# Бүгэдэ Найрамдаха Монгол Арад Улас
Бүгэдэ Найрамдаха Монгол Арад Улас боло 1924-1992 он хүртлэхэ Монгол уласай нэрэ юм. Энэ үедэ Монгол уласай түрэ ниигэмэй тогтолсоо ниигэм журамай ниигэмые дамжаһан. 1989 оной һүүлэһээ эхэлэн Монгол улас Арадшалһан ниигэмые зарлан тунхаглажа, 1992 ондо баталһан шэнэ Үндэһэн хуулиар "Бүгэдэ Найрамдаха" нэрээ халажа Монгол Улас болоһон.

## Түүхэ
Бүгэдэ Найрамдаха Монгол Арад Улас Зүблэлтэ Холбоотой маша нарын харилсаатай байжээ. 1920 ба 30-аад оной үедэ Зүблэлтэ нүлөөлэлые эсэргүүсэжэ, илүү тусгаар тогтониһон байдалые дэмжэжэ байһан Догсомын Бодоо, Солийн Данзан нара эрхэ мэдэлэй түлөөхэ тэмсэлдэ хохирогшо боложо алагдэжээ. 1928 ондр Хорлоогийн Чойбалсан удирдагша боложээ. Тэрээр хубиин үмшые хураажа, шажанда дайсагнажа, 1937 онһоо эхэлүүлһэн Ехэ Хэлмэгдүүлэлтэдэ 30,000 гаруй хүн алагдажээ.
БНМАУ Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үедэ Зүблэлтэ Холбоондо тусаламжа илэгээжэ байһан ба 1939 оной Халхын Голой дайнд Зүблэлтэ Холбоо, Монголой хамтарһан хүшин Японой армие ялажээ. Энэ байлдаанай үрэ дүндэ ЗХУ Японтой түбые сахиха гэрээнд гарын үзэг зуржээ. Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай һүүлын үдэрүүдэдэ БНМАУ ЗХУ-тай хамта Япондо дайн зарлаһан байна. 1945 ондо Иосиф Сталин, Чан Кайши нара Японой эсэрэг хоорондоо холбоо тогтоожо, энэ үедэ Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Улас Монголой тусгаар тогтонолые хүлээн зүбшөөршээ. Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас байгуулагдахад 1949 оной 10 һарын 6-нд дахин бэе бэеэ хүлээн зүбшөөршээ.
1952 оной 1 һарын 26-нд Хорлоогийн Чойбалсан Москва хотодо наһа барахад Юмжаагийн Цэдэнбалда эрхэ мэдэл шэлжэбэ. Энэ үеһэ харисангуй тайбан байдал үрнэхэ боложээ. 1961 ондор Нэгэдэмэл Үндэhэнэй Байгуулгын гишүүн боложол, баруун зүгэй орнуудтай дипломат харилсаа тогтоохо боложээ. Харин аад яага энэ үедэ гү, али 1960-аад онһоо ЗХУ-БНХАУ хоорондын харилсаа тасарша Монгол ЗХУ-тай нэгэ тала болжээ. Ингэснээр Зүблэлтэ Холбооной нүлөө ехэсэшээ. Монголой эдэй засаг 60-аад онһоо эршимтэй хүгжэжэ бүхэ ниитээрээ бэшэг үзэгдэ тайлагдаһан Азиин анханай улас боложээ. 1984 ондо Цэдэнбал Москвада айлшилжа байхад түүны эсэрэг эргэлтэ гарша Жамбын Батмөнхые Монголой удирдагшаар һонгожээ.

## Түрын тэргүүнүүд

### Үүргэ гүйсэдхэгшэ түрын тэргүүн
- Балингийн Цэрэндорж (1924 оной 5 һарын 20 - 1924 оной 11 һарын 28)


### Уласай Ехэ Хуралай дарга
- Наваандоржийн Жадамбаа (1924 оной 11 һарын 28 - 1924 оной 11 һарын 29)


### Уласай Бага Хуралай Тэргүүлэгшэдын дарга
- Пэлжидийн Гэндэн (1924 оной 11 һарын 29 - 1927 оной 11 һарын 15)
- Жанцангийн Дамдинсүрэн (1927 оной 11 һарын 16 - 1929 оной 1 һарын 23)
- Хорлоогийн Чойбалсан (1929 оной 1 һарын 24 - 1930 оной 4 һарын 27)
- Лосолын Лааган (1930 оной 4 һарын 27 - 1932 оной 7 һарын 2)
- Анандын Амар (1932 оной 7 һарын 2 - 1936 оной 3 һарын 22)
- Дансранбилэгийн Догсом (1936 оной 3 һарын 22 - 1939 оной 7 һарын 9)
- Хоосон (1936 оной 3 һарын 22 - 1940 оной 7 һарын 6)
- Гончигийн Бумцэнд (1940 оной 7 һарын 6 - 1951 оной 7 һарын 6)


### Уласай Ехэ Хуралай Тэргүүлэгшэдын дарга (1960 оной 7 һарын 7-һоо Арадай Ехэ Хурал)
- Гончигийн Бумцэнд (1951 оной 7 һарын 6 - 1953 оной 9 һарын 23)
- Сүхбаатарын Янжмаа (1953 оной 9 һарын 23 - 1954 оной 7 һарын 7) (үүргэ гүйсэдхэгшэ)
- Жамсрангийн Самбуу (1954 оной 7 һарын 7 - 1972 оной 5 һарын 20)
- Цагаанламын Дүгэрсүрэн (1972 оной 5 һарын 20 - 1972 оной 6 һарын 29) (үүргэ гүйсэдхэгшэ)
- Сономын Лувсан (1972 оной 6 һарын 29 - 1974 оной 6 һарын 11) (үүргэ гүйсэдхэгшэ)
- Юмжаагийн Цэдэнбал (1974 оной 6 һарын 11 - 1984 оной 8 һарын 23)
- Нямын Жагварал (1984 оной 8 һарын 23 - 1984 оной 12 һарын 12) (үүргэ гүйсэдхэгшэ)
- Жамбын Батмөнх (1984 оной 12 һарын 12 - 1990 оной 3 һарын 21)
- Пунсалмаагийн Очирбат (1990 оной 3 һарын 21 - 1990 оной 9 һарын 3)


### Юрэнхылэгшэ
- Пунсалмаагийн Очирбат (1990 оной 9 һарын 3 - 1992 оной 2 һарын 12)


## Аймагуудта хубаалга
БНМАУ-ай газар 18 аймагуудта болон хоёр хотонууд (Улаан Баатар ба Дархан) хубаагдаһан байхаа:
| Аймаг        | Газар нютаг, мянг. км² | Аймагай түб    |
| ------------ | ---------------------- | -------------- |
| Архангай     | 55                     | Цэцэрлэг       |
| Баян Үлэгэй  | 46                     | Үлэгэй         |
| Баянхонгор   | 116                    | Баянхонгор     |
| Булган       | 49                     | Булган         |
| Гоби-Алтай   | 142                    | Алтай          |
| Дороногоби   | 111                    | Сайншанд       |
| Доронодо     | 122                    | Чойбалсан      |
| Дундагоби    | 78                     | Мандалгоби     |
| Забхан       | 82                     | Уляаһатай      |
| Үбэрхангай   | 63                     | Арбайхээр      |
| Үмэнэгоби    | 165                    | Далан-Дзадагад |
| Сүхэбаатар   | 82                     | Баруун-Урт     |
| Сэлэнгэ      | 43                     | Сүхэбаатар     |
| Түб          | 81                     | Зуунмодо       |
| Убһэ аймак   | 69                     | Улаангом       |
| Хобдо        | 76                     | Хобдо (хото)   |
| Хүбсэгүл     | 101                    | Мүрэн          |
| Хэнтэй       | 82                     | Үндэр Хаан     |
| Улаан Баатар | 2                      | —              |
| Дархан       | 0,2                    | —              |


Бүгэдэ Найрамдаха Монгол Арад Улас
{{Түүхын улас
 |буряад_нэрэ                 = Бүгэдэ Найрамдаха Монгол Арад Улас<br/>[[Файл:Mongolian People's Republic.svg|100px]]
 |уугуул_нэрэ             = Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс
 |статус                   = [[Социалист лагерь|Социалист]] [[Бүгэдэ Найрамдаха Улас]]
 |дуулал                     = ''[[Монгол Уласай түрын дуулал|БНМАУ-ай Түрын Дуулал]]''<br/>
 |туг                     = Flag of the People's Republic of Mongolia (1945-1992).svg
 |тугай_бэшэлгэ           = [[Монгол Уласай түрын далбаа|БНМАУ-ай түрын далбаа]]
 |һүлдэ                     = Coat of arms of the People's republic of Mongolia.svg
 |һүлдын_бэшэлгэ           = [[Монгол Уласай түрын һүлдэ|БНМАУ-ай түрын һүлдэ]]
 |газарай_зураг                    = Mongolia (orthographic projection).svg
 |хэмжээ                   = 
 |бэшэлгэ                 = БНМАУ
 <!-- |type_before              = если этот параметр присутствует в шаблоне,
то необходимо указать примерно следующее: «Государства-основатели»,
иначе удалите его, автоматически будет указано: «Предшественники».-->
 |p1                       = Монгол Улас (1911-24)
 |flag_p1                  = Flag of Mongolia (1911-1921).svg
 |image_p1                 =
 |байгуулга               = [[1924 он]]ой [[11 һарын 26]] 
 |усадхалга            = [[1992 он]]ой [[2 һарын 12]]
 <!-- |type_after               = если этот параметр присутствует в шаблоне,
то необходимо указать примерно следующее: «Государства после распада…»,
иначе удалите его, автоматически будет указано: «Преемники».-->
 |s1                       = Монгол Улас
 |flag_s1                  = Flag of Mongolia.svg
 |image_s1                 = 
 |s2                       = 
 |flag_s2                  = 
 |image_s2                 = 
 |s3                       = 
 |flag_s3                  = 
 |image_s3                = 
 |s4                       = 
 |flag_s4                  = 
 |image_s4                 = 
 |уряа                    = 
 |ниислэл                  = [[Улаан Баатар]]
 |хотонууд                   = [[Улаан Баатар]], [[Эрдэнэт]], [[Дархан]]
 |хэлэн                     = [[Монгол хэлэн|Монгол]]
 |мүнгэн_тэмдэгтэ                   = [[Монгол дүхэриг|Дүхэриг]]
 |дополнительный_параметр2  = [[Сагай бүһэ]]
 |содержимое_параметра2     = +7 … +8
 |газар_нютаг                  = 1 564 116 км²
 |хүн_ама                = 2 сая (1989 ондо)
 |засаглалай_хэлбэри          = [[Социалист лагерь|Социалист]] [[Бүгэдэ Найрамдаха Улас]]
 |обог_удам                 = 
 |тэргүүнэй_тушаал=Зарим баримта дээрэ үндэһэлһэн тэргүүн
 |тэргүүн1=[[Балингийн Цэрэндорж]]
 |тэргүүн_үе1=1924
 |тэргүүн2=[[Пэлжидийн Гэндэн]]
 |тэргүүн_үе2=1924—1927
 |тэргүүн3=[[Хорлоогийн Чойбалсан]]
 |тэргүүн_үе3=1929-1930
 |тэргүүн4=[[Дансранбилэгийн Догсом]]
 |тэргүүн_үе4=1936—1939
 |тэргүүн5=[[Гончигийн Бумцэнд]]
 |тэргүүн_үе5=1940—1951
 |тэргүүн6=[[Жамсрангийн Самбуу]]
 |тэргүүн_үе6=1954—1972
 |тэргүүн7=[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]
 |тэргүүн_үе7=1974—1984
 |тэргүүн8=[[Пунсалмаагийн Очирбат]]
 |тэргүүн_үе8=1990—1992
 |шажан                  = 
 |дополнительный_параметр1 = Телефоной код
 |содержимое_параметра1    = 976
}}
'''Бүгэдэ Найрамдаха Монгол Арад Улас''' боло 1924-1992 он хүртлэхэ [[Монгол улас]]ай нэрэ юм. Энэ үедэ Монгол уласай түрэ [[ниигэм]]эй тогтолсоо [[ниигэм журам]]ай ниигэмые дамжаһан. 1989 оной һүүлэһээ эхэлэн Монгол улас [[Арадшалһан]] ниигэмые зарлан тунхаглажа, 1992 ондо баталһан шэнэ [[Монгол Уласай Үндэһэн хуули|Үндэһэн хуули]]ар "Бүгэдэ Найрамдаха" нэрээ халажа Монгол Улас болоһон.

== Түүхэ ==

Бүгэдэ Найрамдаха Монгол Арад Улас [[Зүблэлтэ Холбоо]]той маша нарын харилсаатай байжээ. 1920 ба 30-аад оной үедэ Зүблэлтэ нүлөөлэлые эсэргүүсэжэ, илүү тусгаар тогтониһон байдалые дэмжэжэ байһан [[Догсомын Бодоо]], [[Солийн Данзан]] нара эрхэ мэдэлэй түлөөхэ тэмсэлдэ хохирогшо боложо алагдэжээ. 1928 ондр [[Хорлоогийн Чойбалсан]] удирдагша боложээ. Тэрээр хубиин үмшые хураажа, шажанда дайсагнажа, 1937 онһоо эхэлүүлһэн [[Ехэ Хэлмэгдүүлэлтэ (Монгол)|Ехэ Хэлмэгдүүлэлтэдэ]] 30,000 гаруй хүн алагдажээ.

БНМАУ [[Дэлхэйн хоёрдугаар дайн]]ай үедэ Зүблэлтэ Холбоондо тусаламжа илэгээжэ байһан ба 1939 оной [[Халхын Голой дайн]]д Зүблэлтэ Холбоо, Монголой хамтарһан хүшин [[Япон]]ой армие ялажээ. Энэ байлдаанай үрэ дүндэ ЗХУ Японтой түбые сахиха гэрээнд гарын үзэг зуржээ. Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай һүүлын үдэрүүдэдэ БНМАУ ЗХУ-тай хамта Япондо дайн зарлаһан байна. 1945 ондо [[Иосиф Сталин]], [[Чан Кайши]] нара Японой эсэрэг хоорондоо холбоо тогтоожо, энэ үедэ [[Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Улас]] Монголой тусгаар тогтонолые хүлээн зүбшөөршээ. [[Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас]] байгуулагдахад 1949 оной 10 һарын 6-нд дахин бэе бэеэ хүлээн зүбшөөршээ.

1952 оной 1 һарын 26-нд Хорлоогийн Чойбалсан [[Москва]] хотодо наһа барахад [[Юмжаагийн Цэдэнбал]]да эрхэ мэдэл шэлжэбэ. Энэ үеһэ харисангуй тайбан байдал үрнэхэ боложээ. 1961 ондор [[Нэгэдэмэл Үндэhэнэй Байгуулга|Нэгэдэмэл Үндэhэнэй Байгуулгын]] гишүүн боложол, баруун зүгэй орнуудтай дипломат харилсаа тогтоохо боложээ. Харин аад яага энэ үедэ гү, али 1960-аад онһоо ЗХУ-БНХАУ хоорондын харилсаа тасарша Монгол ЗХУ-тай нэгэ тала болжээ. Ингэснээр Зүблэлтэ Холбооной нүлөө ехэсэшээ. Монголой эдэй засаг 60-аад онһоо эршимтэй хүгжэжэ бүхэ ниитээрээ бэшэг үзэгдэ тайлагдаһан [[Ази]]ин анханай улас боложээ. 1984 ондо Цэдэнбал [[Москва]]да айлшилжа байхад түүны эсэрэг эргэлтэ гарша [[Жамбын Батмөнх]]ые Монголой удирдагшаар һонгожээ.

== Түрын тэргүүнүүд ==

===Үүргэ гүйсэдхэгшэ түрын тэргүүн===
*[[Балингийн Цэрэндорж]] ([[1924 он]]ой [[5 һарын 20]] - [[1924 он]]ой [[11 һарын 28]])

===Уласай Ехэ Хуралай дарга===
*[[Наваандоржийн Жадамбаа]] ([[1924 он]]ой [[11 һарын 28]] - [[1924 он]]ой [[11 һарын 29]])

===Уласай Бага Хуралай Тэргүүлэгшэдын дарга ===
*[[Пэлжидийн Гэндэн]] ([[1924 он]]ой 11 һарын 29 - [[1927 он]]ой 11 һарын 15)
*[[Жанцангийн Дамдинсүрэн]] ([[1927 он]]ой 11 һарын 16 - [[1929 он]]ой 1 һарын 23)
*[[Хорлоогийн Чойбалсан]] ([[1929 он]]ой 1 һарын 24 - [[1930 он]]ой 4 һарын 27)
*[[Лосолын Лааган]] ([[1930 он]]ой 4 һарын 27 - [[1932 он]]ой 7 һарын 2)
*[[Анандын Амар]] ([[1932 он]]ой 7 һарын 2 - [[1936 он]]ой 3 һарын 22)
*[[Дансранбилэгийн Догсом]] ([[1936 он]]ой 3 һарын 22 - [[1939 он]]ой 7 һарын 9)
*'''Хоосон ([[1936 он]]ой 3 һарын 22 - [[1940 он]]ой 7 һарын 6)'''
*[[Гончигийн Бумцэнд]] ([[1940 он]]ой 7 һарын 6 - [[1951 он]]ой 7 һарын 6)

===Уласай Ехэ Хуралай Тэргүүлэгшэдын дарга (1960 оной 7 һарын 7-һоо Арадай Ехэ Хурал)=== 
*[[Гончигийн Бумцэнд]] ([[1951 он]]ой 7 һарын 6 - [[1953 он]]ой 9 һарын 23)
*[[Сүхбаатарын Янжмаа]] ([[1953 он]]ой 9 һарын 23 - [[1954 он]]ой 7 һарын 7) (үүргэ гүйсэдхэгшэ)
*[[Жамсрангийн Самбуу]] ([[1954 он]]ой 7 һарын 7 - [[1972 он]]ой 5 һарын 20)
*[[Цагаанламын Дүгэрсүрэн]] ([[1972 он]]ой 5 һарын 20 - [[1972 он]]ой 6 һарын 29) (үүргэ гүйсэдхэгшэ)
*[[Сономын Лувсан]] ([[1972 он]]ой 6 һарын 29 - [[1974 он]]ой 6 һарын 11) (үүргэ гүйсэдхэгшэ)
*[[Юмжаагийн Цэдэнбал]] ([[1974 он]]ой 6 һарын 11 - [[1984 он]]ой 8 һарын 23)
*[[Нямын Жагварал]] ([[1984 он]]ой 8 һарын 23 - [[1984 он]]ой 12 һарын 12) (үүргэ гүйсэдхэгшэ)
*[[Жамбын Батмөнх]] ([[1984 он]]ой 12 һарын 12 - [[1990 он]]ой 3 һарын 21)
*[[Пунсалмаагийн Очирбат]] ([[1990 он]]ой 3 һарын 21 - [[1990 он]]ой 9 һарын 3)

===Юрэнхылэгшэ===
*[[Пунсалмаагийн Очирбат]] ([[1990 он]]ой 9 һарын 3 - [[1992 он]]ой 2 һарын 12)

== Аймагуудта хубаалга ==
БНМАУ-ай газар 18 [[аймаг]]уудта болон хоёр хотонууд ([[Улаан Баатар]] ба [[Дархан]]<ref>Большая советская энциклопедия/Монгольская Народная Республика</ref>) хубаагдаһан байхаа:

{| class="wide"
|-
! Аймаг
! Газар нютаг,<br />мянг. км²
! Аймагай түб
|-
| [[Архангай]]
| align="center" | 55
| [[Цэцэрлэг]]
|-
| [[Баян Үлэгэй]]
| align="center" | 46
| [[Үлэгэй]]
|-
| [[Баянхонгор]]
| align="center" | 116
| [[Баянхонгор (хото)|Баянхонгор]]
|-
| [[Булган]]
| align="center" | 49
| [[Булган (хото)|Булган]]
|-
| [[Гоби-Алтай]]
| align="center" | 142
| [[Алтай (хото)|Алтай]]
|-
| [[Дороногоби]]
| align="center" | 111
| [[Сайншанд]]
|-
| [[Доронодо]]
| align="center" | 122
| [[Чойбалсан (хото)|Чойбалсан]]
|-
| [[Дундагоби]]
| align="center" | 78
| [[Мандалгоби]]
|-
| [[Забхан]]
| align="center" | 82
| [[Уляаһатай]]
|-
| [[Үбэрхангай]]
| align="center" | 63
| [[Арбайхээр]]
|-
| [[Үмэнэгоби]]
| align="center" | 165
| [[Даланзадгад|Далан-Дзадагад]]
|-
| [[Сүхэбаатар (аймаг)|Сүхэбаатар]]
|align="center" | 82
| [[Баруун-Урт]]
|-
| [[Сэлэнгэ (монгол аймаг)|Сэлэнгэ]]
| align="center" | 43
| [[Сүхэбаатар (хото)|Сүхэбаатар]]
|-
| [[Түб (аймаг)|Түб]]
| align="center" | 81
| [[Зуунмодо]]
|-
| [[Убһэ аймак]]
| align="center" | 69
| [[Улаангом]]
|-
| [[Хобдо]]
| align="center" | 76
| [[Хобдо (хото)]]
|-
| [[Хүбсэгүл]]
| align="center" | 101
| [[Мүрэн]]
|-
| [[Хэнтэй]]
| align="center" | 82
| [[Үндэр Хаан]]
|- class="shadow"
| [[Улаан Баатар]]
| align="center" | 2
| —
|- class="shadow"
| [[Дархан]]
| align="center" | 0,2
| —
|}

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

[[Категори:Монголой түүхэ]]
[[Категори:Буряадай түүхэ]]
[[Категори:Ородой түүхэ]]