# Бээжэн
Бээжэн (хитадаар 北京 Běijīng, «хойто ниислэл») — Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Уласай ниислэл; уласайнгаа улас түрэ, соёл, болобсролой түб; ямар нэгэн нэгжид (можо г.м) харьяалагддахгүй шууд уласай дооро байдаг дүрбэн хотын нэгэ.
Бээжэнгэй хүн зоной тоо хурсаар ургажа байгаа. 1953 онд 2.8 сая, 1982 онд 9.2 сая, 2000 онд 13.6 сая хүн амтай байсан бол 2010 онд 19.6 сая оршин суугчтай болсон. Энэни уласдаа Шанхайн дараа, дэлхэйдэ эхэнэй 10-т багтаха ехэ тоо юм.

## Нэрэ
Оршин сагта ямаршье хэлэн байһан энэ хотын нэрэ доорохо хоёрын нэгэндэ хамаарна.
1. англи: Beijing, хас. Бейжің, солонгосоор 베이징 be-i-jing гэхэ мэтээр жишээлжэ болохо хитад хэлэнэй умарда аялгууг баримталһан хэлбэр байдаг. 北京-г пинь-инь галиг (1982 онһоо)-аар Běijīng («хойто ниислэл») гэнэ. 北 běi - «хойто», 京 jīng - «ниислэл» гэхэ хоёр дүрһэ үзэг юм. Монгол хэлэнээ Бээжэн,   гэжэ хэбшин тогтоһон үүндэ багтана.
2. француз: Pékin, ород: Пекин, англи: Peking гэхэ мэтэ адлихан 北京 гэжэ бэшэдэгшье урда нютагай аялгууда тулгуурилһан ДИУ-ын үедэ (1912 он) зохёогдоһон галигһаа тухайн хэлэндэ анха ороһоноороо үлэжэ хосорһон хэлбэри юм.

Дээрэхи оршон сагай нэрые олохоһоон урда олон нэрэтэй байһан. Уласай ниислэл болһон X зуунһаа эхилэн тоосоно. 938 онһоо Хитан уласай 南京 Нань-жин «урда ниислэл», 1122 онһоо үсөөхи жэл Сүн уласай 燕山 Янь-шан, 1153 онһоо Алтан уласай 中都 Жүндү «дунда ниислэл», 1271 онһоо Юань уласай 大都 Да-ду «ехэ балгаһан/ниислэл» (монголшуудай хубида Дайду). Энэ үедэ жуулшин Марко Поло хотын нэрые Cambuluc (магадгүй «хан балгаһа») гэжэ тэмдэглэһэн байдаг. Дээрэхэ нэрс сүм хитад ханзынха тул шууд үнэмшихэд баһа лэ бэрхэ юм. 1368 онһоо 北平 Бэй-пин «хойтын амар түбшин», 1403 онһоо одоогынхоо нэрые Мин улас, Чин уласай үеые дамжин, 1928 онһоо ДИУ-ын үедэ дахин Бэйпин нэрэтэй болһон боло эсэстээ 1949 онһоо БНХАУ байгуулагдахад одоогынхоо нэрые эргэн оложээ.

## Засаг захиргаанай хубаари
| Газарай зураг                                                                                                          |                  | дүүргэ/шянь | Ханзы     | Хүн зон (2010) | Талмай (км²) | Нягтарал (нэгэжэ км²-т) |
| ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- | ---------------- | ----------- | --------- | -------------- | ------------ | ----------------------- |
| Дунчен Шичен 1. Шижиншань Чаоян Хайдянь Фентай 1 Ментоугоу Фаншань Тунжоу Шуньи Чанпин Дашин Пингу Миюнь Янчин Хуайроу |                  |             |           |                |              |                         |
|                                                                                                                        | Дунчен дүүргэ    | 东城区      | 919,000   | 40.6           | 22,635       |                         |
|                                                                                                                        | Шичен дүүргэ     | 西城区      | 1,243,000 | 46.5           | 26,731       |                         |
|                                                                                                                        | Чаоян дүүргэ     | 朝阳区      | 3,545,000 | 470.8          | 7,530        |                         |
|                                                                                                                        | Хайдянь дүүргэ   | 海淀区      | 3,281,000 | 426.0          | 7,702        |                         |
|                                                                                                                        | Фентай дүүргэ    | 丰台区      | 2,112,000 | 304.2          | 6,943        |                         |
|                                                                                                                        | Шижиншань дүүргэ | 石景山区    | 616,000   | 89.8           | 6,860        |                         |
|                                                                                                                        | Тунжоу дүүргэ    | 通州区      | 1,184,000 | 870.0          | 1,361        |                         |
|                                                                                                                        | Шуньи дүүргэ     | 顺义区      | 877,000   | 980.0          | 895          |                         |
|                                                                                                                        | Чанпин дүүргэ    | 昌平区      | 1,661,000 | 1,430.0        | 1,162        |                         |
|                                                                                                                        | Дашин дүүргэ     | 大兴区      | 1,365,000 | 1,012.0        | 1,349        |                         |
|                                                                                                                        | Ментоугоу дүүргэ | 门头沟区    | 290,000   | 1,331.3        | 218          |                         |
|                                                                                                                        | Фаншань дүүргэ   | 房山区      | 945,000   | 1,866.7        | 506          |                         |
|                                                                                                                        | Пингу дүүргэ     | 平谷区      | 416,000   | 1,075.0        | 387          |                         |
|                                                                                                                        | Хуайроу дүүргэ   | 怀柔区      | 373,000   | 2,557.3        | 146          |                         |
|                                                                                                                        | Миюнь шянь       | 密云县      | 468,000   | 2,335.6        | 200          |                         |
|                                                                                                                        | Янчин шянь       | 延庆县      | 317,000   | 1,980.0        | 160          |                         |

Өнгө бүрийн тайлбар
- Загбар:Colorbox Хуучин цагт хэрмээр хүрээлэгдэж байсан, одоо 2-р тойруугийн доторх хотын дүүргэ
- Загбар:Colorbox 2-р болон 5-р тойрогой дотор хотлодог барилгажаһан дүүргэ
- Загбар:Colorbox 6-р тойрогоор бүгжэлгэдэг үсөөн газараа барилгажаһан хотын захын дүүргэ
- Загбар:Colorbox Хотоһоо алас дүүргэ, хүдөө газар гү, али сянь (шянь гэдэгые хитад хошуун гэжэ ойлгожо болоно)


## Мэдэгдсэн сурвалж
1. ↑  "Beijing", The Columbia Encyclopedia (6th ed.), 2008, <http://www.encyclopedia.com/topic/Beijing.aspx>
2. ↑  
Communiqué of the National Bureau of Statistics of People's Republic of China on Major Figures of the 2010 Population Census. National Bureau of Statistics of China.
3. ↑  Denis Twitchett, Herbert Franke, John K. Fairbank, in The Cambridge History of China: Volume 6, Alien Regimes and Border States (Cambridge: Cambridge University Press, 1994), p 454.
4. ↑  北京市2010年第六次全国人口普查主要数据公报. the original on 2011-10-04 үдэрһөө архивлагдаһан. 2013-11-29 үдэртэ хандаһан.


## Гадаада холбооһо
- Бээжэнгийн засгийн газрын сайт (Хитад)
- Бээжэнгийн засгийн газрын сайт Архивировалһан 13 найма һара 2010 оной. (Англи)
- Энэ хуудаһан Бээжэн гэһэн Викимедиа сангай ангилал холбооһотой.


Бээжэн
{{Нютаг
|нэрэ                    = Бээжэн хото<br/>[[Файл:Begejing qota-13.PNG]]
|type       = түб засагай харьяатан хото
|албан_нэрэ =
|анхаарха_нэрэ           = {{lang-zho|北京市}}
|image_flag             = 
|flag_size              = 
|image_seal             = 
|seal_size              = 
|image_skyline          = Beijing montage.png
|image_map              = Beijing_in_China_(%2Ball_claims_hatched).svg
|map_caption            = Хитад орон дахи Бээжэн хотын нютаг
|улас_эсбэл                 = Улас орон
|али_улас_эсбэл             = {{flagicon|Хитад}}
|нэгэдүгээр_зэрэгэй_нэгэжэ    = Уласай хото
|нэгэдүгээр_зэрэгэй_нютаг   =  '''Бээжэн'''
|хоёрдугаар_зэрэгэй_нэгэжэ   = Хошуун мэтэ
|хоёрдугаар_зэрэгэй_нютаг  = [[Бээжэн#Засаг захиргаанай хубаари|Нэрэ бүхы 16 дүүргэ, 2 шянь]]
|гурбадугаар_зэрэгэй_нэгэжэ  = 
|гурбадугаар_зэрэгэй_нютаг = 
|нютагай_түбые_юу_гэхэ     = 
|нютагай_түб               = 
|газар_нютаг            = 16,808 км²
|газарай_байса            = д.т.д 43.5 м
|хүн_ама                 = 2010 ондо 17,311,896 хүн
|хүн_ама_үмэнэхэ           = 
|хүн_ама_тоол            = 
|хүн_ама_тоос            = 
|хүн_ама_бүүгэнэрэл       =  
|нягтрал            = 1182 хүн/км²
|арад_түмэн              = 96% - [[хитад үндэһэтэн|хитад]], 4% - бусад
|сугаараа               = Бээжэнгэйнхан
|даргые_юу_гэхэ          = [[Хитадай Эб Хамтын Нам|Намын]] дарга
|даргын_нэрэ             = Гуо Жинлон
|даргые_юу_гэхэ1          = Хотын дарга
|даргын_нэрэ1             = Ван Аньшунь
|түүхэн_он              = 1153 он
|түүхэн_үйлэ             = [[Алтан улас]]ай үедэ Жүндү хот
|түүхэн_он1             = 1267 он
|түүхэн_үйлэ1            = [[Юань улас]]ай үедэ Дайду хот
|түүхэн_он2             = 1368 он
|түүхэн_үйлэ2            = [[Мин улас]]ай үедэ Бэйпин хот
|түүхэн_он3             = 1403 он
|түүхэн_үйлэ3            = [[Чин улас]]ай үедэ Бээжэн хот
|түүхэн_он4             = 1928 он
|түүхэн_үйлэ4            = ДИУ-ын үедэ ахин Бэйпин хот
|түүхэн_он5             = 1949 он
|түүхэн_үйлэ5            = БНХАУ-ын үедэ ахин Бээжэн хот
|сагай_бүһэ             = Бээжэнгэй саг
|телефоной_код          = +57 10
|шууданай_индекс      = 100000 — 102600
|utc_offset             = +4
|автомашин_дугаар       = 京A, C, E, F, H<br/>京B (хүлэснэй унаа)<br/>京G (хотоһоо гадуур)<br/>京O (түрэ, сагдаа)
|website                = [http://www.beijing.gov.cn/ beijing.gov.cn] (хитадаар)
|тэмдэглэл              = 
}}
'''Бээжэн''' ({{lang-zho|北京}}  ''Běijīng'', «хойто ниислэл») — [[Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас]]ай [[ниислэл]]; уласайнгаа [[улас түрэ]], [[соёл]], [[болобсрол]]ой түб;<ref name="columbia encyclopedia">{{cite encyclopedia
 |title=Beijing
 |url=http://www.encyclopedia.com/topic/Beijing.aspx
 |encyclopedia=[[The Columbia Encyclopedia]]
 |edition=6th
 |year=2008}}</ref> ямар нэгэн нэгжид ([[можо]] г.м) харьяалагддахгүй шууд [[Түбһөө захирагдаха хото|уласай дооро байдаг]] дүрбэн [[хото|хотын]] нэгэ.

Бээжэнгэй хүн зоной тоо хурсаар ургажа байгаа. 1953 онд 2.8 сая, 1982 онд 9.2 сая, 2000 онд 13.6 сая хүн амтай байсан бол 2010 онд 19.6 сая оршин суугчтай болсон.<ref name="Census2010">
{{cite web
  |url=http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110429_402722516.htm
  |title=Communiqué of the National Bureau of Statistics of People's Republic of China on Major Figures of the 2010 Population Census
  |publisher=[[National Bureau of Statistics of China]]
}}</ref> Энэни уласдаа [[Шанхай]]н дараа, дэлхэйдэ [[Дэлхэйн ехэ хотууд|эхэнэй 10]]-т багтаха ехэ тоо юм.

== Нэрэ ==
Оршин сагта ямаршье хэлэн байһан энэ хотын нэрэ доорохо хоёрын нэгэндэ хамаарна.
#{{lang-en|Beijing}}, {{lang-kk|Бейжің}}, {{lang-ko|베이징}} ''be-i-jing'' гэхэ мэтээр жишээлжэ болохо [[хитад хэлэн]]эй [[Хойто Хитад хэлэн|умарда аялгууг]] баримталһан хэлбэр байдаг. 北京-г [[пинь-инь]] галиг (1982 онһоо)-аар ''Běijīng'' («хойто ниислэл») гэнэ. 北 ''běi'' - «хойто», 京 ''jīng'' - «ниислэл» гэхэ хоёр дүрһэ үзэг юм. Монгол хэлэнээ '''Бээжэн''',  [[Файл:Begejing-11.PNG|20px]] гэжэ хэбшин тогтоһон үүндэ багтана.
#{{lang-fr|Pékin}}, {{lang-ru|Пекин}}, {{lang-en|Peking}} гэхэ мэтэ адлихан 北京 гэжэ бэшэдэгшье урда нютагай аялгууда тулгуурилһан [[ДИУ]]-ын үедэ (1912 он) зохёогдоһон галигһаа тухайн хэлэндэ анха ороһоноороо үлэжэ хосорһон хэлбэри юм.

Дээрэхи оршон сагай нэрые олохоһоон урда олон нэрэтэй байһан. Уласай ниислэл болһон X зуунһаа эхилэн тоосоно. 938 онһоо [[Хитан улас]]ай 南京 ''Нань-жин'' «урда ниислэл», 1122 онһоо үсөөхи жэл [[Сүн улас]]ай 燕山 ''Янь-шан'', 1153 онһоо [[Алтан улас]]ай 中都 ''Жүндү'' «дунда ниислэл», 1271 онһоо [[Юань улас]]ай 大都 ''Да-ду'' «ехэ [[балгаһан]]/ниислэл» (монголшуудай хубида ''[[Дайду]]''<ref>Denis Twitchett, Herbert Franke, John K. Fairbank, in ''The Cambridge History of China: Volume 6, Alien Regimes and Border States'' (Cambridge: Cambridge University Press, 1994), p 454.</ref>). Энэ үедэ жуулшин [[Марко Поло]] хотын нэрые ''Cambuluc'' (магадгүй «[[хан]] балгаһа») гэжэ тэмдэглэһэн байдаг. Дээрэхэ нэрс сүм хитад [[ханзы]]нха тул шууд үнэмшихэд баһа лэ бэрхэ юм. 1368 онһоо 北平 ''Бэй-пин'' «хойтын амар түбшин», 1403 онһоо одоогынхоо нэрые [[Мин улас]], [[Чин улас]]ай үеые дамжин, 1928 онһоо ДИУ-ын үедэ дахин ''Бэйпин'' нэрэтэй болһон боло эсэстээ 1949 онһоо [[БНХАУ]] байгуулагдахад одоогынхоо нэрые эргэн оложээ.

== Засаг захиргаанай хубаари ==

{| class="wikitable" style="text-align:right;"
|-
!Газарай зураг
! width="3"|
! дүүргэ/шянь
! [[Ханзы]]
! Хүн зон<br>(2010)<ref name="census2010">{{Cite web |title=北京市2010年第六次全国人口普查主要数据公报 |url=http://www.bjstats.gov.cn/xwgb/tjgb/pcgb/201105/t20110504_201363.htm |accessdate=2013-11-29 |archivedate=2011-10-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111004181046/http://www.bjstats.gov.cn/xwgb/tjgb/pcgb/201105/t20110504_201363.htm }}</ref>
!Талмай<br>(км²)
!Нягтарал<br>(нэгэжэ км²-т)
|-
|rowspan="17"|<div style="position: relative; font-size:75%">
[[File:ColorBeijingMapNew.png|350px|link=]]
{{Image label|x=50|y=40|text=Дунчен}}
{{Image label|x=10|y=60|text=Шичен}}
{{Image label|x=3|y=140|text=1. Шижиншань}}
{{Image label|x=175|y=229|text=Чаоян}}
{{Image label|x=137|y=216|text=Хайдянь}}
{{Image label|x=140|y=260|text=Фентай}}
{{Image label|x=134|y=240|text=1}}
{{Image label|x=063|y=230|text=Ментоугоу}}
{{Image label|x=060|y=270|text=Фаншань}}
{{Image label|x=210|y=260|text=Тунжоу}}
{{Image label|x=200|y=200|text=Шуньи}}
{{Image label|x=110|y=180|text=Чанпин}}
{{Image label|x=150|y=290|text=Дашин}}
{{Image label|x=280|y=170|text=Пингу}}
{{Image label|x=250|y=100|text=Миюнь}}
{{Image label|x=100|y=120|text=Янчин}}
{{Image label|x=180|y=135|text=Хуайроу}}
</div>
|-
|style = "background:#FFD350"|
|align="left"|Дунчен дүүргэ
|东城区|| 919,000 || 40.6 || 22,635
|-
|style = "background:#FFD350"|
|align="left"|Шичен дүүргэ||西城区|| 1,243,000 || 46.5 || 26,731
|-
|style = "background:#EAA397"|
|align="left"|Чаоян дүүргэ ||朝阳区|| 3,545,000 || 470.8 || 7,530
|-
|style = "background: #EAA397 "|
|align="left"|Хайдянь дүүргэ ||海淀区|| 3,281,000 || 426.0 || 7,702
|-
|style = "background: #EAA397 "|
|align="left"|Фентай дүүргэ||丰台区|| 2,112,000 || 304.2 || 6,943
|-
|style = "background: #EAA397"|
|align="left"|Шижиншань дүүргэ ||石景山区|| 616,000 || 89.8 || 6,860
|-
|style = "background: #979FEA "|
|align="left"|Тунжоу дүүргэ ||通州区|| 1,184,000 || 870.0 || 1,361
|-
|style = "background: #979FEA "|
|align="left"|Шуньи дүүргэ ||顺义区|| 877,000 || 980.0 || 895
|-
|style = "background: #979FEA "|
|align="left"|Чанпин дүүргэ ||昌平区|| 1,661,000 || 1,430.0 || 1,162
|-
|style = "background: #979FEA "|
|align="left"|Дашин дүүргэ ||大兴区|| 1,365,000 || 1,012.0 || 1,349
|-
|style = "background: #979FEA "|
|align="left"|Ментоугоу дүүргэ ||门头沟区|| 290,000 || 1,331.3 || 218
|-
|style = "background: #979FEA "|
|align="left"|Фаншань дүүргэ ||房山区|| 945,000 || 1,866.7 || 506
|-
|style = "background: #97EAA5 "|
|align="left"|Пингу дүүргэ ||平谷区|| 416,000 || 1,075.0 || 387
|-
|style = "background: #97EAA5 "|
|align="left"|Хуайроу дүүргэ ||怀柔区|| 373,000 || 2,557.3 || 146
|-
|style= "background: #97EAA5 "|
|align="left"|Миюнь шянь ||密云县 || 468,000 || 2,335.6 || 200
|-
|style = "background: #97EAA5 "|
|align="left"|Янчин шянь ||延庆县 || 317,000 || 1,980.0 || 160
|} '''Өнгө бүрийн тайлбар'''
*{{colorbox|#FFD350}} Хуучин цагт хэрмээр хүрээлэгдэж байсан, одоо 2-р [[тойруу]]гийн доторх хотын [[дүүргэ]]
*{{colorbox|#EAA397}} 2-р болон 5-р тойрогой дотор хотлодог барилгажаһан дүүргэ
*{{colorbox|#979FEA}} 6-р тойрогоор бүгжэлгэдэг үсөөн газараа барилгажаһан [[хотын заха|хотын захын]] дүүргэ
*{{colorbox|#97EAA5}} Хотоһоо алас дүүргэ, хүдөө газар гү, али [[сянь]] (шянь гэдэгые хитад [[хошуун]] гэжэ ойлгожо болоно)

== Зураг==
[[Файл:Panorama Beijing.jpg|700px|thumb|center|Бээжэн телевизийн цамхгаас авсан Бээжэн хотын дэлгэмэл зураг (2009)]]

<gallery>
File:Gugun panorama-2005-1.jpg
File:200401-beijing-tianan-square-overview.jpg
File:Panorama Beijing.jpg
File:Forbidden City1.JPG
</gallery>

== Мүн үзэхэ ==
* [[Бээжэнгэй олимп]]
* [[Хитад уласай 50 томо хото]]

== Мэдэгдсэн сурвалж ==
{{reflist}}

== Гадаада холбооһо ==
* [http://www.beijing.gov.cn/ Бээжэнгийн засгийн газрын сайт] ([[Хитад хэлэн|Хитад]])
* [http://www.ebeijing.gov.cn/ Бээжэнгийн засгийн газрын сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100813221915/http://www.ebeijing.gov.cn/ |date=2010-08-13 }} ([[Англи хэлэн|Англи]])
* {{commons|北京|Бээжэн}}

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

{{Хитадай хотонууд}}
{{Navboxes
|title = Бээжэнтэй холбоотой Үгүүлэлнүүд
|list =
{{Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Уласай Можын-дэсэй нютагууд}}
{{Most populous cities in the People's Republic of China|class=nav}}
{{Азиин ниислэлнүүд}}
{{Museums in Beijing}}
{{Olympic Summer Games Host Cities}}
{{Paralympic Summer Games Host Cities}}
{{Olympic Winter Games Host Cities}}
{{Paralympic Winter Games Host Cities}}
{{Asian Games Host Cities}}
{{IAAF World Championships in Athletics Host cities}}
{{World's most populated urban areas}}
{{Megacities}}
}}

[[Категори:Хитадай хотонууд]]
[[Категори:Азиин ниислэлнүүд]]