# Башкирнууд
Башкирнууд (башкираар башҡорттар, başqorttar باشقۇرتتار; ород: башкиры, baškiry) гээшэ Ураал уулын баруун зүүн талаар, Зүүн Европа Хойто Азитай уулзадаг сэгтэ байрладаг Башкортостанда ажаһуудаг тюрк арад түмэн юм. Башкирнуудай олон бүлэгүүд баһал Оросой Татарстан, Пермиин хизаар, Челябинскын, Оренбургын, Тюмениин, Свердловскын, Курганай, Самарын ба Саратовой можонуудта, Казахстан, Украина, Узбекистанда гэхэ мэтэ уласуудта ажаһууна.
Башкирнуудай ехэнхи хуби тюрк хэлэнүүдэй хибчаг һалаада тогтодог башкир хэлээр дуугарна. Шажанай талаар башкирнууд диилэнхидэ ханафи мазхабай сунни лалын шажантан.

## Түүхэ
Башкирнууд түрүүшынхиеэ Хитад Суй уласай «Суйн ном» (636 он) түүхын бэшэгтэ Гаоцзюйн 45 обог удам дунда һанагдана.
IX зуун жэлһээ хойшо араб ба перс хэлэнэй бэшэгүүдтэ башкирнууд тухай хөөрэнэ. Саллам ат-Тарджуман (9 зуун); Ибн Фадлан, Аль-Масуди, ба Абу Зайд аль-Балхи (10 зуун); Саид Аль-Андалуси ба Мухаммед аль-Идриси (12 зуун); Ибн Саид ал-Магриби, Якут аль-Хамави ба Казвини (13 зуун); Аль-Димашки ба Абуль-Фида (14 зуун) башкирнууд тухай бэшэбэ.
X—XIII зуун жэлэй хоорондо башкирнуудай баруун тала Эжэл Булгарай хэһэг байгаа. 1220 онһоо 1234 он хүрэтэр башкирнууд монголшуудые дайлажа, зүүн тээшэ Монголой добтолгонуудые буусажа баряа. Монгол-башкир дайн 14 жэл үргэлжэлһэн. XIII зуунда Башкиртостанай нютаг орон Ехэ Монгол Уласай эзэлһэн. 
1236 оной хүрэтэр Башкортостанай нютаг орон Чингис хаанай гүрэндэ оруулба. XIII ба XIV зуун жэлэй үедэ Башкортостан Алтан Ордоной нэгэ хэһэг байгаа. Бата хаанай дүү, Шибан, Ураал уулын зүүн талада байрладаг башкир нютагые хүртэбэ.
1557 ондо башкирнууд Оросой мэдэлдэ оробо. Үндэһэтэнэй ба богоолшолхо ноёрхолой ушар XVII-XVII зуун жэлэй Башкир буһалгаан боложо, башкирнууд 1773—1775 оной Таряашадай дайнда хабаадалсаба. 1917 ондо зүблэлтэ засаг һуулгагдаба. 1918 ондо сагаантанай Уфын директориин засагай доро байгаа. 1919 оной 3 һарын 23-да РСФСР бүридэһэн Башкир АССР байгуулагдаба. 1992 оной 2 һарада Башкортостан Улас шэнээр нэрлэгдэбэ.

## Хүн зон зүй
2009 оной Ethnologue мэдээнээр Башкир хүн зоной тоо 2 сая тухай хүн дунда 1,4 сая хүн тюрк хэлэнүүдэй хибчаг бүлэгтэ багтадаг башкир хэлээр хөөрэнэ. 2002 оной Бүхэоросой тоололгын ёһоор, Оросой холбоото уласта 1,38 сая башкир хэлэгшэд ажаһууна. Башкирнуудай диилэнхи хуби башкир ба ород хэлэнэй хоёр хэлэтэн.
2010 оной Бүхэоросой тоололгын ёһоор, Башкортостанда 1 172 287 башкир яһатан байна (бүхэ арад түмэнэй 29,5%).
|                                  | 1897      | 1926    | 1939    | 1959    | 1970      | 1979      | 1989      | 2002      | 2010      |
| -------------------------------- | --------- | ------- | ------- | ------- | --------- | --------- | --------- | --------- | --------- |
| Оросой эзэнтэ гүрэн, СССР        | —         | 713 693 | 843 648 | 989 040 | 1 239 681 | 1 371 452 | 1 449 157 | —         | —         |
| РСФСР СССР, Оросой холбоото улас | 1 321 363 | 712 366 | 824 679 | 953 801 | 1 180 913 | 1 290 994 | 1 345 273 | 1 673 389 | 1 584 554 |
| Башкир АССР, Башкортостан Улас   | 899 910   | 625 845 | 671 188 | 737 711 | 892 248   | 935 880   | 863 808   | 1 221 302 | 1 172 287 |


Башкирнууд
{{Инфобокс үндэһэтэн
|group= Башкирнууд
|image= [[File:Bashkirs.jpg|250px]]
|image_caption‍=Башкирнууд
|pop = 2 сая тухай<ref name="perepis">{{cite web|author=Lewis, M. Paul (ed.)|year=2009|url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=bak|title=Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition.|publisher=Dallas, Tex.: SIL International.|accessdate=}}</ref>
|region1   = {{flagcountry|RUS}}:
* {{flagcountry|Bashkortostan}}
|pop1      = 1,584,554
|ref1      = <ref>{{cite web |url=http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/tab5.xls |title=ВПН-2010 |publisher=Perepis-2010.ru |date= |accessdate=2015-03-16 |archivedate=2013-12-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131204011922/http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/tab5.xls }}</ref>
|region2   = {{flagcountry|Kazakhstan}}
|pop2      = 17,263
|ref2      = <ref>[http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/Нац%20состав.rar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511104653/http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/%D0%9D%D0%B0%D1%86%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2.rar |date=2011-05-11 }}  {{wayback|url=http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/Нац%20состав.rar |date=20130914220455 }}</ref>
|languages= [[Башкир хэлэн|Башкир]], [[ород хэлэн]]<ref name="языки">{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-08.pdf |format=PDF |title=8. НАСЕЛЕНИЕ НАИБОЛЕЕ МНОГОЧИСЛЕННЫХ|publisher=Gks.ru |accessdate=2015-03-16}}</ref>
|related= 
|religions= [[Лалын шажан]]<ref name="encyclopedia">"[http://www.encyclopedia.com/doc/1G2-3404100124.html Bashkortostan and Bashkirs]", Encyclopedia.com</ref><ref>"[http://knowledge.su/b/bashkiry Bashkirs]", Большая Российская Энциклопедия</ref>
}}
'''Башкирнууд '''({{Lang-ba|башҡорттар}}, ''başqorttar'' باشقۇرتتار; {{Lang-ru|башкиры}}, ''baškiry'') гээшэ [[Ураал уула|Ураал уулын]] баруун зүүн талаар, Зүүн Европа Хойто Азитай уулзадаг сэгтэ байрладаг [[Башкортостан|Башкортостанда]] ажаһуудаг тюрк арад түмэн юм. Башкирнуудай олон бүлэгүүд баһал [[Оросой холбоото улас|Оросой]] [[Татарстан]], [[Пермиин хизаар]], [[Челябинскын можо|Челябинскын]], [[Оренбургын можо|Оренбургын]], [[Тюмениин можо|Тюмениин]], [[Свердловскын можо|Свердловскын]], [[Курганай можо|Курганай]], [[Самарын можо|Самарын]] ба [[Саратовой можо|Саратовой можонуудта]], [[Казахстан]], [[Украина]], [[Узбекистан|Узбекистанда]] гэхэ мэтэ уласуудта ажаһууна.

Башкирнуудай ехэнхи хуби тюрк хэлэнүүдэй [[хибчаг хэлэнүүдэй бүл|хибчаг]] һалаада тогтодог [[Башкир хэлэн|башкир хэлээр]] дуугарна<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%8B|title=Башкиры|publisher=[[Вокруг света]]|accessdate=2015-03-27}}</ref>. Шажанай талаар башкирнууд диилэнхидэ [[ханафи һургуули|ханафи]] мазхабай [[суннизм|сунни]] [[Лалын шажан|лалын шажантан]].

== Түүхэ ==
Башкирнууд түрүүшынхиеэ Хитад [[Суй улас|Суй уласай]] «Суйн ном» (636 он) түүхын бэшэгтэ [[Гаоцзюйн]] 45 обог удам дунда һанагдана<ref>Вэй Чжэн. Хроника государства Суй. Пекин, Бона, 1958, Гл. 84, С 18б, 3.</ref>.

IX зуун жэлһээ хойшо [[Араб хэлэн|араб]] ба [[перс хэлэн|перс хэлэнэй]] бэшэгүүдтэ башкирнууд тухай хөөрэнэ. Саллам ат-Тарджуман (9 зуун); Ибн Фадлан, Аль-Масуди, ба Абу Зайд аль-Балхи (10 зуун); Саид Аль-Андалуси ба Мухаммед аль-Идриси (12 зуун); Ибн Саид ал-Магриби, Якут аль-Хамави ба Казвини (13 зуун); Аль-Димашки ба Абуль-Фида (14 зуун) башкирнууд тухай бэшэбэ<ref>{{Cite web |title=Республика Башкортостан. История |url=http://www.bashkortostan.ru/republic/history.php |accessdate=2016-10-26 |archivedate=2016-03-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160308181636/https://www.bashkortostan.ru/republic/history.php }}</ref>.

X—XIII зуун жэлэй хоорондо башкирнуудай баруун тала [[Эжэл Булгар]]ай хэһэг байгаа. 1220 онһоо 1234 он хүрэтэр башкирнууд монголшуудые дайлажа, зүүн тээшэ Монголой добтолгонуудые буусажа баряа. Монгол-башкир дайн 14 жэл үргэлжэлһэн. XIII зуунда Башкиртостанай нютаг орон [[Ехэ Монгол Улас]]ай эзэлһэн. 

1236 оной хүрэтэр Башкортостанай нютаг орон [[Чингис хаан|Чингис хаанай]] [[Ехэ Монгол Улас|гүрэндэ]] оруулба. XIII ба XIV зуун жэлэй үедэ Башкортостан [[Алтан Ордон|Алтан Ордоной]] нэгэ хэһэг байгаа. [[Бата хаан|Бата хаанай]] дүү, Шибан, Ураал уулын зүүн талада байрладаг башкир нютагые хүртэбэ.

1557 ондо башкирнууд Оросой мэдэлдэ оробо. Үндэһэтэнэй ба богоолшолхо ноёрхолой ушар XVII-XVII зуун жэлэй Башкир буһалгаан боложо, башкирнууд [[1773—1775 оной Таряашадай дайн]]да хабаадалсаба. 1917 ондо [[Зүблэлтэ Орос|зүблэлтэ засаг]] һуулгагдаба. 1918 ондо [[сагаантан]]ай Уфын директориин засагай доро байгаа. 1919 оной 3 һарын 23-да РСФСР бүридэһэн Башкир АССР байгуулагдаба. 1992 оной 2 һарада Башкортостан Улас шэнээр нэрлэгдэбэ.

== Хүн зон зүй ==
[[Файл:Ареал расселения башкир в Волго-Уральском регионе. По данным Всероссийской переписи населения 2010 года.png|мини|2010 оны уласай тоололгын ёһоор [[Эжэл]]-[[Ураал|Ураалай]] бүһэ нютагта башкирнууд ажаһуудаг газар.]]
2009 оной Ethnologue мэдээнээр Башкир хүн зоной тоо 2 сая тухай хүн дунда 1,4 сая хүн тюрк хэлэнүүдэй хибчаг бүлэгтэ багтадаг [[Башкир хэлэн|башкир хэлээр]] хөөрэнэ. 2002 оной Бүхэоросой тоололгын ёһоор, [[Оросой холбоото улас|Оросой холбоото уласта]] 1,38 сая башкир хэлэгшэд ажаһууна. Башкирнуудай диилэнхи хуби башкир ба [[Ород хэлэн|ород хэлэнэй]] хоёр хэлэтэн.

2010 оной Бүхэоросой тоололгын ёһоор, [[Башкортостан|Башкортостанда]] 1 172 287 башкир яһатан байна (бүхэ арад түмэнэй 29,5%).

{|class="wikitable"
|+Хүн зоной тоололгын ёһоор башкирнуудай тоо:
!
!1897<ref>1897 оной тоололгын мэдээн Оросой эзэнтэ гүрэнэй ба Уфагай можын тоололгын дүн юм</ref>
!1926
!1939
!1959
!1970
!1979
!1989
!2002
!2010
|-
|[[Оросой эзэнтэ гүрэн]], [[СССР]]
|align=right| —
|align=right| 713 693
|align=right| 843 648
|align=right| 989 040
|align=right| 1 239 681
|align=right| 1 371 452
|align=right| 1 449 157
|align=right| —
|align=right| —
|-
|[[РСФСР]] [[СССР]], [[Оросой холбоото улас]]
|align=right| 1 321 363
|align=right| 712 366
|align=right| 824 679
|align=right| 953 801
|align=right| 1 180 913
|align=right| 1 290 994
|align=right| 1 345 273
|align=right| 1 673 389
|align=right| 1 584 554
|-
|[[Башкортостан|Башкир АССР]], [[Башкортостан|Башкортостан Улас]]
|align=right| 899 910
|align=right| 625 845
|align=right| 671 188
|align=right| 737 711
|align=right| 892 248
|align=right| 935 880
|align=right| 863 808
|align=right| 1 221 302
|align=right| 1 172 287
|}

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

[[Категори:Башкортостан]]
[[Категори:Оросой арадууд]]
[[Категори:Ураалай арадууд]]