# Солир
Солир (ᠰᠣᠯᠢᠷ, мүн һолир) — замбуулинһаа унагша шулуутай бэе юм.
Гараг хоорондын орон зайда янза бүриин наһа бүхы элдэб түрэлэй тооһон, шороо, томо бага хатуу бэенүүд оршодог. Дэлхэйн гадарга тооһоной шэрхэгһээ хэдэн килограмм шэгнүүр татаха шулуу хүрэтэрхи янза бүриин хэмжээтэй замбуулинай бэегээр байнга «бүмбэгэдүүлжэ» байдаг. Эдэ бэенүүдынь дэлхэйн хиин мандалда нэгэ сагта 60,000 км ба энэһээшье ехэ хурдатайгаар орожо ерэн агаарай үрэлтын уламһаа хайлажа шатана.

## Классификаци
Солир доторынь гурба ангилна. Эндэ:
- Солирой бэенүүд — замбуулин орон зайда бай тооһонрй хуримталал гү, али шулуулгын хэлтэрхэй юм.
- Толир — хиин мандалда орожо ерэн шатажа бай бэеын харагдаха хэһэг юм. «Одон харбаха» харбахань сэхэ линидаа толир шатажа байн элирэл юм.
- Солир — шатажа дууһалгүйгөөр дэлхэйн гадарга дээрэ унажа бууха толирой бэеэ солир гэдэг. Солирой унаһан газарайхинь нэрээр голдоо нэрлэнэ. Иимэ замаар дэлхэй дээрэ унажа ерэдэг 200 тонно оршом бэеын ехэнхинь тооһоной бага шэрхэг тэдышье 20 оршомынь солир байдаг.

Найрлагаһаань хамааржа солирые 3 түрэлдэ хубаадаг. Эндэ:
- Түмэр солир — 5-10 хубинь никель агуулһан түмэрлиг;
- Шулуун солир — силикатай түрэлэй минерал шулуулиг ехэтэй;
- Холимог солир;

Шулуун солир ехэ байха магадлалтай болобошье олдоһон солирнууд ехэнхидээ түмэр солир байдаг
Дэлхэйн гадарга дээрэ томо солир унаһанһаа бии болоһон үбэр мүсэ хэлбэринь һарын гадаргада зонхилдог үрэхэ тогоонһоо илгаагүй байдаг.
Монголдо солир унажа байһан мэдээ олон. Жэшээнь, 1933 ондо Үмэнэгоби аймагта Ноён Богдо, Гоби-Алтайда Ажа Богдо (582 кг шэгнүүртэй) зэргэ солир унаба. Эгээн томонь Хобдо аймагай Булган сумын нютагда 20 тн Мүнгэн дүшэ солир юм.

## Солиртой холбогдолтой зураг
- АНУ-ай Орегон можоһоо олдоһон Вильяметта нэрэтэй солир.
- 1868 ондо Висконсин можодо унаһан солир.
- Түмэр солир.


Солир
[[File:The Hoba Meteorite near Grootfontein.jpg|thumb|Гоба солир нэрэтэй Дэлхэйдэ эгээн томо түмэр шулуун]]
'''Солир''' ({{mongolUnicode|ᠰᠣᠯᠢᠷ|h}}, мүн ''һолир'') — [[замбуулин]]һаа унагша [[шулуун|шулуутай]] бэе юм.<ref name="science-meteoroid">{{cite web | url=http://science.yourdictionary.com/meteoroid | publisher=Science Dictionary | title=meteoroid | accessdate= }}</ref><ref name="universe-36398">{{cite web | url=http://www.universetoday.com/36398/what-is-the-difference-between-asteroids-and-meteorites/ | title=What Is The Difference Between Asteroids and Meteorites | first= Jerry | last=Coffey | date=2009-07-30 | quote=...asteroids are smaller than planets but larger than meteoroids | publisher=Universe Today }}</ref><ref name="freedict-meteoroids">{{cite web | url=http://www.thefreedictionary.com/Meteoroids | publisher=The free dictionary | title=meteoroids }}</ref>

[[Гараг]] хоорондын [[Огторгойн орон зай|орон зайда]] янза бүриин наһа бүхы элдэб түрэлэй [[замбуулинай тооһон|тооһон]], шороо, томо бага хатуу [[Огторгойн бэе|бэенүүд]] оршодог. [[Дэлхэй]]н гадарга тооһоной шэрхэгһээ хэдэн [[килограмм]] шэгнүүр татаха [[шулуу]] хүрэтэрхи янза бүриин хэмжээтэй замбуулинай бэегээр байнга «бүмбэгэдүүлжэ» байдаг.<ref name="Е.Батчулуун 2009 352">{{cite book|author=Е.Батчулуун |title=Дэлхий судлал|url=|year=2009|publisher=Мөнхийн үсэг|isbn=|page=352}}</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://education.nationalgeographic.co.uk/education/encyclopedia/meteoroid/?ar_a=1 |accessdate=2014-09-07 |archivedate=2015-07-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150702083607/http://education.nationalgeographic.co.uk/education/encyclopedia/meteoroid/?ar_a=1 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Meteors&Display=OverviewLong |accessdate=2014-09-07 |archivedate=2003-12-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20031226135836/http://www.solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Meteors&Display=OverviewLong }}</ref><ref name="NASA-facts">{{cite web | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/asteroids/overview/fastfacts.html | title=Asteroid Fast Facts | publisher=NASA | date= | accessdate= }}</ref><ref name="universe-100075">{{cite web | url=http://www.universetoday.com/100075/infographic-whats-the-difference-between-a-comet-asteroid-and-meteor/ | title=Infographic: What's the Difference Between a Comet, Asteroid and Meteor? | publisher=Universe Today | date=20 February 2013 }}</ref> Эдэ бэенүүдынь дэлхэйн [[хиин мандал]]да нэгэ [[саг]]та 60,000 км ба энэһээшье ехэ [[хурдан|хурдатайгаар]] орожо ерэн агаарай үрэлтын уламһаа хайлажа шатана.

== Классификаци ==
[[Файл:Meteoroid meteor meteorite.gif|Солирой бэень дэлхэйн агаар мандалые нэбтэлэн газарта буун солир боложо бай үзэгдэл.|thumb|right]]
Солир доторынь гурба ангилна.<ref name="Е.Батчулуун 2009 352"/> Эндэ:

* Солирой бэенүүд — замбуулин орон зайда бай тооһонрй хуримталал гү, али шулуулгын хэлтэрхэй юм.
* [[Толир]] — хиин мандалда орожо ерэн шатажа бай бэеын харагдаха хэһэг юм. «[[Одон харбаха]]» харбахань сэхэ линидаа толир шатажа байн элирэл юм.
* Солир — шатажа дууһалгүйгөөр дэлхэйн гадарга дээрэ унажа бууха толирой бэеэ солир гэдэг. Солирой унаһан газарайхинь нэрээр голдоо нэрлэнэ. Иимэ замаар дэлхэй дээрэ унажа ерэдэг 200 [[тонно]] оршом бэеын ехэнхинь тооһоной бага шэрхэг тэдышье 20 оршомынь солир байдаг.

Найрлагаһаань хамааржа солирые 3 түрэлдэ хубаадаг. Эндэ:

* [[Түмэр]] солир — 5-10 хубинь [[никель]] агуулһан [[түмэрлиг]];
* [[Шулуун]] солир — [[силикат]]ай түрэлэй [[минерал шулуулиг]] ехэтэй;
* [[Холимог]] солир;

Шулуун солир ехэ байха магадлалтай болобошье олдоһон солирнууд ехэнхидээ түмэр солир байдаг

Дэлхэйн гадарга дээрэ томо солир унаһанһаа бии болоһон үбэр мүсэ хэлбэринь [[һара|һарын]] гадаргада зонхилдог үрэхэ тогоонһоо илгаагүй байдаг.

[[Монгол]]до солир унажа байһан мэдээ олон. Жэшээнь, [[1933]] ондо [[Үмэнэгоби]] [[аймаг]]та [[Ноён Богдо]], [[Гоби-Алтай]]да [[Ажа Богдо]] (582 кг шэгнүүртэй) зэргэ солир унаба. Эгээн томонь [[Хобдо]] аймагай [[Булган сума|Булган сумын]] нютагда 20 тн [[Мүнгэн дүшэ]] солир юм.<ref name="Е.Батчулуун 2009 352"/>

== Солиртой холбогдолтой зураг ==
<center><Gallery style="margin:auto;">
Image:Willamette Meteorite AMNH.jpg|АНУ-ай [[Орегон]] [[можо]]һоо олдоһон [[Вильяметта (солир)|Вильяметта]] нэрэтэй солир.
Image:Meteorite Lapham.jpg|[[1868]] ондо [[Висконсин]] можодо унаһан солир.
File:Murnpeowie meteorite.jpg|[[Түмэр солир]].
</gallery></center>

== Холбооһон ==
{{Commonscat|Meteor|Солир}}
* [http://www.fireballhistory.com/ Солирын түүх] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190602121346/http://fireballhistory.com/ |date=2019-06-02 }}
* [http://www.imo.net Олон улсын солир судлалын нийгэмлэг]
* [http://www.amsmeteors.org/ Америкийн солир судлалын нийгэмлэг]
* [http://www.meteorscan.com/meteor-live.html Шууд дамжуулалт]

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

{{Наранай аймаг}}

[[Категори:Одон орон шудалал]]


{{sci-stub}}