# Дмитрий Иванович Менделеев
Дмитрий Иванович Менделеев ( 1834 оной 2 һарын 8 [Хуушан стиль 1 һарын 27], Тобольск —  1834 оной 2 һарын 2 [Хуушан стиль 1 һарын 20], Санкт-Петербург), Ородой химик. Санкт-Петербургын ехэ һургуулиин профессор; Эзэн хаанай Санкт-Петербургын Эрдэм Ухаанай Академиин сурбалжалагша-гэшүүн. Үелхэ системэдэ хуби нэмриеэ оруулжа байһан хүнүүдһээ илгарха тэрэнэй амжалтын онсолиг, тухайн үедэ нээжэ элирүүлээгүй байһан элементнүүдэй шэнжэ шанарые тодорхойлжо шадаһан ябадал юм.
Менделеевэй удаан сагай эрдэм ухаанай ажалябуулга тон олон янзын байха юм. Химиин олон һалбаринуудһаа гадноа байгаалиин байдалые гүнзэгыгөөр шэнжэлдэг байгаа. Кристаллографи, органик хими, үелхэ системэ, газуудые шэнжэлэлгэ, метеорологи, газарай тоһон, дари, шэгнүүр ба хэмжүүрые шэнэдхэн байгуулга — эдэ хадаа Менделеевэй шэнжэлһэн асуудалнуудай зарим нэгэниинь мүн болоно.

## Намтар
Дмитрий Иванович Менделеев Сибириин Тобольскын гимназиин директор Иван Павлович Менделеев, Мария Дмитриевна Менделеева хоёрой (басаганай обогынь Корнильева) бүлэдэ 1834 оной 2 һарын 8-да түрэһэн байна. Менделеев бүлынгээ арбан долоодохи  (ондоо мэдээсээр, арбан дүрбэдэхи) одхон хүбүүн байгаа. Тэрэнэй үбгэн абань Павел Максимович Соколов санаартан байгаа. Иван Павлович Менделеев, аха дүүнэрэй хамтаар үнэн алдарта семенарида һууха ябасадаа шэнэ обогтой болоһон байна. Менделеев багаһаа үнэн алдарта шажантан боложо хүмүүжэһэн байгаа. Эсэгэнь гимназида хүмүүнлигэй ухаан, улас түрэ, философи багшалдаг байһаншье һаа, һоxоp боложо багшын албан тушаалһаан арсаха үедэ гэртээ ехэ санхүүгэй бэрхэшээл тулгардаба. Тэрэнэй ушарһаа, эхэнь урид гэр бүлээрээ ажаллуулажа байһан шилын үйлэдбэриие дахин һэргээн ашаглалтанда оруулба. 13 наһатай байхадань эсэгэнь наһа баража, эхын үйлэдбэри галда шатаһанай һүүлдэ
Менделеев бага наһаяа Сибирьтэ үнгэргэһэн юм. Менделеев Тобольскын гимназида һуралсаба. Гимнази дүүргэһэнэйнгээ һүүлээр 1849 ондо Менделеевые дээдэ болбосорол эзэмшүүлхын тулада, эхэнь тэрэниие Сибирьһээ Москва хүрэтэр абажа ябаа. Харамтай Москвагай ехэ һургуули тэрэниие хүлеэжэ абаагүй тула, эжы хүбүүн хоёр Санкт Петебургта ерэжэ, уламаар эсэгынгээ түгэсһэн ехэ һургуули болохо Гол педагогой хүреэлэндэ 1850 ондо ороһон байна. Һургууляа түгэсһэнэй һүүлдэ сүрье үбшэнтэй болохонь оношологдон, тодорхой болоһоной уламһаа, Хара тэнгисэй хойто эрьеэ дээрэ байрлаха Крым хахад арал руу 1855 ондо нүүгээ. Тэндэ байхадаа Симферополиин нэгэдүгээр гимназиин шэнжэлхэ ухаанай ахлаха мастер зэргэтэй болоһон ба 1857 ондо Санкт-Петебургта бүрин эдэгэжэ бусажа ерэһэн байна.
1862 ондо Менделеев Феозва Никитична Лещеватай гэрлэбэ. 1876 ондо Менделеев Анна Ивановна Поповада дурлажа тэрэндэ гэрлэхэ һанал табиһан ба зүбшөөгүй бол, амяа хорлоно гэжэ занан айлгажа байгаа. Поповатай гэрлээд, нэгэ һара үнгэрһэнэй һүүлдэ Менделеев Лещеваһаа албан ёһоор һалаба. Тэрэнэй ниигэмдэхи муу сэдьхэгдэл үлээһэн ябадалынь, Менделеевэй олон уластахи нэрэ хүндэһээ харгалзангүй, Менделеевые Эрдэм Ухаанай Академида орохо боломжые хаажа байгаа. Тэрэнэй хоёрдохи гэрлэлтэһээ гараһан охин болох Любовь Оросой алдарта ирагуу найрагша Александр Блоктой гэрлэһэн байна. Тэрэниие нэгэдэхи гэрлэлтэ гү, али Фоезвагай үхибүүд Ольга, Владимир хоёр бол Аннаһаа, Иван болон хоёр эхир үхибүүдтэй болобо.
Менделеев болбол 1890 ондо оюутанай мэдүүлгые гэгээрэлэй сайдта дамжуулан үгэһэнэйнгөө түлөө сайд Деляновһаа догодолго абажа, урмаа таһарһан дээрэһээ ехэ һургуулиһаа гаража ошохо баатай болоһон юм. Менделеев 1893 ондо шэгнүүр ба хэмжүүрэй палатын хүтэлбэрилэгшөөр томилогдожо, эндэ наһа баратараа хүдэлмэрилһэн байна. 
Менделеев 1907 оной 1 һарын 20-до Санкт-Петербург хотодо пневмониһаа нүгэшэжэ, Волковское булашада хүдөөлүүлһэн байна. 

## Дурасхал
Дмитрий Иванович Менделеевэй дурасхалаар үелхэ системэ, үелхэ системын 101-дэхи элемент болохо сасарга эдэбхитэй менделевий гэжэ нэрлэһэн байна.
Тэрэнэй гадна, Менделеевэй нэрэмжээр олон юумэн нэрлэһэн байна:
- Менделеевск хото (Татарстан)
- Менделеево, Москвагай можо
- Менделеево түмэр замай үртөө (Пермиин хизаар).
- Менделеевской метрогой үртөө (Москва).
- Менделеево микрорайон (Тобольск).
- Менделеевэй һуурин (Хабаровскын хизаар).
- Кыргызстанда Менделеевэй мүльһэн гол
- Хойто мүльһэн далайда Менделеевэй нюруу
- Кунашир аралда Менделеевэй галта уула
- Менделеев (2769) астероид
- Һара дээрэхи һолирой тогоониие Менделеевэй тогоон гэжэ нэрлэһэн байна.

- СССР-эй шууданай марка, 
 1934 он
- СССР-эй шууданай марка, 
 1951 он
- СССР-эй шууданай марка, 
 1957 он
- СССР-эй шууданай марка, 
1969 он
- Оросой шууданай марка, 
2009 он
- Үелхэ хуулиие нээһэнэй зуун жэлэй ойдо зорюулһан шууданай блок
- Эрдэмтэнэй нүгшэһэнһээ 100 жэлэй ойдо зорюулһан маркатай түрүүшын үдэрэй конверт (2007 он). Испани


Дмитрий Иванович Менделеев
{{Алдартай хүн
|нэрэ = Дмитрий Иванович Менделеев
|уугуул_нэрэ = 
Дмитрий Иванович Менделеев
|signature width  = 150пкс
}}
'''Дмитрий Иванович Менделеев''' ({{OldStyleDate|2 һарын 8|1834|1 һарын 27}}, [[Тобольск]] — {{OldStyleDate|2 һарын 2|1834|1 һарын 20}}, [[Санкт-Петербург]]), [[Орос|Ородой]] [[хими]]к. [[Санкт-Петербургын ехэ һургуули]]ин профессор; [[Оросой Эрдэм Ухаанай Академи|Эзэн хаанай Санкт-Петербургын Эрдэм Ухаанай Академи]]ин сурбалжалагша-гэшүүн. [[Үелхэ системэ]]дэ хуби нэмриеэ оруулжа байһан хүнүүдһээ илгарха тэрэнэй амжалтын онсолиг, тухайн үедэ нээжэ элирүүлээгүй байһан элементнүүдэй шэнжэ шанарые тодорхойлжо шадаһан ябадал юм.

Менделеевэй удаан сагай эрдэм ухаанай ажалябуулга тон олон янзын байха юм. Химиин олон һалбаринуудһаа гадноа байгаалиин байдалые гүнзэгыгөөр шэнжэлдэг байгаа. Кристаллографи, [[органик хими]], үелхэ системэ, газуудые шэнжэлэлгэ, метеорологи, [[газарай тоһон]], [[дари]], шэгнүүр ба хэмжүүрые шэнэдхэн байгуулга — эдэ хадаа Менделеевэй шэнжэлһэн асуудалнуудай зарим нэгэниинь мүн болоно.

== Намтар ==
Дмитрий Иванович Менделеев Сибириин Тобольскын гимназиин директор Иван Павлович Менделеев, Мария Дмитриевна Менделеева хоёрой (басаганай обогынь Корнильева) бүлэдэ 1834 оной 2 һарын 8-да түрэһэн байна. Менделеев бүлынгээ арбан долоодохи <ref>[https://books.google.ru/books?id=5mweAAAAMAAJ&q=менделеев+семнадцатый+ребенок Сторонкин А. В., Добротин Р. Б. Летопись жизни и деятельности Д. И. Менделеева. М.: 1984. С. 21]</ref> (ондоо мэдээсээр, арбан дүрбэдэхи<ref>[https://books.google.ru/books?id=B05TAAAAYAAJ&q=менделеев+четырнадцатый+ребенок Ходаков Ю. В. Общая и неорганическая химия: пособие для учителей. М.: 1959. С. 68]</ref>) одхон хүбүүн байгаа. Тэрэнэй үбгэн абань Павел Максимович Соколов санаартан байгаа<ref>''[[Дмитрий Леонидович Подушков|Подушков Д. Л.]]'' [http://starina.tverlib.ru/us-35-1.htm Удомельские корни Дмитрия Ивановича Менделеева]. Удомельская старина. 2004. № 35</ref>. Иван Павлович Менделеев, аха дүүнэрэй хамтаар үнэн алдарта семенарида һууха ябасадаа шэнэ обогтой болоһон байна<ref name="let">Летопись жизни и деятельности Д. И. Менделеева. Л.: Наука, 1984</ref>. Менделеев багаһаа үнэн алдарта шажантан боложо хүмүүжэһэн байгаа. Эсэгэнь гимназида хүмүүнлигэй ухаан, улас түрэ, философи багшалдаг байһаншье һаа, һоxоp боложо багшын албан тушаалһаан арсаха үедэ гэртээ ехэ санхүүгэй бэрхэшээл тулгардаба. Тэрэнэй ушарһаа, эхэнь урид гэр бүлээрээ ажаллуулажа байһан шилын үйлэдбэриие дахин һэргээн ашаглалтанда оруулба. 13 наһатай байхадань эсэгэнь наһа баража, эхын үйлэдбэри галда шатаһанай һүүлдэ<ref>Валентин Иванович Стариков. [https://books.google.com/books?id=1r8LAQAAIAAJ&q=фабрика+сгорела Д. И. Менделеев]. Средне-Уральское книжное изд-во, 1984. С. 36.</ref> 

Менделеев бага наһаяа Сибирьтэ үнгэргэһэн юм. Менделеев Тобольскын гимназида һуралсаба. Гимнази дүүргэһэнэйнгээ һүүлээр 1849 ондо Менделеевые дээдэ болбосорол эзэмшүүлхын тулада, эхэнь тэрэниие Сибирьһээ [[Москва]] хүрэтэр абажа ябаа. Харамтай [[Москвагай ехэ һургуули]] тэрэниие хүлеэжэ абаагүй тула, эжы хүбүүн хоёр Санкт Петебургта ерэжэ, уламаар эсэгынгээ түгэсһэн ехэ һургуули болохо Гол педагогой хүреэлэндэ 1850 ондо ороһон байна. Һургууляа түгэсһэнэй һүүлдэ [[сүрье үбшэн]]тэй болохонь оношологдон, тодорхой болоһоной уламһаа, [[Хара тэнгис]]эй хойто эрьеэ дээрэ байрлаха [[Крым хахад арал]] руу 1855 ондо нүүгээ. Тэндэ байхадаа [[Симферополь|Симферополиин]] нэгэдүгээр гимназиин шэнжэлхэ ухаанай ахлаха мастер зэргэтэй болоһон ба 1857 ондо Санкт-Петебургта бүрин эдэгэжэ бусажа ерэһэн байна.

1862 ондо Менделеев Феозва Никитична Лещеватай гэрлэбэ. 1876 ондо Менделеев Анна Ивановна Поповада дурлажа тэрэндэ гэрлэхэ һанал табиһан ба зүбшөөгүй бол, амяа хорлоно гэжэ занан айлгажа байгаа<ref>{{Cite web|accessdate = 2015-12-17|title = Lib.ru/Классика: Менделеева Анна Ивановна. Менделеев в жизни|url = http://az.lib.ru/m/mendeleewa_a_i/text_1928_mendeleev_v_zhizni.shtml|publisher = az.lib.ru}}</ref>. Поповатай гэрлээд, нэгэ һара үнгэрһэнэй һүүлдэ Менделеев Лещеваһаа албан ёһоор һалаба. Тэрэнэй ниигэмдэхи муу сэдьхэгдэл үлээһэн ябадалынь, Менделеевэй олон уластахи нэрэ хүндэһээ харгалзангүй, Менделеевые Эрдэм Ухаанай Академида орохо боломжые хаажа байгаа. Тэрэнэй хоёрдохи гэрлэлтэһээ гараһан охин болох Любовь Оросой алдарта ирагуу найрагша [[Александр Блок]]той гэрлэһэн байна. Тэрэниие нэгэдэхи гэрлэлтэ гү, али Фоезвагай үхибүүд Ольга, Владимир хоёр бол Аннаһаа, Иван болон хоёр эхир үхибүүдтэй болобо.

Менделеев болбол 1890 ондо оюутанай мэдүүлгые гэгээрэлэй сайдта дамжуулан үгэһэнэйнгөө түлөө сайд Деляновһаа догодолго абажа, урмаа таһарһан дээрэһээ ехэ һургуулиһаа гаража ошохо баатай болоһон юм. Менделеев 1893 ондо шэгнүүр ба хэмжүүрэй палатын хүтэлбэрилэгшөөр томилогдожо, эндэ наһа баратараа хүдэлмэрилһэн байна. 

Менделеев 1907 оной 1 һарын 20-до Санкт-Петербург хотодо [[пневмони]]һаа нүгэшэжэ, Волковское булашада хүдөөлүүлһэн байна<ref>{{Cite web |title=Могила Д. И. Менделеева на Волковском кладбище СПб |url=http://volkovka.ru/nekropol/view/item/id/205/catid/4 |accessdate=2018-01-01 |archivedate=2015-04-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402132737/http://volkovka.ru/nekropol/view/item/id/205/catid/4 }}</ref>. 

== Дурасхал ==
Дмитрий Иванович Менделеевэй дурасхалаар үелхэ системэ, үелхэ системын 101-дэхи элемент болохо сасарга эдэбхитэй менделевий гэжэ нэрлэһэн байна.

Тэрэнэй гадна, Менделеевэй нэрэмжээр олон юумэн нэрлэһэн байна:

* [[Менделеевск]] хото ([[Татарстан]])
* [[Менделеево (Москвагай можо)|Менделеево]], [[Москвагай можо]]
* [[Менделеево (Пермиин хизаар)|Менделеево]] түмэр замай үртөө ([[Пермиин хизаар]]).
* [[Менделеевской (метро)|Менделеевской]] метрогой үртөө (Москва).
* [[Менделеево (Тюмениин можо)|Менделеево]] микрорайон ([[Тобольск]]).
* Менделеевэй һуурин ([[Хабаровскын хизаар]]).
* [[Кыргызстан]]да Менделеевэй мүльһэн гол
* [[Хойто мүльһэн далай]]да [[Менделеевэй нюруу]] 
* [[Кунашир]] аралда [[Менделеевэй галта уула]] 
* [[Менделеев (2769) астероид]]
* [[Һара]] дээрэхи һолирой тогоониие Менделеевэй тогоон гэжэ нэрлэһэн байна.

<gallery perrow="4" widths=160 heights=160>
Mendeleev.jpg|<small>[[СССР]]-эй [[шууданай марка]], <br> [[1934 он]]</small>
Stamp of USSR 1636g.jpg|<small>СССР-эй шууданай марка, <br> [[1951 он]]</small>
The Soviet Union 1957 CPA 1978 stamp (Dmitri Mendeleev).jpg|<small>СССР-эй шууданай марка, <br> [[1957 он]]</small>
The Soviet Union 1969 CPA 3761 stamp (Mendeleev and Formula).jpg|<small>СССР-эй шууданай марка, <br>[[1969 он]]</small>
Dmitri Mendeleyev.JPG|<small>[[Оросой холбоото улас|Оросой]] шууданай марка, <br>[[2009 он]]</small>
The Soviet Union 1969 CPA 3762 sheet of 1 (Mendeleev and Periodic Law).jpg|<small>Үелхэ хуулиие нээһэнэй зуун жэлэй ойдо зорюулһан шууданай блок</small>
First_Day_Cover_Mendeleev's periodic table.jpg|<small>Эрдэмтэнэй нүгшэһэнһээ 100 жэлэй ойдо зорюулһан маркатай [[түрүүшын үдэрэй конверт]] ([[2007 он]]). [[Испани]]</small>
</gallery>

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}} 

[[Категори:Оросой эрдэмтэд]]

{{1000 үгүүлэл}}