон Сычуань можын баруун бэеээр 5.4 сая гаруй Түбэд хүн амидаран һуужа байна. 1959 ондо Түбэдтэ гараһан боһолгоһоо үүдэн Далай Лама нютагтаа байха аргагүй боложо Энэдхэг рүү дүрбэн гарһанһаа хойшо дахин эхэ нютагтай ошохо боломжогүй байна.

Түбэд
{{Улас
|буряад_нэрэ         = '''Түбэд'''<br/>[[Файл:Töbed.PNG]]
|уугуул_нэрэ  =  <small>[[Түбэд хэлэн|түб.]]</small>'''བོད'''<br/><small>[[Хитад хэлэн|хит.]] 大藏区</small>
|богони_нэрэ = Түбэд
|һүлдын_зураг                    = Emblem of Tibet.svg
|тугай_зураг                     = Flag of Tibet.svg
|түрын_дуулал        = 
<!-- |Аудио=-->
|засаглалай_хэлбэри       = [[Булимтарагдаһан орон]], [[Сүлэлгэдэ засаглал]]
|газарай_зураг                   = Tibetischer Kulturraum Karte 2.png
|албан_ёһоной_хэлэн                    = [[Түбэд хэлэн]], [[Хитад хэлэн]]
|үндэһэ_язгуур                  =
|ниислэл_хото            = [[Лхаса]]
|тэргүүнэй_класс1          = [[Түрын тэргүүн]]
|тэргүүнэй_нэрэ1                = [[Лобсан Сангай]]
|хуули_тогтоогшо               = Сүлэлгэдэ Хурал
|түүхэн_утга                   = Түүхэ
|түүхэн_огноо1                 =1950
|түүхэн_үйл1                   =[[Хитад]]һаа булимтарагдаһан
|түүхэн_огноо2                 = [[1959]] оной [[4 һарын 28]]
|түүхэн_үйл2                   = [[Түб Түбэдэй Захиргаа]] байлуугдаһан
|хүн_амай_тоосоо              = 6 сая Түбэдшүүд
|сагай_бүһэ               = +8
}}
{{Хадмал
|монгол_бэшэг =[[Файл:Töbed.PNG]]
|кирилл_буряад =түбэд
|кирилл_монгол =төвөд
|кирилл_халимаг =төвд
}}
'''Түбэд''' ({{lang-bod|'''བོད'''་}}) — [[Гималай]] ара дахи [[Tүбэд үндэһэтэн]]эй нютаг болохо үндэрлиг [[орон]].<ref>[http://savetibet.ru/img/2010/tibet-book-mong.pdf Кузьмин С. Л. Нууц Түвд орон. Тусгаар тогтониһон ба эзэгнэлэй түүхэ. 2011. Улаанбаатар]</ref> Газар зүйн тогтосын хубида [[Tүбэдэй үндэрлиг]] ([[Хүхэ Нуур-Tүбэдэй үндэрлиг]]) хэмээхэ энэ газар орон дундажаар далайн түбшэнһөө дээшэ 4900 метрда үргэгдэбэ.

Үгүүлэн бай Түбэд орон үдэгөө [[Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас]]ай улас түрын бүрэн эрхэй харяанд Түбэдэй өөртөө заһаха орон, [[Сычуань]] можо, [[Хүхэнуур]] можодо хубаагдадаг. Түбэдһөө гадна [[Хитад]], [[Монба]], [[Хотон]], [[Чян]], [[Лоба]] зэрэг яһан үндэһэтэн амидардаг.

== Түүхэ ==
[[Файл:IMG 1800 Gyantze Kum Bum Palkhor Choide.jpg|thumb|left|Түбэдни [[Буддын шажан]]ай нэгэн үлгы]]
618 ондо Түбэд [[Соронзон Гомбо]] хаанай доро нэгэдхэгдэжэ, 841 он хүрэтэр хүсэрхэгээр оршоһон түүхэнд [[Түбэдэй эзэнтэ гүрэн]] гэжэ тэмдэглэжээ. Түүнһээ хойшо [[Лхаса]], [[Шигацэ]] дахи Түбэд ударидалгад нэрэ түдэй нэгэдэдэг байһан ба түүнһээ хойшо зарим зуунуудта [[Монгол]], [[Нанхяад]], [[Манж]]ын ударидалга, нүлөөлэл доро орожо байба.

1951 ондо Түбэдые өөрын салшагүй хэһэг гэжэ үзэһэн БНХАУ сэрэгэй хүсэнээр нэгэдхэгдэжэ үдэгөө Түбэдэй өөртөө заһаха Орон, [[Хүхэ Нуур]] болон Сычуань можын баруун бэеээр 5.4 сая гаруй Түбэд хүн амидаран һуужа байна. 1959 ондо Түбэдтэ гараһан [[1959 оной Түбэдэй боһолго|боһолгоһоо]] үүдэн [[Далай Лама]] нютагтаа байха аргагүй боложо [[Энэдхэг]] рүү дүрбэн гарһанһаа хойшо дахин эхэ нютагтай ошохо боломжогүй байна.

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

[[Категори:Ази]]


{{stub}}