# Тайюань
Тайюань (хит. хил. 太原, пиньинь: Tàiyuán) — Хитадай хото, Шаньси можын засаг захиргаанай түб. Фэньхэ голой эрьедэ оршоно (Шара мүрэнэй һаба). Мүрэнэй баруун ба зүүн эрье табан хүүргэнүүдээр холбогдоно. ДНБ-нь 89,55 тэрбум юань гү, али нэгэ хүндэ 12 821 юань гаргана.

## Түүхэ
Тайюань болбол МЭҮ 500 ондо Чжао Цзянцын (хит. 趙簡子) Цзиньян (хит. 晉陽) нэрэтэйгээр бариһан эртын ниислэл юм. Цинь уласай үедэ хотые Тайюань гэжэ шэнээр нэрлэгдэбэ. Тус хотодо зарим хитад эзэн хашуул түрэһэн байна, эдэ дунда эгээл алдар суутайнь Тан уласай Ли Шиминь.
Эхиндээ Цзиньян эртын Чжао уласай стратегиин түб байгаа. МЭҮ 221 ондо Цинь уласай Чжао уласые эзэмдэһэнэй һүүлдэ, хото Тайюань аймагые амбан захирагшын һууса болобо. Хань уласай үедэшье хото адли зэргэтэй байгаа.
VI зуун жэлдэ хото Зүүн Вэй ба Хойто Ци уласуудай хоёрдохи ниислэл байхадаа, Тайюань ехээр ургажа буддын шажанай томохон түб болоо.
562 ондо шэнэ хото баригдаһан байгаад, һүүлдэ Тан уласай үедэ (733 он) хуушан хототой ниилэһэн байгаа.
Хотынхи эгээн хуушан барилга хадаа Цзинь Цы согсобори дотор Арюун Эхын Сүмэ (хит. 聖母殿); энэ барилга 1023 ондо баригдажа 1102 ондо заһагдаһан юм.
Хотодо олон дахин хүсэтэй үер болоо: МЭҮ 453 ондо, 969 ондо; 1125 ондо дайнай үедэ хото мүхэһэн байгаа.
Мин уласай үедэ (1568) хотын хэрэм дахин баригдаһан байгаа.
XX зуун жэлдэ Синьхайн хубисхалай һүүлдэ хото Янь Сишаня жанжанай засаг доро байгаа. Милитарис хёморооной үедэ тэрэ бүхэ зүршэлдөөнһөө холо байһан ушаһаа Тайюань энхэ тайбантайгаар дэбжээ. 1936 ондо Янь Сишань коммунистуудтай нюусаар түримхэй Япондо эсэргүү нэгэдэһэн фронт тухай хэлэлсэжэ, 1937 ондо япон-хитад дайн эхилхэдээ — гоминьдангайхид ба коммунистууд хамта японшуудта эсэргүү Тайюань хажууда байлдаба.1937 оной 11 һарада Тайюань Японой эзэмдэһэн.
1945 ондо Японой буужа үгэһэнэй һүүлдэ хото дахин Янь Сишаниин захиралта доро оробо. Тэрэ эрхэтэнэй дайнай үедэ Чан Кайшиин талада коммунистуудта эсэргүү тулалдаа. Зүбхэн 1949 ондо коммунистуудай эзэлһэн байна.

## Засаг захиргаанай хубаари
Тайюань гэһэн хотын сомон 6 дүүргэ, 1 хотын хошуун, 3 хошуунда хубаагдана:
| Газарай зураг | #            | Зэргэ       | Нэрэ     | Хитад бэшэг    | Пиньинь | Хүн зон (2003, зүүлтэ) | Дэбисхэр (км²) | Хүн зоной нягтарал (хүн/км²) |
| ------------- | ------------ | ----------- | -------- | -------------- | ------- | ---------------------- | -------------- | ---------------------------- |
|               |              |             |          |                |         |                        |                |                              |
| 1             | Дүүргэ       | Синхуалин   | 杏花岭区 | Xìnghuālǐng qū | 530,000 | 170                    | 3,118          |                              |
| 2             | Дүүргэ       | Сяодянь     | 小店区   | Xiǎodiàn qū    | 470,000 | 295                    | 1,593          |                              |
| 3             | Дүүргэ       | Инцзэ       | 迎泽区   | Yíngzé qū      | 490,000 | 117                    | 4,188          |                              |
| 4             | Дүүргэ       | Цзяньцаопин | 尖草坪区 | Jiāncǎopíng qū | 330,000 | 286                    | 1,154          |                              |
| 5             | Дүүргэ       | Ваньбайлинь | 万柏林区 | Wànbǎilín qū   | 500,000 | 305                    | 1,639          |                              |
| 6             | Дүүргэ       | Цзиньюань   | 晋源区   | Jìnyuán qū     | 180,000 | 287                    | 627            |                              |
| 7             | Хотын хошуун | Гуцзяо      | 古交市   | Gǔjiāo shì     | 210,000 | 1,540                  | 136            |                              |
| 8             | Хошуун       | Цинсюй      | 清徐县   | Qīngxú xiàn    | 300,000 | 607                    | 494            |                              |
| 9             | Хошуун       | Янцюй       | 阳曲县   | Yángqǔ xiàn    | 140,000 | 2,062                  | 88             |                              |
| 10            | Хошуун       | Лоуфань     | 娄烦县   | Lóufán xiàn    | 120,000 | 1,290                  | 93             |                              |


## Ажаүйлэдбэри
Хара түмэрлиг, хүнды машина бүтээлгэ, химиин, хүнгэн ажаүйлэдбэри. Тайюаниин хажууда — нүрһэнэй (Сишань), түмэрэй хүдэрэй, шохойн шулуугай олзоборилго.

## Тээбэри
Тайюань Усу гэһэн уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал аралжаанай агаарай хүдэлөөниие үйлэшэлнэ.

## Уларил
Мусон (бороо ехэтэй) түби газарай уларилтай, үбэлдөө саһан олон бэшэ. Зундаа бороотой, хабарынь хуурай, һалхитай. Намардаа дулаахан, сэлмэг. Жэлэй дундажа температурань 9,5 ℃.
Нэгэдүгээр һарын дундажа температурань −6,4 ℃, долодугаар һарын дундажа температурань +23,5 ℃. 10 һараһаа 4 һара болотор хүйтэн, хамта 140—190 үдэр. Жэлэй дундажа шииг нойтониинь — 500 мм.

## Аха дүү хотонууд
- Ньюкасл, Ехэ Британи
- Саратов, Орос
- Сыктывкар, Орос
- Хемниц, Германи
- Химедзи, Япон
- Лонсестон, Тасмани, Австрали
- Нашвилл, Теннесси, АНУ
- Донецк, Украина
- Сен-Дени, Франци (2012)


## Алдартай түрэһэн зон
- Ван Юэ
- Чжао Тао


Тайюань
{{Нютаг
|нэрэ = Тайюань хото<br />{{mongolUnicode|ᠲᠠᠢᠶᠤᠸᠠᠨ<br />ᠬᠣᠲᠠ|v}}
|албан_нэрэ = Тайюань хото
|ямар_янзын_нутаг       = аймаг зэргэтэй хото
|анхаараха_нэр           = 太原市
|image_flag             = 
|flag_size              = 
|image_seal             =
|seal_size              = 
|image_map              = China_Shanxi_Taiyuan.svg
|map_caption            = Хитадай Шаньси можодо Тайюань хото
|image_skyline          = Taiyuan_Montage.png
|imagesize              = 280px
|image_caption          = Лунтан сэсэрлиг, Зүүн субарган, Цзинь Цы сүмэ.
|улас_эсбэл                 = Улас орон
|али_улас_эсбэл             = {{flagcountry|PRC}}
|нэгэдүгээр_зэрэгэй_нэгэжэ    = Можо
|нэгэдүгээр_зэрэгэй_нютаг   = [[Шаньси можо]]
|хоёрдугаар_зэрэгэй_нэгэжэ   = Можын хото
|хоёрдугаар_зэрэгэй_нютаг  = '''Тайюань хото'''
|нутгийн_төв               = 
|газар_нютаг            = 6 959 км²
|газарай_байса            = 
|хүн_ама           = 
|хүн_ама_тоол            = 4 201 591 (2010)
|хүн_ама_тоос            = 
|хүн_ама_бүүгэнэрэл       = 
|нягтрал            = 
|арад_түмэн              = 
|сугаараа               =
|даргые_юу_гэхэ          =
|даргын_нэрэ             =
|сагай_бүһэ             = Хитадай саг
|utc_offset             = +8
|автомашин_дугаар       =
|website                = [http://taiyuan.gov.cn taiyuan.gov.cn] (хитадаар)
|тэмдэглэл              =  
}}
'''Тайюань''' ([[Хитад хэлэн|хит.]]<span> </span>хил.<span> </span>太原<span>, </span>пиньинь<span>: </span>''Tàiyuán'') — [[Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас|Хитадай]] хото, Шаньси можын засаг захиргаанай түб. Фэньхэ голой эрьедэ оршоно ([[Шара мүрэн]]эй һаба). Мүрэнэй баруун ба зүүн эрье табан хүүргэнүүдээр холбогдоно. ДНБ-нь 89,55 тэрбум [[Хитад юань|юань]] гү, али нэгэ хүндэ 12 821 юань гаргана.

== Түүхэ ==
Тайюань болбол {{МЭҮ}} 500 ондо Чжао Цзянцын ([[Хитад хэлэн|хит.]]<span> </span><span lang="zh-cn">趙簡子</span>) Цзиньян (хит. 晉陽) нэрэтэйгээр бариһан эртын ниислэл юм. [[Цинь улас]]ай үедэ хотые Тайюань гэжэ шэнээр нэрлэгдэбэ. Тус хотодо зарим хитад эзэн хашуул түрэһэн байна, эдэ дунда эгээл алдар суутайнь [[Тан улас]]ай Ли Шиминь.

Эхиндээ Цзиньян эртын Чжао уласай стратегиин түб байгаа. {{МЭҮ}} 221 ондо Цинь уласай Чжао уласые эзэмдэһэнэй һүүлдэ, хото Тайюань аймагые амбан захирагшын һууса болобо. [[Хань улас]]ай үедэшье хото адли зэргэтэй байгаа.

VI зуун жэлдэ хото Зүүн Вэй ба Хойто Ци уласуудай хоёрдохи ниислэл байхадаа, Тайюань ехээр ургажа [[буддын шажан]]ай томохон түб болоо.

562 ондо шэнэ хото баригдаһан байгаад, һүүлдэ Тан уласай үедэ (733 он) хуушан хототой ниилэһэн байгаа.

Хотынхи эгээн хуушан барилга хадаа Цзинь Цы согсобори дотор Арюун Эхын Сүмэ ([[Хитад хэлэн|хит.]]<span> </span><span lang="zh-cn">聖母殿</span>); энэ барилга 1023 ондо баригдажа 1102 ондо заһагдаһан юм.

Хотодо олон дахин хүсэтэй үер болоо: {{МЭҮ}} 453 ондо, 969 ондо; 1125 ондо дайнай үедэ хото мүхэһэн байгаа.

[[Мин улас]]ай үедэ (1568) хотын хэрэм дахин баригдаһан байгаа.

XX зуун жэлдэ Синьхайн хубисхалай һүүлдэ хото Янь Сишаня жанжанай засаг доро байгаа. Милитарис хёморооной үедэ тэрэ бүхэ зүршэлдөөнһөө холо байһан ушаһаа Тайюань энхэ тайбантайгаар дэбжээ. 1936 ондо Янь Сишань коммунистуудтай нюусаар түримхэй Япондо эсэргүү нэгэдэһэн фронт тухай хэлэлсэжэ, 1937 ондо япон-хитад дайн эхилхэдээ — гоминьдангайхид ба коммунистууд хамта японшуудта эсэргүү Тайюань хажууда байлдаба.1937 оной 11 һарада Тайюань Японой эзэмдэһэн.

1945 ондо Японой буужа үгэһэнэй һүүлдэ хото дахин Янь Сишаниин захиралта доро оробо. Тэрэ эрхэтэнэй дайнай үедэ Чан Кайшиин талада коммунистуудта эсэргүү тулалдаа. Зүбхэн 1949 ондо коммунистуудай эзэлһэн байна.

== Засаг захиргаанай хубаари ==
Тайюань гэһэн хотын сомон 6 дүүргэ, 1 хотын хошуун, 3 хошуунда хубаагдана:
{| class="wikitable" style="font-size: 90%;" align="center"
!Газарай зураг<br />
! #
! Зэргэ
! Нэрэ
! Хитад бэшэг
! Пиньинь
! Хүн зон<br />
(2003, зүүлтэ)
! Дэбисхэр<br />
(км²)
! Хүн зоной<br />
нягтарал<br />
(хүн/км²)
|-
| rowspan="11" align="center" | [[Файл:Taiyuan_mcp.png|400x400пкс]]
|-
|1
|Дүүргэ
|Синхуалин
|杏花岭区
|Xìnghuālǐng qū
|530,000
|170
|3,118
|-
|2
|Дүүргэ
|Сяодянь
|小店区
|Xiǎodiàn qū
|470,000
|295
|1,593
|-
|3
|Дүүргэ
|Инцзэ
|迎泽区
|Yíngzé qū
|490,000
|117
|4,188
|-
|4
|Дүүргэ
|Цзяньцаопин
|尖草坪区
|Jiāncǎopíng qū
|330,000
|286
|1,154
|-
|5
|Дүүргэ
|Ваньбайлинь
|万柏林区
|Wànbǎilín qū
|500,000
|305
|1,639
|-
|6
|Дүүргэ
|Цзиньюань
|晋源区
|Jìnyuán qū
|180,000
|287
|627
|-
|7
|Хотын хошуун
|Гуцзяо
|古交市
|Gǔjiāo shì
|210,000
|1,540
|136
|-
|8
|Хошуун
|Цинсюй
|清徐县
|Qīngxú xiàn
|300,000
|607
|494
|-
|9
|Хошуун
|Янцюй
|阳曲县
|Yángqǔ xiàn
|140,000
|2,062
|88
|-
|10
|Хошуун
|Лоуфань
|娄烦县
|Lóufán xiàn
|120,000
|1,290
|93
|}

== Ажаүйлэдбэри ==
Хара түмэрлиг, хүнды машина бүтээлгэ, химиин, хүнгэн ажаүйлэдбэри. Тайюаниин хажууда — нүрһэнэй (Сишань), түмэрэй хүдэрэй, шохойн шулуугай олзоборилго.

== Тээбэри ==
Тайюань Усу гэһэн уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал аралжаанай агаарай хүдэлөөниие үйлэшэлнэ.

== Уларил ==
Мусон (бороо ехэтэй) түби газарай уларилтай, үбэлдөө саһан олон бэшэ. Зундаа бороотой, хабарынь хуурай, һалхитай. Намардаа дулаахан, сэлмэг. Жэлэй дундажа [[температура]]нь 9,5 ℃.

Нэгэдүгээр һарын дундажа температурань −6,4 ℃, долодугаар һарын дундажа температурань +23,5 ℃. 10 һараһаа 4 һара болотор хүйтэн, хамта 140—190 үдэр. Жэлэй дундажа шииг нойтониинь — 500 мм.

== Аха дүү хотонууд ==
* <span class="mw-image-border">[[Файл:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|22x22пкс]]</span><span class="mw-image-border"></span> [[Ньюкасл-апон-Тайн|Ньюкасл]], [[Ехэ Британи]]
* <span class="mw-image-border">[[Файл:Flag_of_Russia.svg|20x20пкс]]</span><span class="mw-image-border"></span> [[Саратов]], [[Оросой холбоото улас|Орос]]
* <span class="mw-image-border">[[Файл:Flag_of_Russia.svg|20x20пкс]]</span><span class="mw-image-border"></span> [[Сыктывкар]], [[Орос]]
* <span class="mw-image-border">[[Файл:Flag_of_Germany.svg|22x22пкс]]</span><span class="mw-image-border"></span> [[Хемниц]], [[Германи]]
* <span class="mw-image-border">[[Файл:Flag_of_Japan.svg|22x22пкс]]</span><span class="mw-image-border"></span> [[Химедзи (город)|Химедзи]], [[Япон Улас|Япон]]
* <span class="mw-image-border">[[Файл:Flag_of_Australia.svg|22x22пкс]]</span><span class="mw-image-border"></span> [[Лонсестон (Тасмани)|Лонсестон]], [[Тасмани]], [[Австрали]]
* <span class="mw-image-border">[[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|22x22пкс]]</span><span class="mw-image-border"></span> [[Нашвилл (Теннесси)|Нашвилл]], [[Теннесси]], [[Америкын Нэгэдэһэн Улас|АНУ]]
* <span class="mw-image-border">[[Файл:Flag_of_Ukraine.svg|22x22пкс]]</span><span class="mw-image-border"></span> [[Донецк]], [[Украина]]
* <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_France.svg|граница|22x22пкс|Франция]]</span> [[Сен-Дени (Реюньон)|Сен-Дени]], [[Франци]] (2012)

== Алдартай түрэһэн зон ==
* Ван Юэ
* Чжао Тао

== Зүүлтэ ==
* [http://www.taiyuan.gov.cn/tygovwww/english/index-eng.htm Албан ёһоной сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100614000755/http://www.taiyuan.gov.cn/tygovwww/english/index-eng.htm |date=2010-06-14 }}{{Ref-en}}(англи)
* [http://www.glossika.com/en/dict/dialectdata/shanxi/taiyuan.php Тайюань диалект]{{Ref-en}}(англи)
* [http://www.travelchinaguide.com/cityguides/shanxi/taiyuan/ TravelChinaGuide.com — Тайюаниин гарай абалга]{{Ref-en}}(англи)
* [http://www.tiwy.com/pais/china/2014/taiyuan/rus.phtml Тайюаниин зурагууд]{{Ref-ru}}(орос)

{{Хитадай хотонууд}}

[[Категори:Хитадай хотонууд]]
[[Категори:Шаньси]]