# Мьянма
Мьянма (бирманаар မြန်မာ, 1989 он болотор Бирма), албан ёһоор Мьянмагай холбоото улас (бирманаар ပြည်ထောင်စု သမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော်) Энэдхэг-Хитадай хахад аралай баруун хойто хэһэгтэ байрладаг Зүүн Урда Азиин улас гүрэн. Нютаг дэбисхэрынь 677 мянган км². Хүн зониинь 55 сая хүн (2013), энэ дунда 69 % — бирманшууд, гадна каренүүд, шанууд, араканшууд гэхэ мэтэ. Хотынхи хүн зониинь 25 % оршом (1993). Албан ёһоной хэлэн — бирма хэлэн. Диилэнхи хуби буддын шажантад. Мьянма хадаа — 7 можо уластай, 7 засаг захиргаанай можотой, болон 5 өөрөө засаха оронууд холбоото улас. Ниислэл хотонь Нейпьидо, 2005 болотор — Янгон. Түрын тэригүүн ба засагай газарай толгойлогшо — Тейн Сейн.
Ехэнхидээ уулархаг орон; түб хэһэгтэнь ба урда хэһэгтэнь — Иравадиин тэгшэ газар. Халуун ороной бороотой уларилтай. 3 һарын ба 4 һарын дундажа температура (эгээн халуун һара) 30-32 °C, 1 һарын температура хойто хэһэгтэ 13 °C, урда хэһэгтэ 20-25 °C. Жэл бүридэ тэгшэ газартань 500 мм шииг нойтонтой, ууладань 3500 мм. Томо гол мүрэн — Иравади, Салуин. Ургамалынь халуун ороной ба борооной ой. Мьянмын газарта Пидаун, Шаэдаун гэхэ мэтэ нөөсэ газарнууд бии.

## Газар зүй
Мьянма улас 676 578 км2 газар эзэлжэ, Афганистанһаа томо, дэлхэйн 40-дэхи нютагтай орон юм.
Хойто үргэригэй 9° — 29°, зүүн утаригай 92° — 102° дотор Ази түбиин зүнн-урда хэһэгтэ Энэдхэгэй далайн эрьедэ оршоно. Баруун-хойто талаараа Бангладеш (271 км), Энэдхэг (1468 км), зүнн-хойто талаараа Хитад (2129 км), зүнн-урда талаараа Тайланд (2416 км), Лаос (238 км) уластай хиллэжэ, урда талаараа Бенгалиин булан, Андаманай тэнгистэ тулана. Хилын ута — 6522 км, эрьеын ута — 1930 км.
Хилые дагажа нютагаар уулархаг ба дунда нютагаар голой хүндын, урда эрьеэр тэнгисэй эрьеын нам дооро газартай.
Хойто заха, Гималайн уулын Хкакабо Рази орьел (5881 м) эгээн үндэр сэг бол эрье эгээн нам дооро газар болоно. Аракан, Пегу, Шан, Тенассарим зэргэ уулын шэлэ, тэгшэ үндэрлиг газарнуудтай.
Уулаар зааглагдаха Иравади, Салуин, Ситаун гэһэн гурбан мүрэнэй һаба газар байна. Иравади мүрэн 2170 км урдаха ба хүн арадай ехэнхинь энэ мүрэниие бараадажа, Аракан-Шанай хоорондо нютагладаг.
Нютагай ехэнхи хэһэг тропигой, экваторой уларилтай.
Урда эрьеэр муссон һалхитай жэлдэ 5000 мм шииг нойтонтой байдаг бол мүрэнэй адагаар 2500 мм, түб хэһэгэй хуурай газараар 1000 мм-һээ бага шииг нойтонтой. Хойто хэһэгтэ харисангы сэрюун болон жэлэй дундажа температура 21 °C байха ба урда хэһэгтэ халуун гү, али дундажаар 32 °C температура хүрэжэ халана.
Ургамал амитанаар баян. Нютагай 16,6%-нь газар таряаланда тохирхо газар байха ба шэрэнгэн ойтой. Бар, эрбис зэргэ хобор амитад шэрэнгэнээ байха ба зэрлиг үхэр, зэрлиг гахай, буга, заан зэргэ хүхэтэн амитан байна. Ойн ажахы эрхилнэ. Тоти гэхэ мэтэ 800 гаран зүйлэй шубууд байна.

## Хүн зон
Мьянма улас 2014 ондо 51 419 420 хүнтэй (дэлхэйдэ 24-дэхи олон) байгаа. 29 процентынь 0-14 наһанай багашуул, 65%-нь 15-64 наһанай хүдэлмэриин шадабаритан, 6 процентынь 65-һаа дээшэ үндэр наһатан юм. Хүн зоной 30 процент хотодо, 70 % хүдөө оршон һуудаг. Жэлдэ 1,1%-аар ехэдхэжэ байна. Хүн зоной нягта — 76 хүн/км2, дундажа наһалалта — 65.2 жэл, хүйһэнэй харисаа — 0.93 эрэ/эмэ (15-64 наһанда 0.98), бэшэг үзэг тайлагдалта — 90 %.
Мьянма олон үндэһэтэнэй орон юм. 135 нэрээр илган бүридхэдэг. Хүн зоной олонхинь түбэд-бирма угсаанай «бама» гэдэг бирманшууд (68%) юм. Мүн тай-кадай угсаанай шан (10%), түбэд-бирман угсаанай карен (6%), аракан (4%), хитад (3%), мон, качин зэргэ арад түмэн байна.
Мьянмын арад түмэн хэлэнэй түрэлөөр түбэд-бирман, тай-кадай, хмон-мьен, мон-кхмер, хитад гэжэ хэдэн ангилагдана. Уласай албан ёһоной хэлэниинь бирманшууд эхэ хэлэн болоһон түбэд-бирман изагуурай бирман хэлэн байна. Хүнүүд бирман, шан, мон гэһэн үетэ үзэгээр бэшэдэг. Бирман үзэг харисангы дугы хиисэтэй.
Мьянмын арад түмэнэй 90% буддын шажан, Бага хүлгэнэй уламжалалта шүтэлгэтэй. Хүн зоной үсөөнхидэ христосой, лалын, энэдхэгэй шүтэлгэ бии.

## Засаг захиргаанай хуубари
| Засаг захиргаанай можонууд        |                        |                        |         |            |        |
| 1                                 | Иравади (Эйявади)      | Бассейн (Пантейн)      | 35 138  | 7 759 243  | 220,82 |
| 2                                 | Пегу (Багоу)           | Пегу                   | 39 404  | 5 678 069  | 144,10 |
| 3                                 | Магуэ (Магуэй)         | Магуэ                  | 44 820  | 5 379 497  | 120,02 |
| 4                                 | Мандалай (Мандалай)    | Мандалай               | 37 024  | 8 563 619  | 231,30 |
| 5                                 | Сикайн (Сагайн)        | Сикайн                 | 94 625  | 5 840 971  | 61,73  |
| 6                                 | Танинтайи (Тенассерим) | Тавой (Доуэй)          | 43 343  | 1 650 982  | 38,09  |
| 7                                 | Янгон (Рангун)         | Янгон                  | 10 171  | 6 732 734  | 661,95 |
| можо уласы (Национальные области) |                        |                        |         |            |        |
| 8                                 | Чин (Хакха)            | Хакха                  | 36 019  | 516 660    | 14,34  |
| 9                                 | Качин (Мьичина)        | Мьичина                | 89 041  | 1 509 351  | 16,95  |
| 10                                | Кая (Каренни)          | Лойко                  | 11 733  | 349 875    | 29,82  |
| 11                                | Карен (Кайин)          | Пхаан                  | 30 383  | 1 733 281  | 57,05  |
| 12                                | Мон (Моулмейн)         | Моламьяйн (Mawlamyine) | 12 257  | 3 035 435  | 247,65 |
| 13                                | Ракхайн (Аракан)       | Ситуэ (Акьяб)          | 36 778  | 3 132 651  | 85,18  |
| 14                                | Шан (Таунджи)          | Таунджи                | 155 801 | 5 315 503  | 34,12  |
| Ниитэдэ                           | Ниитэдэ                | Ниитэдэ                | 676 577 | 57 197 871 | 84,54  |


## Ном зохёол
- Бирма // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.


Мьянма
{{Улас
|буряад_нэрэ         = '''Мьянмагай холбоото улас'''<br>{{MongolUnicode|ᠮᠢᠠᠨᠮᠠ ᠤᠨ ᠬᠣᠯᠪᠤᠭᠠᠲᠤ ᠤᠯᠤᠰ|v}}
|уугуул_нэрэ  =  '''ပြည်ထောင်စု သမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော်'''
|богони_нэрэ = Бангладеш
|һүлдын_зураг                    = State seal of Myanmar.svg
|тугай_зураг                     = Flag of Myanmar.svg
|түрын_уряа           = 
|түрын_дуулал        = «Каба ма чже»<br><center>[[File:U.S. Navy Band - Kaba Ma Kyei.oga]]</center>
<!-- |Аудио=-->
|засаглалай_хэлбэри       = 
|газарай_зураг                   = Location Burma (Myanmar) ASEAN.svg
|албан_ёһоной_хэлэн                    = [[Бирман хэлэн]]
|үндэһэ_язгуур                  =
|үндэс_язгуур_он               = 
|sovereignty_note = Тусгаар тогтонол
|ниислэл_хото            = [[Нейпьидо]]
|хамагай_ехэ_хото               =
|тэргүүнэй_класс1          = [[Юрэнхылэгшэ]]
|тэргүүнэй_класс2          = [[Юрэнхы сайд]]
|тэргүүнэй_нэрэ1                = Тхин Чжо
|тэргүүнэй_нэрэ2                = Сайн Мау Кхан
|хуули_тогтоогшо               =
|дээдэ_танхим               = 
|доодо_танхим               = 
|тогтносон_үйл_явдал1 = 04.01.1948
|үйл_явдалын_огноо1 = Тусгаар амяарлан тогтобо
|Сүвэрэнитэт = Тусгаар тогтонол
|газар_нютаг_км2             = 678 500
|нутгийн_талбайгаарх_эрэмбэ_дэс  =39
|уһанай_процент            = 3,06 %
|хүн_амай_тоосоо              = {{increase}}55 167 330
|хүн_амын_тоогоор_эрэмбэ_дэс   =24
|хүн_амын_тооллого             =
|хүн_ам_тоолсон_он             =
|хүн_амын_тооллого_эрэмбэ_тоологдсоноор  =
|хүн_амын_нягтрал_нэгж_км2     =73,9 
|хүн_амын нягтрал_эрэмбэ_дэс   =
|ДНБ_ХАЧ                       =[[Америк доллар|$]]76.473 тэрбум<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=518&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=54&pr.y=7 |title=Burma (Myanmar) |publisher=International Monetary Fund|accessdate=6 May 2011}}</ref>
|ДНБ_ХАЧ_он                    =2010
|ДНБ_ХАЧ_эрэмбэ                =76
|ДНБ_ХАЧ_Нэг_хүнд              =$1,250<ref name=imf2/>
|ДНБ_ХАЧ_Нэг_хүнд_эрэмбэ       =163
|ДНБ_нэрлэсэн                  =$42.953 тэрбум<ref name=imf2/>
|ДНБ_нэрлэсэн_он               =2010
|ДНБ_нэрлэһэн_эрэмбэ =76
|ДНБ_нэрлэсэн_нэг_хүнд         =$702<ref name=imf2/>
|ДНБ_нэрлэсэн_нэг_хүнд_эрэмбэ  =155
|ХТББИ                         =
|Илтгэлцүүр_он                 =
|Илтгэлцүүр_ангилал            =
|Илтгэлцүүр_эрэмбэ             =
|ХХИ                           ={{nowrap|{{decrease}} 0.451<ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2010|year=2010|publisher=United Nations|accessdate=5 November 2010}}</ref>}}
|ХХИ_он                        =2010
|ХХИ_ангилал                   =<span style="color:#e0584e;">доогуур</span>
|ХХИ_эрэмбэ                    =132
|мүнгэн_тэмдэгтэ                   = Кьят
|мүнгэн_тэмдэгтэ_код    = MMK
|интернет_домэйн                   = [[.mm]]
|телефоной_код            = +95
|сагай_бүһэ               = +06:30
|аль_гарын_замын_хөдөлгөөн     =
|зүүлтэ                   = 
}}
'''Мьянма''' ({{lang-my|မြန်မာ}}, 1989 он болотор '''Бирма'''), албан ёһоор '''Мьянмагай холбоото улас''' ({{lang-my|ပြည်ထောင်စု သမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော်}}) [[Энэдхэг-Хитадай хахад арал]]ай баруун хойто хэһэгтэ байрладаг [[Зүүн Урда Ази]]ин улас гүрэн. Нютаг дэбисхэрынь 677 мянган км². Хүн зониинь 55 сая хүн (2013), энэ дунда 69 % — [[бирманшууд]], гадна [[каренүүд]], [[шанууд]], [[араканшууд]] гэхэ мэтэ. Хотынхи хүн зониинь 25 % оршом (1993). Албан ёһоной хэлэн — [[бирма хэлэн]]. Диилэнхи хуби [[буддын шажан]]тад. Мьянма хадаа — 7 можо уластай, 7 засаг захиргаанай можотой, болон 5 өөрөө засаха оронууд [[холбоото улас]]. Ниислэл хотонь [[Нейпьидо]], 2005 болотор — [[Янгон]]. Түрын тэригүүн ба засагай газарай толгойлогшо — [[Тейн Сейн]].

Ехэнхидээ уулархаг орон; түб хэһэгтэнь ба урда хэһэгтэнь — Иравадиин тэгшэ газар. Халуун ороной бороотой уларилтай. 3 һарын ба 4 һарын дундажа температура (эгээн халуун һара) 30-32 °C, 1 һарын температура хойто хэһэгтэ 13 °C, урда хэһэгтэ 20-25 °C. Жэл бүридэ тэгшэ газартань 500 мм шииг нойтонтой, ууладань 3500 мм. Томо гол мүрэн — [[Иравади мүрэн|Иравади]], [[Салуин мүрэн|Салуин]]. Ургамалынь халуун ороной ба борооной ой. Мьянмын газарта Пидаун, Шаэдаун гэхэ мэтэ нөөсэ газарнууд бии.

== Газар зүй ==
Мьянма улас 676 578 км<sup>2</sup> газар эзэлжэ, [[Афганистан]]һаа томо, дэлхэйн 40-дэхи нютагтай орон юм.

Хойто үргэригэй 9° — 29°, зүүн утаригай 92° — 102° дотор [[Ази]] түбиин [[Зүнн Урда Ази|зүнн-урда]] хэһэгтэ [[Энэдхэгэй далай]]н эрьедэ оршоно. Баруун-хойто талаараа [[Бангладеш]] (271 км), [[Энэдхэг]] (1468 км), зүнн-хойто талаараа [[Хитад]] (2129 км), зүнн-урда талаараа [[Тайланд]] (2416 км), [[Лаос]] (238 км) уластай хиллэжэ, урда талаараа [[Бенгалиин булан]], [[Андаманай тэнгис]]тэ тулана. Хилын ута — 6522 км, эрьеын ута — 1930 км.

Хилые дагажа нютагаар уулархаг ба дунда нютагаар голой хүндын, урда эрьеэр тэнгисэй эрьеын нам дооро газартай.

Хойто заха, [[Гималайн уула|Гималайн уулын]] [[Хкакабо Рази]] орьел (5881 м) эгээн үндэр сэг бол эрье эгээн нам дооро газар болоно. [[Аракан]], [[Пегу]], [[Шан]], [[Тенассарим]] зэргэ уулын шэлэ, тэгшэ үндэрлиг газарнуудтай.

Уулаар зааглагдаха [[Иравади]], [[Салуин]], [[Ситаун]] гэһэн гурбан мүрэнэй һаба газар байна. Иравади мүрэн 2170 км урдаха ба хүн арадай ехэнхинь энэ мүрэниие бараадажа, Аракан-Шанай хоорондо нютагладаг.

Нютагай ехэнхи хэһэг тропигой, экваторой уларилтай.

Урда эрьеэр муссон һалхитай жэлдэ 5000 мм шииг нойтонтой байдаг бол мүрэнэй адагаар 2500 мм, түб хэһэгэй хуурай газараар 1000 мм-һээ бага шииг нойтонтой. Хойто хэһэгтэ харисангы сэрюун болон жэлэй дундажа температура 21 °C байха ба урда хэһэгтэ халуун гү, али дундажаар 32 °C температура хүрэжэ халана.

Ургамал амитанаар баян. Нютагай 16,6%-нь газар таряаланда тохирхо газар байха ба шэрэнгэн ойтой. [[Бар]], [[эрбис]] зэргэ хобор амитад шэрэнгэнээ байха ба зэрлиг үхэр, зэрлиг гахай, буга, заан зэргэ хүхэтэн амитан байна. Ойн ажахы эрхилнэ. [[Тоти]] гэхэ мэтэ 800 гаран зүйлэй шубууд байна.

== Хүн зон ==
[[Файл:Bagan, Burma.jpg|200px|мини|слева|[[Паган]]ай дасан хиид]]

Мьянма улас 2014 ондо 51 419 420 хүнтэй (дэлхэйдэ 24-дэхи олон) байгаа. 29 процентынь 0-14 наһанай багашуул, 65%-нь 15-64 наһанай хүдэлмэриин шадабаритан, 6 процентынь 65-һаа дээшэ үндэр наһатан юм. Хүн зоной 30 процент хотодо, 70 % хүдөө оршон һуудаг. Жэлдэ 1,1%-аар ехэдхэжэ байна. Хүн зоной нягта — 76 хүн/км<sup>2</sup>, дундажа наһалалта — 65.2 жэл, хүйһэнэй харисаа — 0.93 эрэ/эмэ (15-64 наһанда 0.98), бэшэг үзэг тайлагдалта — 90 %.

Мьянма олон үндэһэтэнэй орон юм. 135 нэрээр илган бүридхэдэг. Хүн зоной олонхинь түбэд-бирма угсаанай «бама» гэдэг [[бирманшууд]] (68%) юм. Мүн тай-кадай угсаанай [[шан]] (10%), түбэд-бирман угсаанай [[карен]] (6%), [[аракан]] (4%), [[хитад]] (3%), [[мон]], [[качин]] зэргэ арад түмэн байна.

Мьянмын арад түмэн хэлэнэй түрэлөөр [[түбэд-бирман]], [[тай-кадай]], [[хмон-мьен]], [[мон-кхмер]], хитад гэжэ хэдэн ангилагдана. Уласай албан ёһоной хэлэниинь бирманшууд эхэ хэлэн болоһон түбэд-бирман изагуурай [[бирман хэлэн]] байна. Хүнүүд бирман, шан, мон гэһэн үетэ үзэгээр бэшэдэг. Бирман үзэг харисангы дугы хиисэтэй.

Мьянмын арад түмэнэй 90% [[буддын шажан]], [[Бага хүлгэн]]эй уламжалалта шүтэлгэтэй. Хүн зоной үсөөнхидэ [[христосой шажан|христосой]], [[лалын шажан|лалын]], [[энэдхэгэй шажан|энэдхэгэй]] шүтэлгэ бии.

== Засаг захиргаанай хуубари ==
[[File:Burma en.png|мини|справа|Мьянмагай газарай зураг]]
{| class="standard"
 ! №
 ! Нэрэ
 ! Засаг захиргаанай түб
 ! Нютаг дэбисхэр,<br />км²
 ! Хүн зон,<ref>[http://www.bevölkerungsstatistik.de/wg.php?x=&men=gpro&lng=de&dat=32&geo=-687&srt=npan&col=aohdq bevölkerungsstatistik.de] (2007)</ref> <br />хүн (2012)   
 ! Нягтарал,<br />хүн/км²
 |-
 | colspan=8 align=center bgcolor="#EFEFEF" | Засаг захиргаанай можонууд
 |-
 | 1
 | [[Иравади (тойрог)|Иравади]] (Эйявади)  
 | [[Бассейн (Мьянма)|Бассейн]] (Пантейн)
 |align="right"| 35 138
 |align="right"| 7 759 243
 |align="right"| 220,82  
 |-
 | 2
 | [[Пегу (тойрог)|Пегу]] (Багоу)
 | [[Пегу]]
 |align="right"| 39 404
 |align="right"| 5 678 069
 |align="right"| 144,10  
 |-
 | 3
 | [[Магуэ (тойрог)|Магуэ]] (Магуэй)
 | [[Магуэ (хото)|Магуэ]]
 |align="right"| 44 820
 |align="right"| 5 379 497
 |align="right"| 120,02  
 |-
 | 4
 | [[Мандалай (тойрог)|Мандалай]] (Мандалай)
 | [[Мандалай]]
 |align="right"| 37 024
 |align="right"| 8 563 619
 |align="right"| 231,30 
 |-
 | 5
 | [[Сикайн (тойрог)|Сикайн]] (Сагайн)
 | [[Сикайн (хото)|Сикайн]]
 |align="right"| 94 625
 |align="right"| 5 840 971
 |align="right"| 61,73  
 |-
 | 6
 | [[Танинтайи]] (Тенассерим)
 | [[Тавой]] (Доуэй)
 |align="right"| 43 343
 |align="right"| 1 650 982
 |align="right"| 38,09  
 |-
 | 7
 | [[Янгон (тойрог)|Янгон]] (Рангун)
 | [[Янгон]]
 |align="right"| 10 171
 |align="right"| 6 732 734 
 |align="right"| 661,95  
 |-
 | colspan=8 align=center bgcolor="#EFEFEF" | можо уласы (Национальные области)
 |-
 | 8
 | [[Чин (можо улас)|Чин]] (Хакха)
 | [[Хакха]]
 |align="right"| 36 019  
 |align="right"| 516 660   
 |align="right"| 14,34 
 |-
 | 9
 | [[Качин (можо улас)|Качин]] (Мьичина)
 | [[Мьичина]]
 |align="right"| 89 041  
 |align="right"| 1 509 351 
 |align="right"| 16,95  
 |-
 | 10
 | [[Кая (можо улас)|Кая]] (Каренни)
 | [[Лойко (хото)|Лойко]]
 |align="right"| 11 733  
 |align="right"| 349 875 
 |align="right"| 29,82 
 |-
 | 11
 | [[Карен (можо улас)|Карен]] (Кайин)
 | [[Пхаан]]
 |align="right"| 30 383  
 |align="right"| 1 733 281 
 |align="right"| 57,05 
 |-
 | 12
 | [[Мон (можо улас)|Мон]] (Моулмейн)
 | [[Моламьяйн]] (Mawlamyine)
 |align="right"| 12 257  
 |align="right"| 3 035 435 
 |align="right"| 247,65  
 |-
 | 13
 | [[Ракхайн (можо улас)|Ракхайн]] (Аракан)
 | [[Ситуэ]] (Акьяб)
 |align="right"| 36 778  
 |align="right"| 3 132 651 
 |align="right"| 85,18 
 |-
 | 14
 | [[Шан (можо улас)|Шан]] (Таунджи)
 | [[Таунджи]]
 |align="right"| 155 801  
 |align="right"| 5 315 503 
 |align="right"| 34,12 
 |-style="background: #CCC;" align="right"
 |colspan="3" align="center"| '''Ниитэдэ'''
 | '''676 577'''
 | '''57 197 871'''
 | '''84,54''' 
 |+
 |}

== Ном зохёол ==
* Бирма // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

{{Ази}}

[[Категори:Мьянма]]
[[Категори:Ази]]