# Дэлхэйн дулааралга
Дэлхэйн дулааралга гэдэг Дэлхэйн хуурай газар, далайн гадаргуу оршомой агаарай дундажа температура ехэдхэхэ үзэгдэлые хэлэнэ. Агаарай дундажа температура һүүлын хэдэн арбан жэлдэ таһаралтагүй нэмэгдэжэ байгаа болоод саашадашье мүн үргэлжэлнэ гэжэ үзэжэ байгаа болоно.
Һүүлшын 100 жэлын хугасаада Дэлхэйн дундажа температура 0.74 ± 0,18 °C -аар нэмэгдэһэн болоод «Уларил амисхалай хубилалгын талаар засагай газар хоорондын мэргэжэлтэнэй хороон» (Intergovernmental Panel on Climate Change — IPCC гү, али ИПСС), «20-р зуунай дундаһаа эхилһэн, агаарай дундажа температурын ехэдхэлтэнь, агаар мандалдахи антропоген хүлэмжын хиин агуулга нэмэгдэһэнтэй холбоотой байха бүрэн боломжотой юм» гэжээ.
Байгаалиин бусад хүсэн зүйлүүд, тухайлбал наранай энергиин өөршэлэлтэ (наранай эдеэбхэжэлтэ), галта уулын дэлбэрэлтэнь ажа үйлэдэбэрижэлтын үмэнэхэ үеһэ одоо хүрэтэрхи хугасаанда маша бага хэмжээнэй нүлөө үзүүлжэ байһан байна. ИПСС-гиин энэ дүгнэлтые Ехэ Найман болон Дэлхэйн үндэр хүгжэлтэй 30 гаруй ороной Шэнжэлхэ ухаанай академи, хүрээлэнгүүд хүлээн зүбшөөрдэг болоно.
ИПСС-гиин уурал амисхалай загбаршалал, 1990—2100 оной хоорондо агаарай дундажа температура 1.1 — 6,4 °C нэмэгдэжэ болзошгүйе харуулжа байгаа болоод ерээдүйд агаар мандал руу сасагдаха хүлэмжын хиие хэр багадхахаһаа хамааран температурын дээдэ доодо хизгаариинь тодорхойлогдожо байгаа болоно. Хэдыгээр ехэнхи судалгаа, 2100 он хүрэтэр өөршэлэлтые голшолон анхааршье байгаа болобош, ерэхэ мянган жэлдэ, агаар мандал дахи хүлэмжын хиин агуулга одооныхоһоо нэмэгдэхэгүй тогтобортой байхад, дэлхэйн дулааралга, далайн уһанай түбшэн ехэдхээр байна гэжэ таамаглажа байна. Энэнь далайн уһанай дулаан багтаамжатай холбоотой юм.
Дэлхэйн дулааралгын уламһаа далайн уһанай түбшэн, саг ууралай госо үзэгдэлнүүд ехэдхэжэ, хур тундсын хэмжээ өөршэлэгдэнэ. Мүн түүншлэн хүдөө ажа ахуй, мүльһэн гол, мүнхэ саһанай хэмжээ, амитан, ургамалай түрэл, зүйл зэргэ олон зүйлдэ һөөргөөр нүлөөлхэ болоно.
Түүнһээ гадана ерээдүйд болохо дулааролгын хэмжээ, тэрэнэй һөөргэ нүлөөнь дэлхэйн бүһэ нютагуудта яажа нүлөөхэ бэ гэдэг һайн судалагдаагүй, тодорхой буса байна. Энэ дулааралгые яажа бууруулха, тэрэнэй тулада ямар арга хэмжээ абаха бэ гэдэг талаар олон уласай хэмжээндэ улас түрын болон олон ниитын хэлэсүүлэг, түрэл бүриин үйлэ ажаллагаа ябагдажа байна. Хүлэмжын хиие (илгаруулалтые) багадхаха зорилготой Киотогой протоколдо дэлхэйн ехэнхи улас нэгэдэһэн болоно.

### Порталнууд
- Межправительственная группа экспертов по изменению климата Архивировалһан 17 арбан хоёр һара 2010 оной.
- Общедоступный информационный портал «Глобальное изменение климата»
- Угроза парниковой катастрофы


### Ном зохёол
- Изменение климата 2007. Обобщающий доклад Межправительственной группы экспертов по изменению климата, на русском Архивировалһан 30 арба һара 2012 оной.
- Кокорин А. О., Кураев С. Н. Обзор доклада Николаса Стерна «Экономика изменения климата». WWF, GOF. — М.: WWF России, 2007 Архивировалһан 28 долоо һара 2011 оной.
- Копенгагенский диагноз 2009. Обзор последних новостей науки о климате, на русском. — UNSW, Sydney, Australia Архивировалһан 20 юһэ һара 2016 оной.
- (англ)John E. Walsh, James E. Overland, Pavel Y. Groisman, Bruno Rudolf. Ongoing Climate Change in the Arctic. Royal Swedish Academy of Sciences, 2012 Архивировалһан 21 долоо һара 2012 оной.
- Газета.ru Планета Вода
- А.Сергеев, Глобальное потепление, или Высокий градус политики // Втойрог света, 2006 № 7
- Иващенко О. В., Изменение климата и изменение циклов обращения парниковых газов в системе атмосфера-литосфера-гидросфера — обратниие связи могут значительно усилить парниковый эффект. Архивировалһан 5 хоёр һара 2012 оной.
- А. В. Павлов, Г. Ф. Гравис. Вечная мерзлота и современный климат // GEO.WEB.RU Архивировалһан 26 зургаа һара 2020 оной.
- Таяние вечной мерзлоты ведёт к выбросу в атмосферу метана
- Б. Лучков. Годы грядущие (климат и погода XXI века) // Наука и жизнь, 2007 № 10
- Бьорн Ломборг. «Охладите! Глобальное потепление. Скептическое руководство», 2007 год, ISBN 978-5-388-00065-1
- Бьорн Ломборг. Глупый страх перед глобальным потеплением Архивировалһан 3 гурба һара 2011 оной..
- Глаз шторма. Перевод интервью Джеймса Хансена (James Hansen) директора Института Космических Исследований имени Годдарда (НАСА) // Keith Kloor. Nature Reports Climate Change. 26 November 2009
- Еще раз о потеплении // Лебедь, № 605, 13 декабря 2009 г.
- Огаджанов В. А., Васильев А.Н Аспекты использования земельных ресурсов в условиях катастрофических изменений природной среды. Вестник Саратовского ГАУ им. Н. И Вавилова. 2007. Вып. 2. С. 10-13.


### Улас хоорондын хэлсээлнүүд
- Рамочная конвенция ООН об изменении климата — официальный сайт (на английском, испанском и французском языках)
- Рамочная конвенция ООН об изменении климата // Сайт ООН (рус)
- Киотский протокол к Рамочной конвенции ООН об изменении климата // Сайт ООН (рус)


### Бусад
- Глобальное потепление: факты, гипотезы, комментарии Архивировалһан 6 хоёр һара 2012 оной.
- Глобальное потепление без предрассудков Архивировалһан 14 хоёр һара 2014 оной.
- Погода: Глобальное потепление, программа «Специальный корреспондент» Александра Хабарова // канал Россия
- Эксперимент по распределённому моделированию климата в XXI веке Архивировалһан 20 нэгэ һара 2009 оной.
- Sceptical Science — критический обзор аргументов против современного глобального потепления и его антропогенного характера


Дэлхэйн дулааралга
{{Multiple image|align=right|direction=vertical|width=300|image1=Global Temperature Anomaly.svg
|alt1=refer to caption
|caption1=[[Дэлхэй]]н (газарай гадаргуугай) дундажа [[температура]], [[1850]]-һаа [[2021]] [[он]] хүрэтэр ([[1951]]–[[1980]] оной дундажатай харисуулба).
|image2=GISS temperature 2000-09 lrg.png
|alt2=Map of temperature changes across the world
|caption2= [[Дэлхэй#Агаар мандал|Агаар мандал]]ай температурын хэмээ алдалга
|image3=Mauna Loa CO2 monthly mean concentration.svg
|alt3=key to above map of temperature changes
|caption3=[[Дэлхэй#Агаар мандал|Агаар мандал]] дахи [[нүүрһэтүрэгшын дабхар эсэл]]эй (CO<sub>2</sub>) агуулгын ехэдхэлтэ .<br /> CO<sub>2</sub>-ын агуулгань улиралһаа хамааран хэлбэлзэхэ ба [[Дэлхэй]]н бүмбэрсэгэй хойто хахадта [[хабар]] ехэдхэжэ, [[намар]] багаһана ([[Ургамал]]ай [[фотосинтез|фототсинтезиин]] үр дүндэ [[Дэлхэй|агаар]] дахи CO<sub>2</sub>-ын агуулга буурна).}}
'''Дэлхэйн дулааралга''' гэдэг Дэлхэйн хуурай газар, далайн гадаргуу оршомой агаарай дундажа температура ехэдхэхэ үзэгдэлые хэлэнэ. Агаарай дундажа температура һүүлын хэдэн арбан жэлдэ таһаралтагүй нэмэгдэжэ байгаа болоод саашадашье мүн үргэлжэлнэ гэжэ үзэжэ байгаа болоно.

Һүүлшын 100 жэлын хугасаада [[Дэлхэй]]н дундажа [[температура]] 0.74 ± 0,18&nbsp;°C -аар нэмэгдэһэн болоод «[[Уларил амисхалай хубилалгын талаар засагай газар хоорондын мэргэжэлтэнэй хороон]]» (Intergovernmental Panel on Climate Change — IPCC гү, али ИПСС), «''20-р зуунай дундаһаа эхилһэн, агаарай дундажа температурын ехэдхэлтэнь, агаар мандалдахи антропоген [[хүлэмжын хии]]н агуулга нэмэгдэһэнтэй холбоотой байха бүрэн боломжотой юм''» гэжээ<ref name=grida7>{{cite web | url=http://www.ipcc.ch/SPM2feb07.pdf | format=[[Portable Document Format|PDF]] | title=Summary for Policymakers | work=Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change | accessdate=2007-02-02 | date=[[2007-02-05]] | publisher=[[Intergovernmental Panel on Climate Change]] | archiveurl=https://web.archive.org/web/20070203164304/http://www.ipcc.ch/SPM2feb07.pdf | archivedate=2007-02-03 }}</ref>.
Байгаалиин бусад хүсэн зүйлүүд, тухайлбал наранай энергиин өөршэлэлтэ (наранай эдеэбхэжэлтэ), [[галта уула|галта уулын дэлбэрэлтэнь]] ажа үйлэдэбэрижэлтын үмэнэхэ үеһэ одоо хүрэтэрхи хугасаанда маша бага хэмжээнэй нүлөө үзүүлжэ байһан байна<ref>{{cite web | url=http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter9.pdf | format=[[Portable Document Format|PDF]] | title=Understanding and Attributing Climate Change | work=Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change | accessdate=2007-05-20 | date=[[2007-05-07]] | publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change | last=Hegerl | first=Gabriele C. | coauthors=''et al.'' | pages=690 | quote=Recent estimates (Figure 9.9) indicate a relatively small combined effect of natural forcings on the global mean temperature evolution of the seconds half of the 20th century, with a small net cooling from the combined effects of solar and volcanic forcings | archivedate=2018-05-08 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20180508152907/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter9.pdf }}</ref><ref>{{cite journal | last=Ammann | first = Caspar | coauthors =''et al.'' | date=[[2007-04-06]] | title=Solar influence on climate during the past millennium: Results from ransient simulations with the NCAR Climate Simulation Model | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume=104 | issue=10 | pages=3713–3718 | url=http://www.pnas.org/cgi/reprint/104/10/3713 | quote=However, because of a lack of interactive ozone, the model cannot fully simulate features discussed in (44)." "While the NH temperatures of the high-scaled experiment are often colder than the lower bound from proxy data, the modeled decadal-scale NH surface temperature for the medium-scaled case falls within the uncertainty range of the available temperature reconstructions. The medium-scaled simulation also broadly reproduces the main features seen in the proxy records." "Without anthropogenic forcing, the 20th century warming is small. The simulations with only natural forcing components included yield an early 20th century peak warming of ≈0.2&nbsp;°C (≈1950 AD), which is reduced to about half by the end of the century because of increased volcanism.}}</ref>. ИПСС-гиин энэ дүгнэлтые [[Ехэ Найман]] болон Дэлхэйн үндэр хүгжэлтэй 30 гаруй ороной Шэнжэлхэ ухаанай академи, хүрээлэнгүүд хүлээн зүбшөөрдэг болоно.

ИПСС-гиин уурал амисхалай загбаршалал, 1990—2100 оной хоорондо агаарай дундажа температура 1.1 — 6,4&nbsp;°C нэмэгдэжэ болзошгүйе харуулжа байгаа<ref name=grida7/> болоод ерээдүйд агаар мандал руу сасагдаха хүлэмжын хиие хэр багадхахаһаа хамааран температурын дээдэ доодо хизгаариинь тодорхойлогдожо байгаа болоно. Хэдыгээр ехэнхи судалгаа, 2100 он хүрэтэр өөршэлэлтые голшолон анхааршье байгаа болобош, ерэхэ мянган жэлдэ, [[агаар мандал]] дахи [[хүлэмжын хии]]н агуулга одооныхоһоо нэмэгдэхэгүй тогтобортой байхад, дэлхэйн дулааралга, далайн уһанай түбшэн ехэдхээр байна гэжэ таамаглажа байна<ref name=grida7/>. Энэнь далайн уһанай дулаан багтаамжатай холбоотой юм.

Дэлхэйн дулааралгын уламһаа далайн уһанай түбшэн, саг ууралай госо үзэгдэлнүүд ехэдхэжэ<ref>[http://www.foxnews.com/story/0,2933,295272,00.html NASA: Global Warming to Cause More Severe Tornadoes, Storms], Fox News, August 31, 2007.</ref>, хур тундсын хэмжээ өөршэлэгдэнэ. Мүн түүншлэн хүдөө ажа ахуй, мүльһэн гол, мүнхэ саһанай хэмжээ, [[амитан]], [[ургамал]]ай түрэл, зүйл зэргэ олон зүйлдэ һөөргөөр нүлөөлхэ болоно.

Түүнһээ гадана ерээдүйд болохо дулааролгын хэмжээ, тэрэнэй һөөргэ нүлөөнь дэлхэйн бүһэ нютагуудта яажа нүлөөхэ бэ гэдэг һайн судалагдаагүй, тодорхой буса байна. Энэ дулааралгые яажа бууруулха, тэрэнэй тулада ямар арга хэмжээ абаха бэ гэдэг талаар олон уласай хэмжээндэ улас түрын болон олон ниитын хэлэсүүлэг, түрэл бүриин үйлэ ажаллагаа ябагдажа байна. Хүлэмжын хиие (илгаруулалтые) багадхаха зорилготой [[Киотогой протокол]]до дэлхэйн [[Киотогой протоколдо нэгэдэһэн уласууд|ехэнхи улас нэгэдэһэн]] болоно.

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

== Холбооһон ==
* [http://green.nationalgeographic.com/environment/global-warming/gw-overview.html What Is Global Warming?] Simulation from National Geographic
* [http://edgcm.columbia.edu/ The EdGCM (Educational Global Climate Modelling) Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150323033013/http://edgcm.columbia.edu/ |date=2015-03-23 }} free research-quality simulation for students, educators, and scientists alike, with a user-friendly interface that runs on desktop computers
* [http://pm-esip.msfc.nasa.gov/amsutemps/  Daily global temperatures and trends from satellites] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070527070947/http://pm-esip.msfc.nasa.gov/amsutemps/ |date=2007-05-27 }} Interactive graphics from NASA
* [http://www.pewclimate.org/ The Pew Center on global climate change]

=== Порталнууд ===
* [http://www.ipcc.ch/home_languages_main_russian.htm Межправительственная группа экспертов по изменению климата] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101217173722/http://ipcc.ch/home_languages_main_russian.htm |date=2010-12-17 }}
* [http://climatechange.ru/ Общедоступный информационный портал «Глобальное изменение климата»]
* [http://www.poteplenie.ru/ Угроза парниковой катастрофы]

=== Ном зохёол ===
* [http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/syr/ar4_syr_ru.pdf Изменение климата 2007. Обобщающий доклад Межправительственной группы экспертов по изменению климата, на русском] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030071354/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/syr/ar4_syr_ru.pdf |date=2012-10-30 }}
* [http://www.wwf.ru/resources/publ/book/217/ ''Кокорин А. О., Кураев С. Н''. Обзор доклада Николаса Стерна «Экономика изменения климата». WWF, GOF. — М.: WWF России, 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728070212/http://www.wwf.ru/resources/publ/book/217/ |date=2011-07-28 }}
* [http://sites.google.com/site/copenhagendiagnosisru/ Копенгагенский диагноз 2009. Обзор последних новостей науки о климате, на русском. — UNSW, Sydney, Australia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160920173240/https://sites.google.com/site/copenhagendiagnosisru/ |date=2016-09-20 }}
* {{ref-en}}[http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=548&Itemid=138 John E. Walsh, James E. Overland, Pavel Y. Groisman, Bruno Rudolf. Ongoing Climate Change in the Arctic. Royal Swedish Academy of Sciences, 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721231043/http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=548&Itemid=138 |date=2012-07-21 }}
* [http://www.gazeta.ru/2002/05/24/planetavoda.shtml Газета.ru Планета Вода]
* [http://www.vokrugsveta.ru/vs/?article_id=2726 А.Сергеев, Глобальное потепление, или Высокий градус политики // Втойрог света, 2006 № 7]
* [http://www.poteplenie.ru/news/news170905.htm Иващенко О. В., Изменение климата и изменение циклов обращения парниковых газов в системе атмосфера-литосфера-гидросфера — обратниие связи могут значительно усилить парниковый эффект.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205232342/http://www.poteplenie.ru/news/news170905.htm |date=2012-02-05 }}
* [http://geo.web.ru/db/msg.html?mid=1159815 ''А. В. Павлов, Г. Ф. Гравис.'' Вечная мерзлота и современный климат // GEO.WEB.RU] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200626133648/http://geo.web.ru/db/msg.html?mid=1159815 |date=2020-06-26 }}
* [http://elementy.ru/news/430318 Таяние вечной мерзлоты ведёт к выбросу в атмосферу метана]
* [http://www.nkj.ru/archive/articles/11805/'' Б. Лучков''. Годы грядущие (климат и погода XXI века) // Наука и жизнь, 2007 № 10]
* [[Ломборг, Бьорн|Бьорн Ломборг]]. «Охладите! Глобальное потепление. Скептическое руководство», 2007 год, ISBN 978-5-388-00065-1
* [[Ломборг, Бьорн|Бьорн Ломборг]]. [http://www.project-syndicate.org/commentary/lomborg41/Russian Глупый страх перед глобальным потеплением] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110303045740/http://www.project-syndicate.org/commentary/lomborg41/Russian |date=2011-03-03 }}.
* [http://sci-lib.com/article426.html Глаз шторма. Перевод интервью Джеймса Хансена (James Hansen) директора Института Космических Исследований имени Годдарда (НАСА) // Keith Kloor. Nature Reports Climate Change. 26 November 2009]
* [http://www.lebed.com/2009/art5619.htm Еще раз о потеплении // Лебедь, № 605, 13 декабря 2009 г.]
* [[Огаджанов Виктор Александрович|Огаджанов В. А.]], Васильев А.Н Аспекты использования земельных ресурсов в условиях катастрофических изменений природной среды. Вестник Саратовского ГАУ им. Н. И Вавилова. 2007. Вып. 2. С. 10-13.

=== Улас хоорондын хэлсээлнүүд ===
* [http://unfccc.int/ Рамочная конвенция ООН об изменении климата — официальный сайт (на английском, испанском и французском языках)]
* [https://web.archive.org/web/20090927082057/http://www.un.org/russian/climatechange/background/unfccc.shtml Рамочная конвенция ООН об изменении климата // Сайт ООН (рус)]
* [https://web.archive.org/web/20031224190833/http://www.un.org/russian/documen/convents/kyoto.pdf Киотский протокол к Рамочной конвенции ООН об изменении климата // Сайт ООН (рус)]

=== Бусад ===
* [http://www.priroda.su/item/389 Глобальное потепление: факты, гипотезы, комментарии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206125228/http://www.priroda.su/item/389 |date=2012-02-06 }}
* [http://greenword.ru/2007/12/global-warming.html Глобальное потепление без предрассудков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140214114022/http://greenword.ru/2007/12/global-warming.html |date=2014-02-14 }}
* [http://rutube.ru/tracks/22608.html Погода: Глобальное потепление, программа «Специальный корреспондент» Александра Хабарова // канал Россия]
* [http://climateprediction.net/versions/RU/index.php Эксперимент по распределённому моделированию климата в XXI веке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120031601/http://climateprediction.net/versions/RU/index.php |date=2009-01-20 }}
* [http://www.skepticalscience.com/page.php?p=3&l=16 Sceptical Science — критический обзор аргументов против современного глобального потепления и его антропогенного характера]

{{1000 үгүүлэл}}

[[Категори:Дэлхэй судлал]]
[[Категори:Дэлхэй]]
[[Категори:Байгаалиин шэнжэлхэ ухаан]]
[[Категори:Саг уурын үзэгдэл]]
[[Категори:Атмосферын судалгаа]]
[[Категори:Агаарай үзэгдэл]]