# Марий хэлэн
Марий хэлэн — финн-угор хэлэнүүдэй нэгэн. Марийнуудай дунда, ехэбшэлэн Марий Эл ба Башкортостан Уласта тархана. Хуушан нэрэ — «черемис хэлэн».
Финн-пермиин бүлэдэ (балт-финн, саам, мордва, удмурт ба коми хэлэтэй хамта). Марий Эл гадна Вятка мүрэнэй зүүн хойшо тархаһан. Марий (талын-зүүн марий) хэлэн хэдэн арбан нютаг хэлэн ба аялгууһаа бүридэнэ: талын, ганса талын нютагта тархаһан (Йошкар-Олагай хажууда); болон талын хажууда байдаг зүүн (ураалай) аялгуунууд (Башкортостанда, Свердловскын можодо, Удмуртидэ гэхэ мэтэ); баруун-хойто талын марийн аялгуугаар Нижегородой можодо ба Кировой можын зарим аймагуудта тархаһан. Эжэл мүрэнэй зүүн эрьедэ (Козьмодемьянскын хажууда) тархаһан уулын марий хэлэн өөр байдаг.
Талын марий хэлэн уулын марий хэлэтэй ба ород хэлэтэй сугтаа Марий Эл Уласай албан ёһоной хэлэн мүн.

## Хэлэгшэдэй тоо
| Холбооной тойрог/ОХУ-ай нютаг можо | 2002 ондо тоо (%) |
| ---------------------------------- | ----------------- |
| Эжэл ХТ, энэ тоодо                 | 413 209 (91,6 %)  |
| - Марий Эл Улас                    | 254 108 (56,3 %)  |
| - Башкортостан Улас                | 95 405 (21,2 %)   |
| - Татарстан Улас                   | 15 435 (3,4 %)    |
| - Кировой можо                     | 28 161 (6,2 %)    |
| - Удмурт Улас                      | 6 981 (1,6 %)     |
| Ураалай ХТ, энэ тоодо              | 21 818 (4,8 %)    |
| - Свердловскын можо                | 14 770 (3,2 %)    |
| Урда ХТ                            | 4 942 (1,1 %)     |
| Сибириин ХТ                        | 4 016 (0,9 %)     |
| Түб ХТ                             | 3 295 (0,7 %)     |
| Баруун-Хойто ХТ                    | 2 783 (0,6 %)     |
| Алас Дурнын ХТ                     | 970 (0,2 %)       |
| Ниитэ                              | 451 033 (100 %)   |


## Үзэг бэшэг
Кирилл үзэг дээрэ һууриһан марий үзэг бэшэг XVIII зуун жэлдэ бии болобо. Мүнөө үеын үзэг бэшэг хэдэ хэдэн хубилалтатайгаар 1870-оод онуудһаа хэрэглэгдэжэ байна.
Марий хэлэн дээрэ «Ончыко» («Урагшаа»), «Пачемыш» («Зугы»), «Шум-чӧн изолык» («Зүрхэнэймнай тала») гэһэн сэтгүүлнүүд, «Кугарня» («Долооной зургаан»), «Марий Эл», «Чолман» («Кама») ба «Морко мланде» («Морко нютаг») гэһэн сонинууд хэблэгдэнэ.

### Мүнөө үеын үзэг бэшэг
| А а | Ä ä | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё |
| Ж ж | З з | И и | Й й | К к | Л л | М м | Н н |
| О о | Ӧ ӧ | П п | Р р | С с | Т т | У у | Ӱ ӱ |
| Ф ф | Х х | Ц ц | Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ | Ы ы |
| Ӹ ӹ | Ь ь | Э э | Ю ю | Я я |     |     |     |


Марий хэлэн
{{Infobox language
|name=Марий хэлэн
|nativename=марий йылме
|states= [[Оросой холбоото улас]]
|nation= {{flagcountry|RUS}}
* [[Файл:Flag of Mari El.svg|border|22px]] [[Марий Эл]]
|speakers= * зүүн-талын:
365 316 (2010)
* [[Уулын марий хэлэн|уулын марий]]:
23 062 (2010)<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls Перепись-2010]</ref>
|date = 2010
|familycolor=Ураал
|fam2=[[финн-угор хэлэнүүд|Финн-угор]]
|fam3=[[финн-эжэлэй хэлэнүүд|Финн-эжэлэй]]
|iso2        = chm
|iso3        = chm
|lc1         = mhr
|ld1         = Зүүн-талын марий
|lc2         = mrj
|ld2         = Уулын марий
|glotto      = mari1278
|glottorefname= Mari
|notice=IPA
}}
'''Марий хэлэн''' — [[финн-угор хэлэнүүд]]эй нэгэн. [[Марийнууд]]ай дунда, ехэбшэлэн [[Марий Эл]] ба [[Башкортостан|Башкортостан Уласта]] тархана. Хуушан нэрэ — «черемис хэлэн».

Финн-пермиин бүлэдэ ([[балт-финн хэлэнүүд|балт-финн]], [[саам хэлэнүүд|саам]], [[мордва хэлэн|мордва]], [[удмурт хэлэн|удмурт]] ба [[коми хэлэн|коми]] хэлэтэй хамта). [[Марий Эл]] гадна Вятка мүрэнэй зүүн хойшо тархаһан. Марий (талын-зүүн марий) хэлэн хэдэн арбан нютаг хэлэн ба аялгууһаа бүридэнэ: талын, ганса талын нютагта тархаһан ([[Йошкар-Ола]]гай хажууда); болон талын хажууда байдаг зүүн (ураалай) аялгуунууд ([[Башкортостан]]да, [[Свердловскын можо]]до, [[Удмурти]]дэ гэхэ мэтэ); баруун-хойто талын марийн аялгуугаар [[Нижегородой можо]]до ба [[Кировой можодо|Кировой можын]] зарим аймагуудта тархаһан. Эжэл мүрэнэй зүүн эрьедэ ([[Козьмодемьянск]]ын хажууда) тархаһан [[уулын марий хэлэн]] өөр байдаг.

Талын марий хэлэн [[уулын марий хэлэн|уулын марий хэлэтэй]] ба [[ород хэлэн|ород хэлэтэй]] сугтаа [[Марий Эл|Марий Эл Уласай]] албан ёһоной хэлэн мүн<ref>{{Cite web |title=Закон Республики Марий Эл от 26 октября 1995 года № 290-III (ред. от 10.03.2011) «О языках в Республике Марий Эл». |url=http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/legislation_RF/printable.php?do4=document&id4=98038fef-0484-4f00-b237-598aa4b6a27e |accessdate=2016-11-13 |archivedate=2013-12-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131211155054/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/legislation_RF/printable.php?do4=document&id4=98038fef-0484-4f00-b237-598aa4b6a27e }}</ref>.

== Хэлэгшэдэй тоо ==
{| class="standard"
!Холбооной тойрог/ОХУ-ай нютаг можо ||2002 ондо тоо
(%)
|-
| Эжэл ХТ, энэ тоодо
| 413 209 (91,6 %)
|-
|  - [[Марий Эл]] Улас
| 254 108 (56,3 %)
|-
|  - [[Башкортостан]] Улас
| 95 405 (21,2 %)
|-
|  -  [[Татарстан]] Улас
| 15 435 (3,4 %)
|-
|  - [[Кировой можо]]
| 28 161 (6,2 %)
|-
|  - [[Удмурти|Удмурт Улас]]
| 6 981 (1,6 %)
|-
| Ураалай ХТ, энэ тоодо
| 21 818 (4,8 %)
|-
|  - [[Свердловскын можо]]
| 14 770 (3,2 %)
|-
| Урда ХТ
| 4 942 (1,1 %)
|-
| Сибириин ХТ
| 4 016 (0,9 %)
|-
| Түб ХТ
| 3 295 (0,7 %)
|-
| Баруун-Хойто ХТ
| 2 783 (0,6 %)
|-
| Алас Дурнын ХТ
| 970 (0,2 %)
|-
| '''Ниитэ'''
| 451 033 (100 %)
|}

== Үзэг бэшэг ==
[[Кирилл үзэг]] дээрэ һууриһан марий үзэг бэшэг XVIII зуун жэлдэ бии болобо. Мүнөө үеын үзэг бэшэг хэдэ хэдэн хубилалтатайгаар 1870-оод онуудһаа хэрэглэгдэжэ байна.
Марий хэлэн дээрэ «Ончыко» («Урагшаа»), «Пачемыш» («Зугы»), «Шум-чӧн изолык» («Зүрхэнэймнай тала») гэһэн [[сэтгүүл]]нүүд, «Кугарня» («Долооной зургаан»), «Марий Эл», «Чолман» («[[Кама мүрэн|Кама]]») ба «Морко мланде» («Морко нютаг») гэһэн [[сонин]]ууд хэблэгдэнэ.

=== Мүнөө үеын үзэг бэшэг ===
{| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF"
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ä ä
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | В в
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ё ё
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | З з
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | И и
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Й й
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | К к
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | М м
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | О о
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ӧ ӧ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | П п
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | У у
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ӱ ӱ
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ц ц
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Щ щ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ъ ъ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ы ы
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ӹ ӹ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ь ь
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Э э
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ю ю
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Я я
|}

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

[[Категори:Хэлэнүүд]]