# Ажаүйлэдбэриин хубисхал
Ажаүйлэдбэриин хубисхал (англи: Industrial Revolution) гэжэ 18-р зуунһаа 19-р зуунай хоорондо автоматизацилһан үйлэдбэринүүд амидаралда нэбтэржэ, ажаүйлэдбэридэ гараһан томо дэбжэлтэ, түүнтэй холбогдон гараһан ниигэмэй бүридэлэй хубилалта хэлэнэ. Оршон үеын хүшэгые нээһэн үйлэ ябадал гэгдэдэг. Һүүлшын жэлнүүдтэ «ажаүйлэдбэрижэлгэ» (индустриализацилга) гэдэг нэрэ томьёое ашаглахань олон болоһон.

## Юрэнхы ойлголто
«Ажаүйлэдбэриин хубисхал» гэдэг үгые анха 1837 ондо Луи Огюст Бланки хэрэглэһэн болоод 1844 ондо Фридрих Энгельс бүтээлдээ дуридаһанаар дэлгэрбэ. 1760-аад онһоо 1830-аад ондо Англида гараһан ажаүйлэдбэриин дэбжэлтые зааһан нэрэ томьёо байһан болоод уламаар хүгжэлэй үе шатанай онолой нэгэ эд эсиинь боложо, Англиһаа эхилэн Бельги, Франци, АНУ, Германи зэргэ уласуудта гаража, оршон үежэхэ шатандаа ороһон гэжэ үзэдэг.
Ажаүйлэдбэриин хубисхал Англиһаа эхилһэн гол шалтагаануудаар түүхэй эдэй маша ехэ баялиг, мүн маша ехэ хүн зон бүхы заха зээл болохо колонинуудые эзэлһэн, мүн Пуританай хубисхал, нэрэ түрын хубисхал зэргын үрэ дүндэ бии болоһон ниигэм, улас түрэ, эдэй засагай оршон нүхэсэл, хүдөө ажахын хубисхалай үрэ дүндэ һуларһан ажаллаха хүсэн зэрэгые дуридажа болоно.
1763 ондо Парисай хэрээ байгуулагдан долоон жэлэй дайн дууһагабари болоһоноор Англинь Америкэ, Энэдхэгтэ Франциһаа дабуу талатай боложо, дэлхэйдэ тэргүүлхэ байра һууриие эзэлхэ болоо.

## Үрнэл

### Нэхэмэл, ээрэмэлэй машинын технологи
1733 ондо Джон Кей нэхэмэлэй машинын нэгэ хэһэг болохо холхигшые («челнокые») һайжаруулан ниидэдэг холхигшые бии болгоһоноор нэхэмэлэй машинын хурдан шангаар ехэдхэһэн байна. Иимэ нэхэмэл бүтээгдэхүүнэй үйлэдбэрилэл нэмэгдэхын хэрээр хуушанай ээрүүл ашаглаһан ээрэмэлэй үйлэдбэрилэлынь хэрэгсээе хангажа диилэхэгүй болобо. 1764 ондо Джеймс Харгривс «Ээрэгшэ Дженни» машиные зохёон бүтээһэниинь нэгэ доро 8 ээрүүлэндэ утаһан ээрэхэ шадабаритай (хожом һайжаруулан 16 болгоһон), олон тэнхэлэгтэ машина байгаа.
1769 ондо Ричард Аркрайт уһаар ажалладаг ээрэмэлэй машина зохёон бүтээһэниинь айлын гэртэ багтамгүй абарга эдһээ гадана олон хүнэй хүсэн шаардагдадаг, тэрэ хэрээрээ бүтээмжэ маша үндэртэй эд байба. Иимэ хэдэн зуун ажалтантай ээрэмэлэй үйлэдбэринүүд байгуулагдажа эхилбэ. Гэбэшье уһаар ажалладаг ээрэмэлэй машинын автор Аркрайт бэшэ, Джон Кей байгаа.
Гэхэдээ ээрэгшэ Дженнигээр ээрэһэн утаһан нарин болобош таһархадаа амархан, Аркрайтай машинаар ээрэһэн утаһан бэхи болобошье бүдүүн байгаа. Энэ асуудалые Сэмюэл Кромптон Ээрэгшэ лууһан машинаараа 1779 ондо шиидэһэн юм (Адуу, элжэгэнэй эрлииз лууһаниинь тэдэгээрэй һайн талые абажа түрэдэг тула тиигэжэ нэрлэбэ).

### Түмэрлигэй технологи
Түмэрлигэй үйлэдбэрилэлэйнь хуушанай технологи болохо, Англида хобор байдаг модоной нүүрһэн ашаглан гаргажа абадаг байһан тула 16-р зуунһаа эхитэй үндэр хэрэгсээе хангажа диилэхэгүй байгаа.
18-р зуунда Авраам Дерби Англида элбэг байдаг шулуун нүүрһые коксжуулжа түмэр гарган абаха аргые нээһэнээр байдал огто өөр болобо.

### Хүдэлгүүрэй нээлтэ
Шулуун нүүрһэн олборлолто нэмэгдэхын хэрээр нүүрһэнэй уурхайда гүнэй уһые зайлуулха асуудал бодожо ерэбэ. Үүные шэдэхын тулада 1712 ондо Томас Ньюкомен ууралай хүдэлгүүр ашаглаһан шахуурга бүтээбэ.

### Тээбэриин хэрэгсэлэй хүгжэл
1807 ондо Роберт Фултон ууралай хүдэлгүүртэй онгосо зохёон бүтээжэ, 1804 ондо Ричард Тревитик ууралай хүдэлгүүртэй зүтгүүр нээһэные Джорж Стефенсон һайжаруулба.
1830-аад онһоо түмэр замай һүлжээ хүгжэжэ, 1850 он гэхэдэ 6000 миль зам табигдаад байба.

## Ниигэмдэ үзүүлһэн нүлөө

### Ниигэм улас түрэ
Бараа бүтээгдэхүүные олоноор үйлэдбэрилхэ болоһонтой холбогдуулан амижиргаанай үнэ сэн химдарһан юм.
Үйлэдбэринүүд олоноор баригдажа, ажалшан анги гэхэ ойлголто бүрилдэн тогтоһон болоод тэдэ тоогоор олон боломогсо һунгуулиин эрхэ олгохые шаардажа чартис хүдэлөөн үрэтэй байгаа.
Мүн хүрэнгэтэнэй ниигэмые муу муухайн үүр гэжэ үзэдэг социализмын онолшье тэрэ үедэ үүдэжэ бии болоо. Чартизм тэрэ үедээ амжалта олоогүйшье ута удаан тэмсэлэй үрэ дүндэ 1867 ондо ажалшад һунгуулиин эрхэтэй болоһон юм.

### Хотожилго (урбанизацилга)
Үйлэдбэрижэлтын уламһаа хүн зоной концетраци, хотожилго хурдадһан юм.

### Эдэй засагай бүридэл
Маша ехэ хэмжээнэй үйлэдбэрилэлынь эргээд маша ехэ хэрэглээ, заха зээлые шаардажа ерэһэн тула колонизацилгые дахин сэргээжэ, ехэ гүрэнүүд зэбсэг барин тулаха болобо. Империализмын үүдэлынь үүнтэй холбоотой гэжэ хэлэжэ болохо болоод энэнь даамжарһаар дэлхэйн шанартай дайнууд 20-р зуунда 2-шье удаа гараһан бэлэй.

## Ном зохёол
- Ерофеев Н. А. Промышленная революция в Англии. М., 1963
- Потёмкин Ф. В. Промышленная революция во Франции. Т. 1. От мануфактуры к фабрике (М.: Наука, 1971) Архивировалһан 7 дүрбэ һара 2014 оной.. Т. 2. Положение трудящихся масс и социальные движения (М.: Наука, 1971) Архивировалһан 8 дүрбэ һара 2014 оной.


Ажаүйлэдбэриин хубисхал
[[Файл:William Bell Scott - Iron and Coal.jpg|thumb|thumb|[[Уильям Белл Скотт]] ''Түмэр ба нүүрһэн'', 1855—1860]]
'''Ажаүйлэдбэриин хубисхал''' ({{lang-en|[[:en:Industrial Revolution|Industrial Revolution]]}}) гэжэ [[18 зуун|18-р зуунһаа]] [[19 зуун|19-р зуунай]] хоорондо [[автоматизаци|автоматизацилһан үйлэдбэринүүд]] амидаралда нэбтэржэ, [[ажаүйлэдбэри]]дэ гараһан томо дэбжэлтэ, түүнтэй холбогдон гараһан ниигэмэй бүридэлэй хубилалта хэлэнэ. [[Оршон үе]]ын хүшэгые нээһэн үйлэ ябадал гэгдэдэг. Һүүлшын жэлнүүдтэ «[[ажаүйлэдбэри]]жэлгэ» (индустриализацилга) гэдэг нэрэ томьёое ашаглахань олон болоһон.

== Юрэнхы ойлголто ==
«Ажаүйлэдбэриин хубисхал» гэдэг үгые анха [[1837]] ондо [[Луи Огюст Бланки]] хэрэглэһэн болоод [[1844 он]]до [[Фридрих Энгельс]] бүтээлдээ дуридаһанаар дэлгэрбэ. 1760-аад онһоо 1830-аад ондо [[Англи]]да гараһан ажаүйлэдбэриин дэбжэлтые зааһан нэрэ томьёо байһан болоод уламаар хүгжэлэй үе шатанай онолой нэгэ эд эсиинь боложо, Англиһаа эхилэн [[Бельги]], [[Франци]], [[АНУ]], [[Германи]] зэргэ уласуудта гаража, оршон үежэхэ шатандаа ороһон гэжэ үзэдэг.

Ажаүйлэдбэриин хубисхал Англиһаа эхилһэн гол шалтагаануудаар [[түүхэй эд]]эй маша ехэ баялиг, мүн маша ехэ хүн зон бүхы [[заха зээл]] болохо [[колони]]нуудые эзэлһэн, мүн [[Пуританай хубисхал]], [[нэрэ түрын хубисхал]] зэргын үрэ дүндэ бии болоһон [[ниигэм]], [[улас түрэ]], эдэй засагай оршон нүхэсэл, [[Англиин хүдөө ажахын хубисхал|хүдөө ажахын хубисхалай]] үрэ дүндэ һуларһан [[ажаллаха хүсэн]] зэрэгые дуридажа болоно.
[[1763 он]]до [[Парисай хэрээ (1763 он)|Парисай хэрээ]] байгуулагдан [[долоон жэлэй дайн]] дууһагабари болоһоноор Англинь Америкэ, [[Энэдхэг]]тэ Франциһаа дабуу талатай боложо, дэлхэйдэ тэргүүлхэ байра һууриие эзэлхэ болоо.

== Үрнэл ==

=== Нэхэмэл, ээрэмэлэй машинын технологи ===
{{Multiple image|align=right|direction=vertical|width=150
|image1=Waterframe.jpg
|alt1=refer to caption
|caption1=<center>Уһаар ажалладаг ээрэмэлэй машина ''"[[:en:Water frame|Waterframe]]"''</center>
|image2=Maquina vapor Watt ETSIIM.jpg
|alt2=
|caption2=<center>Ваттай шэнэжэлэн һайжаруулһан [[ууралай хүдэлгүүр]]</center>
|image3=
|alt3=
|caption3=
}}
[[1733 он]]до [[Джон Кей]] [[нэхэмэлэй машина|нэхэмэлэй машинын]] нэгэ хэһэг болохо [[холхигшо|холхигшые]] («челнокые») һайжаруулан [[ниидэдэг холхигшо|ниидэдэг холхигшые]] бии болгоһоноор нэхэмэлэй машинын хурдан шангаар ехэдхэһэн байна. Иимэ нэхэмэл бүтээгдэхүүнэй үйлэдбэрилэл нэмэгдэхын хэрээр хуушанай [[ээрүүл]] ашаглаһан ээрэмэлэй үйлэдбэрилэлынь хэрэгсээе хангажа диилэхэгүй болобо. [[1764 он]]до [[Джеймс Харгривс]] «[[Ээрэгшэ Дженни]]» машиные зохёон бүтээһэниинь нэгэ доро 8 ээрүүлэндэ утаһан ээрэхэ шадабаритай (хожом һайжаруулан 16 болгоһон), олон тэнхэлэгтэ машина байгаа.

[[1769 он]]до [[Ричард Аркрайт]] [[уһаар ажалладаг ээрэмэлэй машина]] зохёон бүтээһэниинь айлын гэртэ багтамгүй абарга эдһээ гадана олон хүнэй хүсэн шаардагдадаг, тэрэ хэрээрээ бүтээмжэ маша үндэртэй эд байба. Иимэ хэдэн зуун ажалтантай ээрэмэлэй үйлэдбэринүүд байгуулагдажа эхилбэ. Гэбэшье уһаар ажалладаг ээрэмэлэй машинын автор Аркрайт бэшэ, Джон Кей байгаа.

Гэхэдээ ээрэгшэ Дженнигээр ээрэһэн утаһан нарин болобош таһархадаа амархан, Аркрайтай машинаар ээрэһэн утаһан бэхи болобошье бүдүүн байгаа. Энэ асуудалые [[Сэмюэл Кромптон]] [[Ээрэгшэ лууһан]] машинаараа [[1779 он]]до шиидэһэн юм ([[Адуу]], [[элжэгэн]]эй [[эрлииз]] [[лууһан]]иинь тэдэгээрэй һайн талые абажа түрэдэг тула тиигэжэ нэрлэбэ).

=== Түмэрлигэй технологи ===
[[Түмэрлигэй үйлэдбэрилэл]]эйнь хуушанай технологи болохо, Англида хобор байдаг [[модоной нүүрһэн]] ашаглан гаргажа абадаг байһан тула 16-р зуунһаа эхитэй үндэр хэрэгсээе хангажа диилэхэгүй байгаа.

18-р зуунда [[Авраам Дерби]] Англида элбэг байдаг [[шулуун нүүрһэн|шулуун нүүрһые]] [[кокс]]жуулжа [[түмэр]] гарган абаха аргые нээһэнээр байдал огто өөр болобо.

=== Хүдэлгүүрэй нээлтэ ===
Шулуун нүүрһэн олборлолто нэмэгдэхын хэрээр [[нүүрһэнэй уурхай]]да [[гүнэй уһан|гүнэй уһые]] зайлуулха асуудал бодожо ерэбэ. Үүные шэдэхын тулада [[1712 он]]до [[Томас Ньюкомен]] [[ууралай хүдэлгүүр]] ашаглаһан [[шахуурга]] бүтээбэ.

=== Тээбэриин хэрэгсэлэй хүгжэл ===
[[1807]] ондо [[Роберт Фултон]] [[ууралай хүдэлгүүр|ууралай хүдэлгүүртэй онгосо]] зохёон бүтээжэ, [[1804 он]]до [[Ричард Тревитик]] [[ууралай хүдэлгүүртэй зүтгүүр]] нээһэные [[Джорж Стефенсон]] һайжаруулба.

1830-аад онһоо [[түмэр зам]]ай һүлжээ хүгжэжэ, 1850 он гэхэдэ 6000 [[миль]] зам табигдаад байба.

== Ниигэмдэ үзүүлһэн нүлөө ==

=== Ниигэм улас түрэ ===
[[Файл:ChartistRiot.jpg|thumb|250px|Чартистуудай эсэргүүсэл]]
Бараа бүтээгдэхүүные олоноор үйлэдбэрилхэ болоһонтой холбогдуулан амижиргаанай үнэ сэн химдарһан юм.

Үйлэдбэринүүд олоноор баригдажа, [[ажалшан анги]] гэхэ ойлголто бүрилдэн тогтоһон болоод тэдэ тоогоор олон боломогсо һунгуулиин [[хүнэй эрхэ|эрхэ]] олгохые шаардажа [[Чартизм|чартис хүдэлөөн]] үрэтэй байгаа.

Мүн [[капитализм|хүрэнгэтэнэй ниигэмые]] муу муухайн үүр гэжэ үзэдэг [[социализм]]ын онолшье тэрэ үедэ үүдэжэ бии болоо. Чартизм тэрэ үедээ амжалта олоогүйшье ута удаан тэмсэлэй үрэ дүндэ 1867 ондо ажалшад һунгуулиин эрхэтэй болоһон юм.

=== Хотожилго (урбанизацилга) ===
Үйлэдбэрижэлтын уламһаа хүн зоной концетраци, [[хотожилго]] хурдадһан юм.

=== Эдэй засагай бүридэл ===
Маша ехэ хэмжээнэй үйлэдбэрилэлынь эргээд маша ехэ хэрэглээ, заха зээлые шаардажа ерэһэн тула [[колонизаци]]лгые дахин сэргээжэ, ехэ гүрэнүүд зэбсэг барин тулаха болобо. [[Империализм]]ын үүдэлынь үүнтэй холбоотой гэжэ хэлэжэ болохо болоод энэнь даамжарһаар дэлхэйн шанартай дайнууд 20-р зуунда 2-шье удаа гараһан бэлэй.

== Мүн үзэхэ ==
{{Commonscat|Industrial revolution}}
* [[Ажаүйлэдбэри]]
* [[Үйлэдбэри]]
* [[Дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүн]]
* [[Ажаүйлэдбэриин хоёрдугаар хубисхал]]

== Ном зохёол ==
* ''[[:ru:Ерофеев, Николай Александрович|Ерофеев Н. А.]]'' Промышленная революция в Англии. М., 1963
* ''[[:ru:Потёмкин, Фёдор Васильевич|Потёмкин Ф. В.]]'' Промышленная революция во Франции. [http://istmat.info/node/28152 Т. 1. От мануфактуры к фабрике (М.: Наука, 1971)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407084433/http://istmat.info/node/28152 |date=2014-04-07 }}. [http://istmat.info/node/28153 Т. 2. Положение трудящихся масс и социальные движения (М.: Наука, 1971)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140408041454/http://istmat.info/node/28153 |date=2014-04-08 }}

== Холбооһон ==
* ''Дмитрий Травин. Отар Маргания.'' [http://4plus5.ru/econ/modern/mod_ev.html Европейская модернизация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150607210128/http://4plus5.ru/econ/modern/mod_ev.html |date=2015-06-07 }}
* ''Н. Розенберг, Л. Е. Бирдцелл, мл.'' [http://www.libertarium.ru/libertarium/l_lib_rich0 Как Запад стал богатым] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090303120353/http://www.libertarium.ru/libertarium/l_lib_rich0 |date=2009-03-03 }}
* ''[[:ru:Хобсбаум, Эрик|Хобсбаум Э.]]'' [http://www.tuad.nsk.ru/~history/Author/Engl/H/HobsbaumEJ/index.html  Век Революции. Европа 1789—1848] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100210125748/http://www.tuad.nsk.ru/~history/Author/Engl/H/HobsbaumEJ/index.html |date=2010-02-10 }} {{недоступная ссылка|число=23|месяц=05|год=2013|url=http://www.tuad.nsk.ru/~history/Author/Engl/H/HobsbaumEJ/index.html|id=20100722}}

{{1000 үгүүлэл}}

[[Категори:Хубисхалнууд]]
[[Категори:Ажаүйлэдбэри]]