# Кызыл
Кызыл («улаан» гэһэн удхатай уряанхай үгээр 1926 онһоо нэрлэһэн, [кезийл] гэжэ дуудана, энэһээ гадна Кизил [кизийл]) гээшэ Оросой холбоото уласай Тыва Уласай ниислэл, Тыва Уласай дотор ямар нэгэн хошуунда харьяалагдадаггүй арбан нэгэн түмэн хүнэтэй хото юм.

## Түүхэ, нэрэ
Хаанта Орос 1914 ондо Таганын Уряанхайе эбээн эзэрхэжэ Белоцарск («сагаан хаанай хото» гэһэн удхатай ород үгэ) нэрээрээ тулгуури һуурин үүсхэһэн. Оросто хаанта засаг унаһанай дараа 1918 ондо Хем-Бэлдэр («голой бэлшээри» гэхэ удхатай уряанхай үгэ) нэрэтэй болобо. Дараань сагаан армиие улаан арми илаһанай дараа 1922 оной нэгэн хуралда ородууд «Красный городок» гэжэ байгаа. Эсэстээ 1926 ондо «улаан» гү, али Кызыл гэхэ уряанхай түрэг үгээр нэрлэһэниинь ерээд жэлэе туулажа ябана. 1921 онһоо энэ хото Тыва ороной гол хото, ниислэл болонхой. Монгол уласта «Кызыл», «Кизил» гэжэ хоёр янзаар бэшэжэ болоно.

Кызыл
{{Нютаг
|албан_нэрэ                    = Кызыл хото
|type       = хотын тойрог
|анхаарах_нэр           = {{lang-ru|город Кызыл}}
|image_flag             = Flag of Kyzyl.svg
|flag_size              = 
|image_seal             = Blason_de_Kyzyl.png
|seal_size              = 90px
|image_skyline          = Вид на г. Кызыл.JPG
|image_map              = 
|map_caption            = 
|latd= |latm= |lats= |latNS=N
|longd= |longm= |longs= |longEW=E
|улас_эсбэл                 = Улас орон
|али_улас_эсбэл             = {{flagicon|RUS}} [[Оросой холбоото улас|ОХУ]]
|нэгэдүгээр_зэрэгэй_нэгэжэ    = Можо нютаг
|нэгэдүгээр_зэрэгэй_нютаг   = [[Тыва Улас|Уряанхай Улас]]
|хоёрдугаар_зэрэгэй_нэгэжэ   = Хотын тойрог
|хоёрдугаар_зэрэгэй_нютаг  = '''Кызыл'''
|гурбадугаар_зэрэгэй_нэгэжэ  = 
|гурбадугаар_зэрэгэй_нютаг = 
|нютагай_түбые_юу_гэхэ     = 
|нютагай_түб               = 
|газар_нютаг            = 97,41 км²
|газарай_байса            = д.н.д. 630 м
|хүн_ама                 = 2010 ондо {{increase}} 114 181 хүн
|хүн_ама_үмэнэхэ           = 
|хүн_ама_тоол            = 
|хүн_ама_тоос            = 
|хүн_ама_бүүгэнэрэл       =
|нягтрал            =
|арад_түмэн              = 
|сугаараа               = Кызылэйхид
|даргые_юу_гэхэ          = Дарга
|даргын_нэрэ             = Владислав Товарищтайевич Ховалыг
|түүхэн_он              = 1914 он 
|түүхын_үйлэ             = байгуулагдаһан
|түүхын_он1             = 
|түүхын_үйлэ1            = 
|түүхын_он2             = 
|түүхын_үйлэ2            = 
|байгуулагша            =
|сагай_бүһэ             = 
|utc_offset             = +7
|телефоной_код          = +7 39422
|шууданай_индекс      = 
|автомашин_дугаар       = 
|website                = [http://mkyzyl.ru/ mkyzyl.ru] (ородоор)
|тэмдэглэл              = 
}}
'''Кызыл''' («улаан» гэһэн удхатай [[уряанхай хэлэн|уряанхай үгээр]] 1926 онһоо нэрлэһэн, [кезийл] гэжэ дуудана, энэһээ гадна '''Кизил''' [кизийл]) гээшэ [[Оросой холбоото улас]]ай [[Бүгэдэ Найрамдаха Тува Улас|Тыва Уласай]] [[ниислэл]], Тыва Уласай дотор ямар нэгэн хошуунда харьяалагдадаггүй арбан нэгэн түмэн хүнэтэй [[хото]] юм.

== Түүхэ, нэрэ ==
[[Оросой эзэнтэ гүрэн|Хаанта Орос]] 1914 ондо Таганын Уряанхайе эбээн эзэрхэжэ '''Белоцарск''' («сагаан хаанай хото» гэһэн удхатай ород үгэ) нэрээрээ тулгуури һуурин үүсхэһэн. Оросто хаанта засаг унаһанай дараа 1918 ондо '''Хем-Бэлдэр''' («голой бэлшээри» гэхэ удхатай уряанхай үгэ) нэрэтэй болобо. Дараань сагаан армиие улаан арми илаһанай дараа 1922 оной нэгэн хуралда ородууд «Красный городок» гэжэ байгаа. Эсэстээ 1926 ондо «улаан» гү, али Кызыл гэхэ уряанхай түрэг үгээр нэрлэһэниинь ерээд жэлэе туулажа ябана. 1921 онһоо энэ хото Тыва ороной гол хото, ниислэл болонхой. Монгол уласта «'''Кызыл'''», «'''Кизил'''» гэжэ хоёр янзаар бэшэжэ болоно.

[[Категори:Уряанхай]]
[[Категори:Тыва Улас]]
[[Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд]]