# Бүгэдэ Найрамдаха Чехи Улас
Бүгэдэ Найрамдаха Чехи Улас (чехи: Česká republika), Чехи (чехи: Česko) — түб Европын нэгэн улас болоод өөрөөр Богемишье гэжэ нэрлэгдэдэг. Ниислэл болоод хамагай томо хото Прага юм. Мүнгэн тэмдэгтэ — Чехиин крона (koruna — CZK) болоод 1 евро ойролсоогоор 25 CZK-той тэнсэдэг. Хүн зон — 10 сая шахуу.
Албан ёһоной хэлэн чехи хэлэн юм. Чехи хэлэн Славян хэлэнэй бүлэд багтдаг болоод словаки, польшо хэлэнүүдтэй түрэл юм.
1993 онд Чехиин Гадаад ябадалай яам Чехи гэһэн нэрэ албан ёһоной бэшэг баримтаһаа гадуур хэрэглэжэ болоно гэжэ мэдэгдэһэн. Бүгэдэ Найрамдаха Чехи Улас далайда гаралгагүй улас болоод Германи, Австри, Словаки, Польшо уласуудтай хилэлэдэг.

## Түүхэ
Чехиин түүхэ МЭҮ IX зуунһаа эхэтэй болоод удаан хугасаанай турш Түб Европын хамагай хүсэрхэг уласуудай нэгэ байһан. Хожом Чехи Нэгэдүгээр Райхай хамагай олон хүн зонтой, хамагай баян улас болоһон болоод олоншье эзэн хаан эндэһээ карьераяа эхилжэ байгаа. 1515 оной Венагай хэрээнэй нүхэсэлэй ёһoop 1526 ондо Луи Ягеллон наһа бараһанай дараа одоогой Чехиин нютаг дэбисхэрэй хэһэгүүд болохо Богеми, Унгарай хаанта уласууд Габсбургын захиргаанда ороһон. Энэ Габсбургын бүрилдэхүүндэ 1918 он хүрэтэр байһан.
Тус улас 1918—1992 ондо Чехословакиин нэгэ хэһэг байба.
Чехословаки 1918 ондо Австри-Унгарын эзэнтэ гүрэнһөө тусгаар тогтножо байгаа. Чехословакиин анханай юрэнхылэгшэ Томас Гарриг Мазарик байгаа. Чехословаки 1993 ондо тайбан замаар Бүгэдэ Найрамдаха Чехи Улас болон Словаки гэһэн хоёр улас болон задараа һэн.
Бүгэдэ Найрамдаха Чехи Улас 2004 оной табадугаар һарын 1-ндэ Европын Холбооной гэшүүн болоһон.

Бүгэдэ Найрамдаха Чехи Улас
{{Инфобокс улас
| conventional_long_name = Бүгэдэ Найрамдаха Чехи Улас
| common_name                 = Бүгэдэ Найрамдаха Чехи Улас
| native_name                 = Česká republika ([[Чехи хэлэн|Чехи]])
| image_flag                  = Flag of the Czech Republic.svg
| image_coat                  = Coat of arms of the Czech Republic.svg
| symbol_type                 = {{nowrap|[[Бүгэдэ Найрамдаха Чехи Уласай һүлдэ|Түрын һүлдэ]]}}
| flag_type                   = {{nowrap|[[Бүгэдэ Найрамдаха Чехи Уласай туг|Түрын туг]]}}
| national_motto              = 
| national_anthem             = </br>[[Kde domov můj]] ([[Чехи хэлэн|чехи]]) </br>{{raise|0.35em|''Минии гэр хаана байна''&nbsp;{{lower|0.2em|<sup>a</sup>}}}}</br>{{center|[[File:Czech anthem.ogg]]}} 
| image_map                   = EU-Czechia.svg
| map_caption                 = 
| image_map2                  = 
| capital                     = [[Прага]]
| coordinates                 = {{Coord|50|05|N|14|28|E|type:city}}
| largest_city                = capital
| languages_type              = Албан хэлэн
| languages                   = [[Чехи хэлэн|Чехи]]<ref>{{cite web |url=http://www.czech.cz/en/67019-czech-language |title=Czech language |work=Czech Republic – Official website |publisher=[[Ministry of Foreign Affairs (Czech Republic)|Ministry of Foreign Affairs of the Czech Republic]] |access-date=14 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111106000422/http://www.czech.cz/en/67019-czech-language |archive-date=6 November 2011 |url-status=live |accessdate=21 June 2021 |archivedate=6 November 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111106000422/http://www.czech.cz/en/67019-czech-language }}</ref>
| languages2_type             = {{raise|0.3em |{{nobold|Албан мэдээжэ </br>болоһон хэлэн<ref name="languages">Citizens belonging to minorities, which traditionally and on a long-term basis live within the territory of the Czech Republic, enjoy the right to use their language in communication with authorities and in courts of law (for the list of recognized minorities see [http://www.vlada.cz/en/pracovni-a-poradni-organy-vlady/rnm/historie-a-soucasnost-rady-en-16666/ National Minorities Policy of the Government of the Czech Republic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120607051111/http://www.vlada.cz/en/pracovni-a-poradni-organy-vlady/rnm/historie-a-soucasnost-rady-en-16666/ |date=7 June 2012 }}, Belarusian and Vietnamese since 4 July 2013, see [http://zpravy.idnes.cz/vietnamci-oficialni-narodnostni-mensinou-fiq-/domaci.aspx?c=A130703_133019_domaci_jj Česko má nové oficiální národnostní menšiny. Vietnamce a Bělorusy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130708074104/http://zpravy.idnes.cz/vietnamci-oficialni-narodnostni-mensinou-fiq-/domaci.aspx?c=A130703_133019_domaci_jj |date=8 July 2013 }}). Article 25 of the Czech [[Charter of Fundamental Rights and Basic Freedoms]] ensures the right of the national and ethnic minorities to education and communication with the authorities in their own language. Act No. 500/2004 Coll. (''The Administrative Rule'') in its paragraph 16 (4) (''Procedural Language'') ensures that a citizen of the Czech Republic who belongs to a national or an ethnic minority, which traditionally and on a long-term basis lives within the territory of the Czech Republic, has the right to address an administrative agency and proceed before it in the language of the minority. If the administrative agency has no employee with knowledge of the language, the agency is bound to obtain a translator at the agency's own expense. According to Act No. 273/2001 (''Concerning the Rights of Members of Minorities'') paragraph 9 (''The right to use language of a national minority in dealing with authorities and in front of the courts of law'') the same also applies to members of national minorities in the courts of law.</ref><ref>The Slovak language may be considered an official language in the Czech Republic under certain circumstances, as defined by several laws – e.g. law 500/2004, 337/1992. Source: http://portal.gov.cz {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050410043930/http://www.portal.gov.cz/ |date=10 April 2005 }}. Cited: "Například Správní řád (zákon č. 500/2004 Sb.) stanovuje: "V řízení se jedná a písemnosti se vyhotovují v českém jazyce. Účastníci řízení mohou jednat a písemnosti mohou být předkládány i v jazyce slovenském&nbsp;..." (§&nbsp;16, odstavec 1). Zákon o správě daní a poplatků (337/1992 Sb.) "Úřední jazyk: Před správcem daně se jedná v jazyce českém nebo slovenském. Veškerá písemná podání se předkládají v češtině nebo slovenštině&nbsp;..." (§&nbsp;3, odstavec 1). http://portal.gov.cz</ref>}} }}
| languages2                  = 
| ethnic_groups               = 64.3% [[Чехи үндэһэтэн|Чехүүд]]</br> 5.0% [[Морави үндэһэтэн|Моравшууд]]</br> 1.4% [[Словакшууд|Словакшууд]]</br> 0.5% [[Украиншууд|Украиншууд]]</br> 3.5% бусад</br> 25.3% харюугүй
| ethnic_groups_year          = 2011<ref name="census2011">{{cite web |url=https://vdb.czso.cz/vdbvo2/faces/en/index.jsf?page=profil-uzemi&uzemiprofil=31288&u=__VUZEMI__97__19#|title=Public database: Census 2011|publisher=[[Czech Statistical Office]]|access-date=2021-06-02}}</ref>
| religion                    = 34.5% Шажангүй </br>11.6% [[Христосой шажан|Христос]] </br>2.5% бусад</br>44.7% харюугүй
| religion_ref                = <ref name="census2011"/>
| demonym                     = 
| government_type             = {{nowrap|[[Нэгэдэмэл улас|Нэгэдэмэл]] </br>[[Парламентай систем|парламентай]]</br> [[Үндэhэн хуули|үндэhэн хуули]]т </br>[[бүгэдэ найрамдаха улас|бүгэдэ найрамдаха </br>улас]]}}
| leader_title1               = [[Чехи уласай Юрэнхылэгшэ|Юрэнхылэгшэ]]
| leader_name1                = [[Милош Земан ]]
| leader_title2               = [[Чехи уласай Юрэнхы сайд|Юрэнхы сайд]]
| leader_name2                = [[Андрей Бабиш]]
| legislature                 = [[Чехи уласай Парламент|Парламент]]
| upper_house                 = [[Чехи уласай Сенат|Сенат]]
| lower_house                 = [[Чехи уласай Парламентын Түлөөлэгшын танхим|Түлөөлэгшын танхим]]
| sovereignty_type            = [[Чехиин Түүхэ|Түүхэ]]
| established_event1          = [[Богемиин гүнлиг]]
| established_date1           = 870
| established_event2          = [[Богемиин хаанта улас]]
| established_date2           = 1198
| established_event3          = [[Нэгэдэхи Бүгэдэ Найрамдаха Чехословаки Улас|Чехословаки]]
| established_date3           = 1918 оной </br>12 һарын 28
| established_event4          = [[Хилэн салалта|мүнөөгэй Чехи]]
| established_date4           = 1993 оной </br>1 һарын 1
| area_km2                    = 78,871
| area_rank                   = 115-р <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] -->
| area_sq_mi                  = 30,452 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]-->
| percent_water               = 2.12 (2020)<ref>{{cite web |url=https://vdb.czso.cz/vdbvo2/faces/en/index.jsf?page=vystup-objekt-vyhledavani&vyhltext=plochy&bkvt=cGxvY2h5&katalog=all&pvo=ZPR15|title=Public database: Land use (as at 31 December)|publisher=[[Czech Statistical Office]]|access-date=2021-06-02}}</ref>
| population_estimate         = {{DecreaseNeutral}} 10,701,777<ref>{{cite web |title=Population of Municipalities – 1 January 2021|url=https://www.czso.cz/csu/czso/population-of-municipalities-1-january-2021|publisher=[[Czech Statistical Office]]|date=2021-04-30}}</ref>
| population_census           = 10,436,560<ref name="census2011"/>
| population_estimate_year    = 2021
| population_estimate_rank    = 86-р
| population_census_year      = 2011
| population_density_km2      = 136
| population_density_sq_mi = 341 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]-->
| population_density_rank     = 62-р
| GDP_PPP                     = {{increase}} $432.346&nbsp;тэрбум<ref name="IMFWEOCZ">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=36&pr.y=17&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=935&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=2 November 2019}}</ref></br>
| GDP_PPP_year                = 2020
| GDP_PPP_rank                = 36-р
| GDP_PPP_per_capita          = {{increase}} $40,585<ref name="IMFWEOCZ"/>
| GDP_PPP_per_capita_rank     = 34-р
| GDP_nominal                 = {{increase}} $261.732&nbsp;тэрбум<ref name="IMFWEOCZ"/></br>
| GDP_nominal_year            = 2020
| GDP_nominal_rank            = 36-р
| GDP_nominal_per_capita      = {{increase}} $24,569<ref name="IMFWEOCZ"/>
| GDP_nominal_per_capita_rank = 37-р
| Gini                        = 24.0 <!--number only-->
| Gini_year                   = 2019
| Gini_change                 = steady <!--increase/decrease/steady-->
| Gini_ref                    = <ref name=eurogini>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tessi190&plugin=1 |title=Gini coefficient of equivalised disposable income - EU-SILC survey |publisher=[[Eurostat]] |website=ec.europa.eu |access-date=3 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320064533/https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tessi190&plugin=1 |archive-date=20 March 2019 |url-status=live  }}</ref>
| Gini_rank                   = 5-р
| HDI                         = 0.900 <!--number only-->
| HDI_year                    = 2019<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year-->
| HDI_change                  = increase <!--increase/decrease/steady-->
| HDI_ref                     = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/latest-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2020|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=10 December 2019|access-date=10 December 2019|format=PDF}}</ref>
| HDI_rank                    = 27-р
| currency                    = [[Чехи крон]]
| currency_code               = CZK
| time_zone                   = [[Түб Европын Сага|CET]]
| utc_offset                  = +1
| utc_offset_DST              = +2
| time_zone_DST               = [[Түб Европын Зунай Сага|CEST]]
| calling_code                = +420
| iso3166code                 = CZ
| cctld                       = [[.cz]]
| religion_year               = 2011
| today                       = 
}}

'''Бүгэдэ Найрамдаха Чехи Улас''' ({{lang-cs|Česká republika}}), '''Чехи''' ({{lang-cs|Česko}}) — түб [[Европо|Европын]] нэгэн улас болоод өөрөөр [[Богеми]]шье гэжэ нэрлэгдэдэг. [[Ниислэл]] болоод хамагай томо хото [[Прага]] юм. [[Мүнгэн тэмдэгтэ]] — [[Чехиин крона]] (''koruna'' — CZK) болоод 1 евро ойролсоогоор 25 CZK-той тэнсэдэг. Хүн зон — 10 сая шахуу.

Албан ёһоной хэлэн [[чехи хэлэн]] юм. Чехи хэлэн [[Славян]] хэлэнэй бүлэд багтдаг болоод [[словаки хэлэн|словаки]], [[польшо хэлэн]]үүдтэй түрэл юм.
1993 онд Чехиин Гадаад ябадалай яам ''Чехи'' гэһэн нэрэ албан ёһоной бэшэг баримтаһаа гадуур хэрэглэжэ болоно гэжэ мэдэгдэһэн. Бүгэдэ Найрамдаха Чехи Улас [[далайда гаралгагүй уласууд|далайда гаралгагүй улас]] болоод [[Германи]], [[Австри]], [[Словаки]], [[Польшо]] уласуудтай хилэлэдэг.

== Түүхэ ==
Чехиин түүхэ {{МЭҮ}} IX зуунһаа эхэтэй болоод удаан хугасаанай турш Түб Европын хамагай хүсэрхэг уласуудай нэгэ байһан. Хожом Чехи [[Нэгэдүгээр Райх]]ай хамагай олон хүн зонтой, хамагай баян улас болоһон болоод олоншье эзэн хаан эндэһээ карьераяа эхилжэ байгаа. 1515 оной Венагай хэрээнэй нүхэсэлэй ёһoop 1526 ондо Луи Ягеллон наһа бараһанай дараа одоогой Чехиин нютаг дэбисхэрэй хэһэгүүд болохо Богеми, [[Унгар]]ай хаанта уласууд Габсбургын захиргаанда ороһон. Энэ Габсбургын бүрилдэхүүндэ 1918 он хүрэтэр байһан.
Тус улас 1918—1992 ондо [[Чехословаки]]ин нэгэ хэһэг байба.
Чехословаки 1918 ондо [[Австри-Унгарын эзэнтэ гүрэн]]һөө тусгаар тогтножо байгаа. Чехословакиин анханай юрэнхылэгшэ Томас Гарриг Мазарик байгаа. Чехословаки 1993 ондо тайбан замаар Бүгэдэ Найрамдаха Чехи Улас болон [[Словаки]] гэһэн хоёр улас болон задараа һэн.
Бүгэдэ Найрамдаха Чехи Улас 2004 оной табадугаар һарын 1-ндэ [[Европын Холбоо]]ной гэшүүн болоһон.

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

{{Европ}}

[[Категори:Чехи| ]]
[[Категори:Түб Европо]]
[[Категори:Түб Европын уласууд]]
[[Категори:Европын уласууд]]
[[Категори:Далайда гаралгагүй уласууд]]
[[Категори:НАТО-гай гэшүүн уласууд]]
[[Категори:Европын Зүблэлэй гэшүүн уласууд]]
[[Категори:Европын Холбооной гэшүүн уласууд]]
[[Категори:НҮБ-эй гэшүүн уласууд]]
[[Категори:Бүгэдэ Найрамдаха Уласууд]]
[[Категори:1993 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг]]