# Эстони
Эстони (эстоняар Eesti) Зүүн хойто Европодо оршодог Балтиин гурбан уласуудай хойто талынхи улас юм. Албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Эстони Улас (эстоняар Eesti Vabariik) гэнэ.
Эстони Балтиин тэнгисэй эхэ газар руу түрэжэ ороһон хэһэг болохо Финэй булангаар хойто талаараа, Ригын булангаар баруун урда талаараа, Балтиин тэнгис нэрэтэ уһаар баруун талаараа далай тэнгистэ тулана.
Урда талаараа Латви (343 км), зүүн талаараа Росси (338.6 км) гэхэ хоёр уластай газараар хиллэдэг. Балтиин тэнгисэй саана урда зүгтэ Швеци, хойто зүгтэ Финланд хоёр улас Эстонидэ үлүү ойро байрладаг.
Эстони 45 227 км² (дэлхэйд 132-р томо) газар нютагтай, 2010 оной үедэ 1.3 сая хүн зонтой (дэлхэйдэ 151-р олон) байһан юм. Нэгэжэ км²-дэ 29 хүн (дэлхэйдэ 181-р шэгүү) оногдожо байна. Газар нютаг, хүн зоной тоогоор харисангы жаахан уласта тоосогдоно.
Һүүлшын зуун жэлэй түүхые үзэбэл Эстони Эзэнтэ Ородые мүхэһэнэй дараа 1918 ондо дараа тусгаар тогтонолоо зарлажа, хүршэ уласуудтаа эзэлэгдэхэ шахажа, хорёод жэл тусгаар байһанай дараа Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай дараа СССР-ээр эзэмдэгдэжэ арбан табан Бүгэдэ Найрамдаха Уласуудай нэгэ болоһон. Удаан сагта зоблоһоной дараа 1991 ондо СССР бутархада дахин бэе даанги улас болоһон юм.

## Хүн зон
2011 оной тоололгоор хүн зоной 68,7 % (889,770)-ые эстонишууд, 24.8-ые ородууд, 6,5%-ые бусад яһа үндэһэтэ хүнүүд эзэлжэ байна. Эстонишуудай түрэлхи эстони хэлэн уласай ганса албан ёһоной хэлэн болоно. Эстони орон хэды газар нютагай байраар Балтын гэхэ болобошье эстони хэлэниинь балт түрэлэй хэлэн бэшэ харин Ураал изагуурай фин түрэлэй хэлэн болохын хубида эстонишууд финшүүдтэй үлүү хамаатай арад түмэн юм.
Эстони уласай нютаг дэбисхэр эхилээд 15 нэгэжэдэ хубаагдадаг. Эстонёор «maakond» (аймаг, ород: уезд; англи: county) гэхэ энэ нэгэжэ дундажаар 4 742 км² нютаг, 90 мянган хүниие харьяалдагһаа үзэбэл монголоор «аймаг» гэжэ нэрлэжэ болохо юм. Үгы гү, нарин тоосохогүйгөөр «можо» гэжэ ойлгожо болоно. Эстонидо ниислэл Таллин (2010 ондо 411 980 ажаһуугшатай байба), Тарту (103,284) гэхэ зуун мянганһаа олон хүнтэй хоёр хото байдаг.

## Засаг захиргаанай хубаари
|               | \| Аймаг \| Түб \| \| ------------- \| ---------- \| \| Ида-Вирумаа \| Йыхви \| \| Йыгевамаа \| Йыгева \| \| Ляэнемаа \| Хаапсалу \| \| Ляэне-Вирумаа \| Раквере \| \| Пылвамаа \| Пылва \| \| Пярнумаа \| Пярну \| \| Рапламаа \| Рапла \| \| Сааремаа \| Курессааре \| \| Тартумаа \| Тарту \| \| Харьюмаа \| Таллин \| \| Хийумаа \| Кярдла \| \| Ярвамаа \| Пайде \| \| Вырумаа \| Выру \| \| Вильяндимаа \| Вильянди \| \| Валгамаа \| Валга \| |
| Аймаг         | Түб                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  |
| Ида-Вирумаа   | Йыхви                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                |
| Йыгевамаа     | Йыгева                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               |
| Ляэнемаа      | Хаапсалу                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             |
| Ляэне-Вирумаа | Раквере                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              |
| Пылвамаа      | Пылва                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                |
| Пярнумаа      | Пярну                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                |
| Рапламаа      | Рапла                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                |
| Сааремаа      | Курессааре                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           |
| Тартумаа      | Тарту                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                |
| Харьюмаа      | Таллин                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               |
| Хийумаа       | Кярдла                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               |
| Ярвамаа       | Пайде                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                |
| Вырумаа       | Выру                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 |
| Вильяндимаа   | Вильянди                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             |
| Валгамаа      | Валга                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                |


Эстони
{{Инфобокс улас
| conventional_long_name = Бүгэдэ Найрамдаха Эстони Улас
| common_name     = Эстони
| native_name     = Eesti Vabariik ([[Эстони хэлэн|Эстони]])
| image_flag      = Flag of Estonia.svg
| image_coat       = Coat of arms of Estonia.svg
| symbol_type                 = {{nowrap|[[Эстони уласай һүлдэ|Түрын һүлдэ]]}}
| flag_type                   = {{nowrap|[[Эстони уласай туг|Түрын туг]]}}
| national_anthem = "[[Mu isamaa, mu õnn ja rõõm]]" </br>"Эхэ оронмни - минии баяр жаргал"
</br>[[File:US Navy band - National anthem of Estonia.ogg|center|alt=sound file of Estonian national anthem]]
| image_map          = EU-Estonia.svg
| map_caption        = 
| capital            = [[Файл:Tallinn wapen.svg|21px]] [[Таллин]]
| coordinates        = {{Coord|59|25|N|24|45|E|type:city}}
| largest_city       = [[Таллин]]
| languages_type     = Албан хэлэн
| languages          = [[Эстони хэлэн|Эстони]]<ref>{{cite web |title=The Constitution of the Republic of Estonia |url=https://www.riigiteataja.ee/en/eli/530102013003/consolide |website=Riigi Teataja |publisher=Justiitsministeerium}}</ref>
| ethnic_groups      = 68.8% [[Эстонишууд]] </br>24.2% [[Ородууд]] </br>2.0% [[Украиншууд]] </br>0.8% [[Белорусууд]] </br>0.6% [[Финууд]] </br>3.4% Бусад
| ethnic_groups_year = 2021<ref>{{cite web|url=http://andmebaas.stat.ee/Index.aspx?DataSetCode=RV0222U|title=Rahvaarv rahvuse järgi, 1. jaanuar, aasta|website=stat.ee|accessdate=2021-06-30|archivedate=2019-06-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190611131932/http://pub.stat.ee/px-web.2001/Dialog/varval.asp?ma=PO0222U&ti=POPULATION+BY+SEX%2C+ETHNIC+NATIONALITY+AND+COUNTY%2C+1+JANUARY.+ADMINISTRATIVE+DIVISION+AS+AT+01.01.2018&path=..%2FI_Databas%2FPopulation%2F01Population_indicators_and_composition%2F04Population_figure_and_composition%2F&lang=1}}</ref>
| demonym = 
| religion_year    = 2011<ref>{{cite web|url= http://www.stat.ee/65352?parent_id=39113|title= PHC 2011: over a quarter of the population are affiliated with a particular religion|date= 29 April 2013|access-date= 9 January 2014|publisher= [[Statistics Estonia]]|accessdate= 30 June 2021|archivedate= 24 November 2017|archiveurl= https://web.archive.org/web/20171124002736/https://www.stat.ee/65352?parent_id=39113}}</ref>	
| religion         = 64.87% Шажангүй </br>34.03% [[Христосой шажан|Христосой]] </br>1.10% Бусад
| government_type  = {{nowrap|[[Нэгэдэмэл улас|Нэгэдэмэл]] </br>[[Парламентай систем|парламентай]]</br> [[бүгэдэ найрамдаха улас|бүгэдэ найрамдаха </br>улас]]}}
| leader_title1    = [[Эстони уласай Юрэнхылэгшэ|Юрэнхылэгшэ]]
| leader_name1     = [[Алар Карис]]
| leader_title2    = [[Эстони уласай Юрэнхы сайд|Юрэнхы сайд]]
| leader_name2     = [[Кая Каллас]]
| legislature      = ''[[Рийгикогу]]''
| sovereignty_type  = [[Эстониин Түүхэ|Түүхэ]]
| established_event1  = [[Эстониин Автономито Засаг Захиргаа|Автономи]]
| established_date1   = 1917 оной </br>4 һарын 12
| established_event2  = [[Эстониин Тусгаар Тогтонолой Тунхаглал|Тусгаар тогтонол]]
| established_date2   = {{nowrap|1918 оной </br>2 һарын 24}}
| established_event3  = [[Тартугай хэрээ (Ород–Эстони)|Зүбшөөрэгдэһэн]]
| established_date3   = 1920 оной </br>2 һарын 2
| established_event4  = [[Балтиин уласуудай оккупаци|Зүблэлтын </br>оккупаци]]
| established_date4   = 1940–1991
| established_event5  = Һэргээгдэһэн
| established_date5   = 1991 оной </br>8 һарын 20
| established_event6  = {{nowrap|[[Европын Холбоо|Европын Холбоондо]] </br>[[2004 оной Европын холбооной үргэдэлгэ|нэгэдэһэн]]}}
| established_date6   = 2004 оной </br>5 һарын 1
| area_km2            = 45,339<ref>{{cite web |url=https://www.stat.ee/publication-download-pdf?publication_id=44619 |title=Minifacts About Estonia 2017 |access-date=19 July 2017 |accessdate=30 June 2021 |archivedate=3 November 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181103141541/http://www.stat.ee/publication-download-pdf?publication_id=44619 }}</ref>
| area_rank           = 129
| area_sq_mi          = 17,505<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]-->
| percent_water       = 5.16 <ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=2020-10-11|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref>
| population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 1,330,068<ref>{{cite web |title=Population at beginning of year|publisher=Statistics Estonia 
| url=https://www.stat.ee/en/find-statistics/statistics-theme/population/population-figure |year=2021}}</ref>
| population_census   = 1,294,455<ref>{{cite web |title= PHC 2011 RESULTS |publisher= Statistics Estonia |year= 2011 |url= http://www.stat.ee/phc2011 |access-date= 26 January 2016 |accessdate= 30 June 2021 |archivedate= 10 October 2016 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20161010065115/http://www.stat.ee/phc2011 }}</ref>
| population_estimate_year = 2021
| population_estimate_rank = 
| population_census_year   = 
| population_density_km2   = 29.22
| population_density_sq_mi = 75 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]-->
| population_density_rank  = 148
| GDP_PPP                  = $49.644&nbsp;тэрбум<ref name="imf2">{{cite web |title= Estonia |publisher= International Monetary Fund |url= https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=122,124,423,939,172,132,134,174,178,136,941,946,137,181,138,182,936,961,184,&s=NGDPDPC,PPPPC,&sy=2018&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |year= 2019}}</ref></br>
| GDP_PPP_year             = 2021
| GDP_PPP_rank             = 
| GDP_PPP_per_capita       = $39,543<ref name=imf2/>
| GDP_PPP_per_capita_rank  = 37
| GDP_nominal                 = $34.97&nbsp;тэрбум<ref name="imf2"/></br>
| GDP_nominal_year            = 2021
| GDP_nominal_rank            =97
| GDP_nominal_per_capita      = $26,377<ref name="imf2"/>
| GDP_nominal_per_capita_rank = 35
| Gini               = 30.5 <!-- number only -->
| Gini_year          = 2019
| Gini_change        = decrease <!--increase/decrease/steady-->
| Gini_ref =<ref name="eurogini">{{cite web |title= Gini coefficient of equivalised disposable income |work= EU-SILC survey |publisher= [[Eurostat]] |url= https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tessi190&plugin=1 |access-date= 10 September 2019}}</ref>
| Gini_rank          = 
| HDI                = 0.892 <!-- number only -->
| HDI_year           = 2019<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year-->
| HDI_change         = increase <!--increase/decrease/steady-->
| HDI_ref =<ref name="HDI">{{cite web |title= 2020 Human Development Report|publisher= United Nations Development Programme |year= 2019 |url= http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |access-date= 15 December 2020}}</ref>
| HDI_rank           = 29
| currency           = [[Евро]] ([[Еврогой тэмдэг|€]])
| currency_code      = EUR
| time_zone          = [[Зүүн Европын Саг|EET]]
| utc_offset         = +02:00
| utc_offset_DST     = +03:00
| time_zone_DST      = [[Зүүн Европын Зунай Саг|EEST]]
| calling_code       = +372
| cctld              = [[.ee]]
| footnote_a  = 
| footnote_b = 
| footnote_c = 
| footnote_d = 
| footnote_e = 
|today=
}}
'''Эстони''' ({{lang-et|Eesti}}) [[Зүүн Европо|Зүүн]] [[Хойто Европо|хойто]] [[Европо]]до оршодог [[Балтиин уласууд|Балтиин гурбан уласуудай]] хойто талынхи улас юм. Албан ёһоор '''Бүгэдэ Найрамдаха Эстони Улас''' ({{lang-et|Eesti Vabariik}}) гэнэ.

Эстони [[Балтиин тэнгис]]эй эхэ газар руу түрэжэ ороһон хэһэг болохо [[Финэй булан]]гаар хойто талаараа, [[Ригын булан]]гаар баруун урда талаараа, [[Балтиин тэнгис]] нэрэтэ уһаар баруун талаараа далай тэнгистэ тулана.
Урда талаараа [[Латви]] (343 км), зүүн талаараа [[Росси]] (338.6 км) гэхэ хоёр уластай газараар хиллэдэг.<ref>[https://web.archive.org/web/20110721204649/http://www.eesti.ee/eng/riik/eesti_vabariik/ Estonian Republic]. Official website of the Republic of Estonia (in Estonian)</ref> Балтиин тэнгисэй саана урда зүгтэ [[Швеци]], хойто зүгтэ [[Финланд]] хоёр улас Эстонидэ үлүү ойро байрладаг.

Эстони 45 227 км² (дэлхэйд 132-р томо) газар нютагтай, 2010 оной үедэ 1.3 сая хүн зонтой (дэлхэйдэ 151-р олон) байһан юм. Нэгэжэ км²-дэ 29 хүн (дэлхэйдэ 181-р шэгүү) оногдожо байна. Газар нютаг, хүн зоной тоогоор харисангы жаахан уласта тоосогдоно.

Һүүлшын зуун жэлэй түүхые үзэбэл Эстони [[Ородой эзэнтэ гүрэн|Эзэнтэ Ородые]] мүхэһэнэй дараа 1918 ондо дараа тусгаар тогтонолоо зарлажа, хүршэ уласуудтаа эзэлэгдэхэ шахажа, хорёод жэл тусгаар байһанай дараа [[Дэлхэйн хоёрдугаар дайн]]ай дараа [[Зүблэлтэ Холбоо|СССР]]-ээр эзэмдэгдэжэ [[Зүблэлтэ Холбоо|арбан табан Бүгэдэ Найрамдаха Уласуудай]] нэгэ болоһон. Удаан сагта зоблоһоной дараа 1991 ондо СССР бутархада дахин бэе даанги улас болоһон юм.

== Хүн зон ==
2011 оной тоололгоор хүн зоной 68,7 % (889,770)-ые [[эстонишууд]], 24.8-ые [[ородууд]], 6,5%-ые бусад яһа үндэһэтэ хүнүүд эзэлжэ байна.<ref>{{Cite web |title=census 2011 |url=http://www.stat.ee/34278 |accessdate=2013-04-14 |archivedate=2019-01-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107090524/https://www.stat.ee/34278 }}</ref> Эстонишуудай түрэлхи [[эстони хэлэн]] уласай ганса албан ёһоной хэлэн болоно. Эстони орон хэды газар нютагай байраар Балтын гэхэ болобошье эстони хэлэниинь [[Балт хэлэнүүд|балт түрэлэй]] хэлэн бэшэ харин [[Ураал хэлэнэй изагуур|Ураал изагуурай]] [[фин хэлэнүүд|фин]] түрэлэй хэлэн болохын хубида эстонишууд [[финшүүд]]тэй үлүү хамаатай арад түмэн юм.

Эстони уласай нютаг дэбисхэр эхилээд 15 нэгэжэдэ хубаагдадаг. [[Эстони хэлэн|Эстонёор]] ''«maakond»'' (''аймаг'', {{lang-ru|уезд}}; {{lang-en|county}}) гэхэ энэ нэгэжэ дундажаар 4 742 км² нютаг, 90 мянган хүниие харьяалдагһаа үзэбэл монголоор «[[аймаг]]» гэжэ нэрлэжэ болохо юм. Үгы гү, нарин тоосохогүйгөөр «[[можо]]» гэжэ ойлгожо болоно. Эстонидо ниислэл [[Таллин]] (2010 ондо 411 980 ажаһуугшатай байба), [[Тарту]] (103,284) гэхэ зуун мянганһаа олон хүнтэй хоёр хото байдаг.

== Засаг захиргаанай хубаари ==
{|
|valign=top|
<imagemap>
Image:Eesti_maakonnad_2006 ru.svg|450px|center|thumb|''(Зурагта аймагай нэрые дараарай)''
poly 149 174 230 291 137 327 40 263 [[Хийумаа (аймаг)|Хийумаа]]
poly 197 110 338 228 338 319 263 375 203 242 [[Ляэнемаа]]
poly 225 294 271 387 233 585 38 511 21 363 [[Сааремаа (аймаг)|Сааремаа]]
poly 534 33 567 172 515 174 492 245 421 185 342 240 246 141 [[Харьюмаа]]
poly 531 35 567 168 514 176 572 197 569 221 594 244 597 263 666 247 693 192 670 170 666 85 [[Ляэне-Вирумаа]]
poly 669 77 667 170 693 192 665 246 704 273 805 244 874 107 [[Ида-Вирумаа]]
poly 340 240 422 185 490 246 475 314 443 318 433 308 374 323 338 322 [[Рапламаа]]
poly 270 375 337 318 373 327 433 307 486 314 477 352 453 361 449 408 484 421 446 495 345 546 [[Пярнумаа]]
poly 476 309 515 173 573 197 569 223 594 243 596 275 546 317 505 340 484 335 491 313 [[Ярвамаа]]
poly 454 365 479 348 482 334 505 338 545 319 597 366 602 379 591 454 560 462 527 507 458 486 487 418 445 401 [[Вильяндимаа]]
poly 597 367 546 316 597 265 665 246 707 274 735 310 684 344 [[Йыгевамаа]]
poly 600 365 676 347 748 300 809 443 731 412 662 452 637 439 591 461 [[Тартумаа]]
poly 525 512 556 461 637 442 662 453 658 495 632 501 652 588 622 598 [[Валгамаа]]
poly 656 492 660 452 732 412 806 445 840 514 756 522 753 501 [[Пылвамаа]]
poly 634 502 659 493 756 502 756 521 816 524 765 612 654 619 [[Вырумаа]]
</imagemap>
|
{| class="standard"
!Аймаг||Түб
|-
|[[Ида-Вирумаа]]|| [[Йыхви]]
|-
|[[Йыгевамаа]]|| [[Йыгева]]
|-
|[[Ляэнемаа]]|| [[Хаапсалу]]
|-
|[[Ляэне-Вирумаа]] || [[Раквере]]
|-
|[[Пылвамаа]]|| [[Пылва]]
|-
|[[Пярнумаа]]|| [[Пярну]]
|-
|[[Рапламаа]]|| [[Рапла]]
|-
|[[Сааремаа (аймаг)|Сааремаа]]|| [[Курессааре]] 
|-
|[[Тартумаа]]|| [[Тарту]]
|-
|[[Харьюмаа]]|| [[Таллин]]
|-
|[[Хийумаа (аймаг)|Хийумаа]]|| [[Кярдла]]
|-
|[[Ярвамаа]]|| [[Пайде]]
|-
|[[Вырумаа]]|| [[Выру]]
|-
|[[Вильяндимаа]]|| [[Вильянди]]
|-
|[[Валгамаа]]|| [[Валга]]
|}
|}

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

[[Категори:Эстони| ]]
[[Категори:Балтиин уласууд]]
[[Категори:Хойто Европын уласууд]]
[[Категори:НАТО-гай гэшүүн уласууд]]
[[Категори:Европын Зүблэлэй гэшүүн уласууд]]
[[Категори:Европын Холбооной гэшүүн уласууд]]
[[Категори:НҮБ-эй гэшүүн уласууд]]
[[Категори:Бүгэдэ Найрамдаха Уласууд]]
[[Категори:1918 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг]]
[[Категори:1991 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг]]
[[Категори:Европын уласууд]]

{{stub}}
{{Европо}}