# Коми хэлэн
Коми хэлэн (комяар коми кыв), коми-зырянуудай болон коми-пермягүүдэй дуугардаг ураал хэлэн. Коми хэлые хэдэн аялгуутай хэлэн гү, али Пермиин хэлэнүүдэй хоёр һалаанудай нэгэ гэжэ үзэжэ болоно. Ондоо пермиин хэлэн хадаа коми хэлэндэ түрэл ураг удмурт хэлэн юм. Коми Улас ба Пермиин хизаар, Кировой можын зарим зүүн-хойто хэһэгээр, Кола хахад аралаар ба Сибириин зарим хэһэгээр тараагдана. Хэлэгшэдэй тоо 219 мянган хүн (2010 оной тоололго).
Коми хэлэн өөрын уран зохёолой нормотой гурбан томо аялгууһаа бүридэнэ:
- коми-зырян хэлэн (хойто аялгуу),
- коми-пермяк хэлэн (урда аялгуу),
- коми-язьвин хэлэн (2003 онһоо өөрын бэшэгтэй).


## Үзэг бэшэг
| А а | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё |
| Ж ж | З з | И и | І і | Й й | К к | Л л |
| М м | Н н | О о | Ӧ ӧ | П п | Р р | С с |
| Т т | У у | Ф ф | Х х | Ц ц | Ч ч | Ш ш |
| Щ щ | Ъ ъ | Ы ы | Ь ь | Э э | Ю ю | Я я |

Коми хэлэнэй түрүүшын үзэг бэшэг хадаа XIV зуунда Коми эхэтэй Пермиин Стефан номлогшын зохёоһон хуушан пермиин бэшэг юм. Тус үзэг бэшэг дунда зуунай грек ба кирилл үзэгтэй адли байна. XVI зуун жэлдэ тус үзэг бэшэгые кирилл үзэгөөр һэлгэгдэһэн байгаа. 1920-ёод онуудта коми хэлые кирилл үзэгһөө гаралтай молодцовой үзэгөөр бэшэбэ. 1930-аадта лата үзэг хэрэглэгдэбэ. 1940-ээд онуудһаа хойшо І, і ба Ӧ, ӧ нэмэритэй ород үзэгые хэрэглэнэ.
Молодцовой бэшэгэй тусхай үзэгүүд палатализаци заадаг гохотой ԁ, ԃ, ԅ, ԇ, ԉ, ԋ, ԍ, ԏ юм.
| А а | Б б | В в | Г г | Ԁ ԁ | Ԃ ԃ | Е е | Ж ж | Җ җ | З з | Ԅ ԅ |
| Ԇ ԇ | І і | Ј ј | К к | Л л | Ԉ ԉ | М м | Н н | Ԋ ԋ | О о | Ӧ ӧ |
| П п | Р р | С с | Ԍ ԍ | Т т | Ԏ ԏ | У у | Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ы ы |

Энэһээ гадна, Ф ф, Х х ба Ц ц ородһоо абтаһан үгэнүүдтэ хэрэглэжэ болоно.
Коми хэлээр хэблэгдэһэн түрүүшын ном хадаа 1815 оной вакцинацилгын гарай абалга юм.

## Аялгуу
Коми хэлэнэй гурбан уран зохёолой нормо байдаг: 
- Уран зохёолой коми-зырян (ходо зүгөөр Коми гэжэ нэрэтэй), Сыктывкарай аялгуу дээрэ һуурилһан.
- Уран зохёолой коми-пермяк, урда (Кудымкар) /v/ аялгуу дээрэ һуурилһаншье һаа, /v/~/l/ хэрэглэл /v/~/l/ коми-зырян аялгууһаа хэмэл байна.
- Уран зохёолой коми-язьвин, 2003 он хүрэтэр коми-пермягай аялгуу гэжэ һанагдаһан.

Лыткинай (1966:44-49; 1976:106–115) ба Тепляшинагай (1976:106–115) бэшэһэнэй ёһоор, коми макро хэлэн прото-коми *l абяанай хүгжэл хамаатайгаар дүрбэн гол аялгуу бүлэгтэ хубаагдана.
1. L-түхэлэй аялгуунууд (Коса-сысола) бүхэ байдалда /l/ хадагална.
  - Луза-летка (L-1)
  - Дээдэсысола (L-2)
  - Дунда сысола (L-3)
    - Печоро (Дунда сысолаһаа гарбалтай) (L-4)

  - Коми-язвин (L-5)
  - Коми-пермяк
    - Хойто (Дунда Кама) аялгуунуудай бүлэг (L-6)
    - Звуздино (Дээдэ Кама) аялгуу (L-7)
2. VL-түхэлэй аялгуунууд (Вычегда) /v/~/l/
  - Дээдэ Вычегда(VL-1)
  - Сыктывкар (Уран зохёолой коми-зырян) (VL-2)
  - Доодо Вычегда (VL-3)
  - Удора (VL-4)
3. ØL-түхэлэй аялгуунууд (Ижма)
  - Вым (ØL-1)
  - Ижма (ØL-2)
4. V-түхэлэй аялгуунууд (Инва )
  - Урда аялгуунуудай бүлэг (Уран зохёолой коми-пермяк) (V)


## Ном зохёол
- Bartens, Raija (2000). Permiläisten kielten rakenne ja kehitys (Finnish хэлээр). Helsinki: Suomalais-Ugrilainen Seura. ISBN 952-5150-55-0.
- Fed'un'ova, G.V. Önija komi kyv ('The Modern Komi Language'). Morfologia/Das’töma filologijasa kandidat G.V.Fed'un'ova kipod ulyn. Syktyvkar: Komi n’ebög ledzanin, 2000. 544 pp. ISBN 5-7555-0689-2.
- Лыткин В. И., Тепляшина Т. И. Пермские языки // Основы финно-угорского языкознания / ИЯ АН СССР. — Т.3. — М.: Наука, 1976.
- Современный коми язык / Под ред. проф. В. И. Лыткина. — Сыктывкар: Коми книжное издательство, 1955.


Коми хэлэн
{{Infobox language
|name=Коми хэлэн
|nativename=коми кыв
|states= [[Оросой холбоото улас]]
|nation= {{flagcountry|RUS}}
* [[Файл:Flag_of_Komi.svg|border|22px]] [[Коми Улас]]
|speakers= 219 205 хүн (2010)<ref>Сумма численности позиций "коми" и "коми-пермяцкий" по [http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls Переписи 2010]. {{ru icon}}</ref>
|familycolor=Ураал
|fam2=[[Пермь хэлэнүүд|Пермь]]
|fam3=[[Коми хэлэн|Коми]]
|iso1=kv
|iso2=kom
|iso3=kom
|glotto=komi1267
|glottorefname=Komi
|lc1=koi
|ld1=[[Коми-пермяк хэлэн|Коми-пермяк]]
|lc2=kpv
|ld2=[[Коми-зырян хэлэн|Коми-зырян]]
|dia1=[[Коми-зырян хэлэн|Коми-зырян]]
|dia2=[[Коми-пермяк хэлэн|Коми-пермяк]]
|dia3=[[Коми-язьвин хэлэн|Коми-язьвин]]
}}
'''Коми хэлэн''' (<small>комяар</small> коми кыв), [[коми-зырянууд]]ай болон [[коми-пермягүүд]]эй дуугардаг [[Ураал хэлэнүүд|ураал]] хэлэн. Коми хэлые хэдэн аялгуутай хэлэн гү, али [[Пермиин хэлэнүүд]]эй хоёр һалаанудай нэгэ гэжэ үзэжэ болоно<ref name="encyc">{{cite book | title=Historical Dictionary of the Russian Federation | publisher=Scarecrow Press | author=Saunders, Robert A. | year=2010 | pages=724 | isbn=9780810854758 | last2=Strukov | first2=Vlad}}</ref>. Ондоо пермиин хэлэн хадаа коми хэлэндэ түрэл ураг [[удмурт хэлэн]] юм. [[Коми Улас]] ба [[Пермиин хизаар]], [[Кировой можо|Кировой можын]] зарим зүүн-хойто хэһэгээр, [[Кола хахад арал]]аар ба Сибириин зарим хэһэгээр тараагдана. Хэлэгшэдэй тоо 219 мянган хүн (2010 оной тоололго)<ref>Сумма численности позиций "коми" и "коми-пермяцкий" по [http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls Переписи 2010].</ref>.

Коми хэлэн өөрын уран зохёолой нормотой гурбан томо аялгууһаа бүридэнэ:
* [[коми-зырян хэлэн]] (хойто аялгуу),
* [[коми-пермяк хэлэн]] (урда аялгуу),
* [[коми-язьвин хэлэн]] (2003 онһоо өөрын бэшэгтэй).

== Үзэг бэшэг ==
{| style="font-family:Microsoft Sans Serif; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF"
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | В в
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ё ё
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | З з
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | И и
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | І і
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Й й
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | К к
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | М м
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | О о
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ӧ ӧ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | П п
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | У у
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ц ц
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Щ щ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ъ ъ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ы ы
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ь ь
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Э э
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ю ю
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Я я
|}

Коми хэлэнэй түрүүшын үзэг бэшэг хадаа XIV зуунда Коми эхэтэй [[Пермиин Стефан]] номлогшын зохёоһон хуушан пермиин бэшэг юм. Тус үзэг бэшэг дунда зуунай [[Грек бэшэг|грек]] ба [[Кирилл|кирилл үзэгтэй]] адли байна. XVI зуун жэлдэ тус үзэг бэшэгые [[кирилл үзэгөөр]] һэлгэгдэһэн байгаа. 1920-ёод онуудта коми хэлые кирилл үзэгһөө гаралтай [[молодцовой үзэг]]өөр бэшэбэ. 1930-аадта [[лата үзэг]] хэрэглэгдэбэ. 1940-ээд онуудһаа хойшо ''І, і'' ба ''Ӧ, ӧ'' нэмэритэй ород үзэгые хэрэглэнэ.

Молодцовой бэшэгэй тусхай үзэгүүд палатализаци заадаг гохотой ԁ, ԃ, ԅ, ԇ, ԉ, ԋ, ԍ, ԏ юм.

{| class="wikitable" cellpadding=4 style="font-size:larger; text-align:center;" summary="Молодцовой бэшэгэй 33 үзэгүүд"
|+ style="font-size:smaller;" | Молодцовой үзэг
|-
| А а || Б б || В в || Г г || Ԁ ԁ || Ԃ ԃ || Е е || Ж ж || Җ җ || З з || Ԅ ԅ
|-
| Ԇ ԇ || І і || Ј ј || К к || Л л || Ԉ ԉ || М м || Н н || Ԋ ԋ || О о || Ӧ ӧ
|-
| П п || Р р || С с || Ԍ ԍ || Т т || Ԏ ԏ || У у || Ч ч || Ш ш || Щ щ || Ы ы
|}

Энэһээ гадна, Ф ф, Х х ба Ц ц ородһоо абтаһан үгэнүүдтэ хэрэглэжэ болоно.

Коми хэлээр хэблэгдэһэн түрүүшын ном хадаа 1815 оной [[вакцинаци]]лгын гарай абалга юм<ref>{{cite book|last1=Taagepera|first1=Rein|title=The Finno-Ugric Republics and the Russian State|date=1999|publisher=C, Hurst & Co.|page=313}}</ref>.

== Аялгуу ==
Коми хэлэнэй гурбан уран зохёолой нормо байдаг: 
* Уран зохёолой коми-зырян (ходо зүгөөр Коми гэжэ нэрэтэй), [[Сыктывкар]]ай аялгуу дээрэ һуурилһан.
* Уран зохёолой коми-пермяк, урда (Кудымкар) /v/ аялгуу дээрэ һуурилһаншье һаа, /v/~/l/ хэрэглэл /v/~/l/ коми-зырян аялгууһаа хэмэл байна.
* Уран зохёолой коми-язьвин, 2003 он хүрэтэр коми-пермягай аялгуу гэжэ һанагдаһан.

Лыткинай (1966:44-49; 1976:106–115) ба Тепляшинагай (1976:106–115) бэшэһэнэй ёһоор, коми макро хэлэн прото-коми *''l'' абяанай хүгжэл хамаатайгаар дүрбэн гол аялгуу бүлэгтэ хубаагдана.
[[File:Komi language dialect map.svg|thumbnail|400px|
{{legend|magenta|/l/ түхэл}}
{{legend|blue|/v/~/l/ түхэл}}
{{legend|red|тэг~/l/ түхэл}}
{{legend|orange|/v/ түхэл}}]]
# L-түхэлэй аялгуунууд ([[Коса гол|Коса]]-[[Сысола гол|сысола]]) бүхэ байдалда {{IPA|/l/}} хадагална.
#* [[Луза гол|Луза]]-[[летка гол|летка]] (L-1)
#* Дээдэ[[Сысола гол|сысола]] (L-2)
#* Дунда сысола (L-3)
#** [[Печоро мүрэн|Печоро]] (Дунда сысолаһаа гарбалтай) (L-4)
#* ''Коми-язвин'' (L-5)
#*''Коми-пермяк''
#** Хойто (Дунда [[Кама мүрэн|Кама]]) аялгуунуудай бүлэг (L-6)
#** Звуздино (Дээдэ Кама) аялгуу (L-7)
# VL-түхэлэй аялгуунууд ([[Вычегда голr|Вычегда]]) /v/~/l/
#* Дээдэ Вычегда(VL-1)
#* Сыктывкар ('''Уран зохёолой коми-зырян''') (VL-2)
#* Доодо Вычегда (VL-3)
#* Удора (VL-4)
# ØL-түхэлэй аялгуунууд ([[Ижма гол|Ижма]])
#* [[Вым гол|Вым]] (ØL-1)
#* Ижма (ØL-2)
# V-түхэлэй аялгуунууд ([[Инва гол|Инва ]])
#* Урда аялгуунуудай бүлэг ('''Уран зохёолой коми-пермяк''') (V)

== Ном зохёол ==
* {{cite book
  |title=Permiläisten kielten rakenne ja kehitys 
  |last=Bartens
  |first=Raija
  |year=2000
  |publisher=Suomalais-Ugrilainen Seura
  |location=Helsinki 
  |language=Finnish 
  |isbn=952-5150-55-0}}
* Fed'un'ova, G.V. ''Önija komi kyv'' ('The Modern Komi Language'). Morfologia/Das’töma filologijasa kandidat G.V.Fed'un'ova kipod ulyn. Syktyvkar: Komi n’ebög ledzanin, 2000. 544 pp.&nbsp;ISBN 5-7555-0689-2.
* Лыткин В. И., Тепляшина Т. И. Пермские языки // Основы финно-угорского языкознания / ИЯ АН СССР. — Т.3. — М.: Наука, 1976.
* Современный коми язык / Под ред. проф. В. И. Лыткина. — Сыктывкар: Коми книжное издательство, 1955.

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

[[Категори:Коми хэлэн]]
[[Категори:Пермь хэлэнүүд]]
[[Категори:Ородой хэлэнүүд]]
[[Категори:Коми Улас]]