# Гэсэр
«Абай Гэсэр» (ᠠᠪᠠᠢ ᠭᠡᠰᠡᠷ < түбэдөөр གེ་སར་རྒྱལ་པོ) гэжэ баатаршалгата үльгэр эртэ холын сагта буряад арадай дунда мүндэлһэн арадай аман зохёолой эрхим жэшээ болоһон юм. Түбэд, Монгол, Буряад, Сагаан Монгол зэргэ түб Азиин олон арад түмэнэй дотор үргэн дэлгэрһэн туули юм. «Гэсэрые» «Жангар», «Монголой нюуса тобшоон» зохёолнуудай хамта Монголшуудаймнай эртын удха зохёолой гурбан орьёл гэдэг.
Бии болоһон сагһаан хойшо олон үндэһэтэндэ тараһан ба одоошье Түбэд, Үбэр Монгол, Хүхэ нуурта хайлагдажа бай дэлхэй дээрэхи эгээн ута амиды үльгэр юм. Олон үндэһэтэндэ тараһанайнгаа хубида үндэһэтэн бүриин онсолигые шэнгээһэн олон янзын хубилбаритай.
«Гэсэр» хэмжээнэй хубида ехэ томо ута үльгэр юм. Мүнөө үедэ эмхдхэгдэһэн байдалһаа үзэбэл, Түбэд үндэһэтэнэй хубилбаринь лэ гэхэдэ ниитэ 120 үлүү бүлэг, сая үлүү мүр шүлэг, хорин сая гаруй үгэтэй юм. Бүлэг, мүр, үгын тоонь эртын Вавилоной «Гильгамешэй үльгэр», грекүүдэй «Илиада», «Одиссей», Энэдхэгэй «Рамаяана», «Махабхарата» зэргэ дэлхэйн нэрэтэ табан туулиин ниилбэриһээшье ехэ байдаг юм.
Эгээн анхалан 1716 ондо монгол хэлээр модон бараар хэблэгдэһэн болоод энэһээ үмэнэшье олон бэшэмэл эхэнүүд байһан.

## Буряад хубилбари
Энэ үльгэр олон хоног соо хөөрэгдэдэг байгаа. «Гэсэрые» хөөрэдэг үльгэршэд үсөөн бэшэ һэн. Тэдээнэй дунда түүхэдэ үлэһэн үльгэршэд гэбэл, манай тон һайн таниха Аполлон Тороев, мүн баһа Маншууд Имегенов, Пёохон Петров, Папа Тушемилов болон бусад. Үльгэршэдэй «Гэсэрые» хөөрэхэдэ эрдэмтэд, зохёолшод ханамжатайгаар бэшэжэ абадаг һэн. Мүнөө манай танилсаха «Арадай баатар Гэсэр» гэжэ үльгэр мэдээжэ поэт Николай Гармаевич Дамдинов таанад, һурагшадта, ойлгогдохоор, тобшоор, хуряангыгаар найруулан бэшэһэн байна. Урданай сагта буурал толгойтой гэсэршэ үбгэн зөөлэн олбог дээрэ дабшалжа һуугаад, тодо хонгёо хоолойгоор шагнагшадай зүрхые хүдэлгэн, үльгэр түүрээдэг һэн.
Тэдэнэй хөөрөөгөөр 1900-аад онуудһаа эхилээд 1940-өөд онууд хүрэтэр, эрдэмтэд ба зохёолшод «Гэсэрые» ханамжатайгаар бэшэжэ абаа. Тэдэ бэшэжэ абтаһан бүлэгүүдые уран зохёолшо Намжил Гармаевич Балданай согсолон нэгэдхээ һэн. Буряад хубилбариин «Гэсэр» согсолборинь түрүүшынхеэ 1959 ондо Улаан-Үдэдэ хэблэгдээ. Иимэ үльгэрнүүд бэшэ арадуудташье бии. Кыргызүүдэй «Манас», хальмагуудай «Жангар» энэ тоодо ороно.

Гэсэр
[[File:Gesar Gruschke.jpg|thumb|300px|Гэсэр]]
'''«Абай Гэсэр»''' ({{mongolUnicode|ᠠᠪᠠᠢ ᠭᠡᠰᠡᠷ|h}} < {{lang-bod|གེ་སར་རྒྱལ་པོ}}) гэжэ [[баатаршалгата үльгэр]] эртэ холын сагта буряад арадай дунда мүндэлһэн [[арадай аман зохёол]]ой эрхим жэшээ болоһон юм. [[Түбэд]], [[Монгол]], [[Буряад]], [[Сагаан Монгол]] зэргэ түб Азиин олон арад түмэнэй дотор үргэн дэлгэрһэн туули юм. «Гэсэрые» «[[Жангар]]», «[[Монголой нюуса тобшоон]]» зохёолнуудай хамта [[Монгол]]шуудаймнай эртын удха зохёолой гурбан орьёл гэдэг.

Бии болоһон сагһаан хойшо олон үндэһэтэндэ тараһан ба одоошье [[Түбэд]], [[Үбэр Монгол]], [[Хүхэ нуур]]та хайлагдажа бай дэлхэй дээрэхи эгээн ута амиды үльгэр юм. Олон үндэһэтэндэ тараһанайнгаа хубида үндэһэтэн бүриин онсолигые шэнгээһэн олон янзын хубилбаритай.

«Гэсэр» хэмжээнэй хубида ехэ томо ута үльгэр юм. Мүнөө үедэ эмхдхэгдэһэн байдалһаа үзэбэл, Түбэд үндэһэтэнэй хубилбаринь лэ гэхэдэ ниитэ 120 үлүү бүлэг, сая үлүү мүр шүлэг, хорин сая гаруй үгэтэй юм. Бүлэг, мүр, үгын тоонь эртын [[Вавилон]]ой «[[Гильгамешэй үльгэр]]», [[грекүүд]]эй «[[Илиада]]», «[[Одиссей]]», [[Энэдхэг]]эй «[[Рамаяана]]», «[[Махабхарата]]» зэргэ дэлхэйн нэрэтэ табан туулиин ниилбэриһээшье ехэ байдаг юм.

Эгээн анхалан 1716 ондо монгол хэлээр модон бараар хэблэгдэһэн болоод энэһээ үмэнэшье олон бэшэмэл эхэнүүд байһан.

== Буряад хубилбари ==
Энэ үльгэр олон хоног соо хөөрэгдэдэг байгаа. «Гэсэрые» хөөрэдэг үльгэршэд үсөөн бэшэ һэн. Тэдээнэй дунда түүхэдэ үлэһэн үльгэршэд гэбэл, манай тон һайн таниха Аполлон Тороев, мүн баһа Маншууд Имегенов, Пёохон Петров, Папа Тушемилов болон бусад. Үльгэршэдэй «Гэсэрые» хөөрэхэдэ эрдэмтэд, зохёолшод ханамжатайгаар бэшэжэ абадаг һэн. Мүнөө манай танилсаха «Арадай баатар Гэсэр» гэжэ үльгэр мэдээжэ поэт [[Николай Дамдинов|Николай Гармаевич Дамдинов]] таанад, һурагшадта, ойлгогдохоор, тобшоор, хуряангыгаар найруулан бэшэһэн байна. Урданай сагта буурал толгойтой гэсэршэ үбгэн зөөлэн олбог дээрэ дабшалжа һуугаад, тодо хонгёо хоолойгоор шагнагшадай зүрхые хүдэлгэн, үльгэр түүрээдэг һэн.

Тэдэнэй хөөрөөгөөр 1900-аад онуудһаа эхилээд 1940-өөд онууд хүрэтэр, эрдэмтэд ба зохёолшод «Гэсэрые» ханамжатайгаар бэшэжэ абаа. Тэдэ бэшэжэ абтаһан бүлэгүүдые [[уран зохёол]]шо [[Намжил Балдано|Намжил Гармаевич Балданай]] согсолон нэгэдхээ һэн. Буряад хубилбариин «Гэсэр» согсолборинь түрүүшынхеэ 1959 ондо Улаан-Үдэдэ хэблэгдээ. Иимэ үльгэрнүүд бэшэ арадуудташье бии. [[Кыргызүүд]]эй «[[Манас]]», [[хальмагууд]]ай «Жангар» энэ тоодо ороно.

== Холбооһон ==
* [http://worldepos.ru/ Бурятская версия в блоге "Эпическая сила"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130720040544/http://worldepos.ru/ |date=2013-07-20 }}
* [http://altaica.narod.ru/e_geser.htm персонаж монгольского эпоса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060225140329/http://www.altaica.narod.ru/e_geser.htm |date=2006-02-25 }}
* [http://studlib.ru/article/a-1040.html Дугаров Б. С. Этнос и культура. Культ горы Хормуста в Бурятии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220328100629/http://studlib.ru/article/a-1040.html |date=2022-03-28 }}
* [http://mith.ru/alb/siberia Работы А. Л. Барковой]
* [[Неклюдов, Сергей Юрьевич|Неклюдов С. Ю.]], Тумурцерен Ж. Монгольские сказания о Гесере. Новые записи. М., 1982;
* [[Неклюдов, Сергей Юрьевич|Nekljudov, S.Ju.]] Mongolische Erzählungen über Geser. Neue Aufzeichnungen (mit Ž. Tömörceren). Wiesbaden, 1985; рец. Gy.Kara in: Acta Orientalia Hung., T. XL (2-3), Budapest, 1986, p.339-341;

[[Категори:Үльгэр домог]]
[[Категори:Буряад]]
[[Категори:Арадай аман зохёол]]