# Мадрид
Мадрид (испан: Madrid) — Испаниин ниислэл хото юм.

## Юрэнхы мэдээсэл
Тус хотонь Испани уласай засаг захиргаанай түб гү, али ниислэл хото болоод Ибериин хахад аралай эдэй засагай гол түбүүдэй нэгэ юм. Түүншэлэн Мадрид можо улас, түүниие бүридүүлхэ сорын ганса можо болохо Мадрид можын түб болоно.
Европын холбооной гишүүн уласуудай ниислэлнүүд дунда хүн зоноороо Лондон, Берлин хоёр дараа орохо томо хото юм.

## Түүхэ

### Дундада зуун
Мадрид хотын нэрэ түүхын һорболжо бэшэгтэ анха 9-р зуунда бэшэгдэһэн байдаг болоод Кордовын халифта уласай хаан I Мухаммед одоогой хаанай ордон байрлажа бай газарта бишыхан шэлтэгэн бариха тушаал гаргажа байгаа. Уг шэлтэгэнтэй хамта сайза баригдаһан байна. Тэрэнэй хажуугаар урдаха Мансанарес голые араб хэлээр "Ал Мажурид" (Араб: المجريط, "уһанай эхэ" гэһэн удха) гэдэг байһанһаа хотын нэрэ үүсэбэ.
1085 ондо Кастилиин ван VI Альфонсо Толедо руу ябаха замдаа сайзые эзэлжэ, мечетиие христосой шажанай церковёор һолижо баряа. 1329 ондо IV Фернандо зүблэхэ үүргэтэй парламент Юрэнхы Кортууд тус хотодо байгуулһан байна. Мадридһаа иудей, исламай мүргэлтэнүүдые 15-р зуунай һүүл үедэ хөөн зайлуулһан ажа.

### Ренессанс үе
Толедодо ниислэлтэй Кастилиин хаанта улас, Сарагосада түблэрхэ Арагоной хаанта улас нэгэдһэнэй дараа 16-р зуунда Арюун Римэй эзэнтэ гүрэнэй хаан I Карлосой ударидалгаар Испаниин хаанта улас бии болоо. 1561 ондо II Фелипе өөрын ордониие Мадридта шэлжүүлһэн юм. 1601-1606 онуудта III Фелипе Вальядолидто ниислэллэжэ байһаниие эс тоособол Испаниин алтан үеһээ эхилэн Мадридынь шэнэ түбиһээ шудхаха баялгын үрээр хүгжэн сэсэглэбэ.

### Оршон үе
18-р зуунда V Фелипе Европын ниислэл болгохын тулада Мадрид дахи хаанай ордониие шэнжэлэн барюулһаншье тус хото оршон үеын хото болон хүгжэжэ эхилһэниинь III Карлосын үе юм.
1808 ондо Наполеоной сэрэгүүд Мадридые эзэлжэ, хотын эргэд эсэргүүсэһэншье бодолго дарагдаба. 1814 ондо Мадрид бусажа Испаниин мэдэлдэ ороһоншье 19-р зуун бүхэлдээ либерал ба консерватив үзэлтэнүүдэй тэмсэлэй талбари байгаа.

### 20-р зуун
Испаниин эргэнэй дайнай үе гү, али 1936-1939 ондо Мадрид хотын гудамжанаа тулаан боложо байгаа. Хотые Арадай Фронтын засагай газар мэдэлдээ байлгажа байһан болобошье 1936 оной 11 һарада хотын баруун талаһаа Франкогой армиин дабшалта эхилжэ, 3 жэл бүһэлэлтэдэ байһанай эсэстэ буужа үгэбэ. Тус тулалдаанай үеээр Мадридта хүн түрэлхитэнэй түүхэдэ анха удаа жирэй эргэдые агаарһаа бүмбэгдэһэн гэдэг.
Франкогой дэглэмэй үедэ Мадрид хотын урда хэһэг ажа үйлэдбэрижэжэ, хүдөөнһөө эргэд ехээр шэлжэн һуурижаһан байна. Франкое наһа бараһанай дараа I Хуан Карлос хаан шэрээндэ һуужа, арадшалһан улас болохо замдаа ороһоноор Мадрид хото Ибериин хахад арал улас түрэ, эдэй засагай түб болохо байра һууряа бэхэжүүлбэ.

### 21-р зуун
2004 оной 3 һарын 11-нда Мадрид хотын 3 үртөөндэ галта тэрэг дэлбэрһэн алан хидалга гаража, 200 үлүү хүнэй ами үрэгдэһэниинь 3 хоногой дараа болоһон бүхы ниитын һунгуулида томохон нүлөө үзүүлһэн юм.
Тус хото 2012, 2016 оной олимпиин наадамые зохёон ябуулхаар нэрээ дэбшүүлһэншье илагдаба.

## Аялал жуулшалал
Мадридынь Испанидаа хамагай ехэ жуулшад ошодог газар юм.

Мадрид
{{Нютаг
|нэрэ                    = Мадрид хото
|албан_нэрэ                    =
|type       = Хото
|анхаарха_нэрэ           = [[Испани хэлэн|исп.]] '''Villa de Madrid'''
|image_flag             = Bandera de la ciudad de Madrid.svg
|flag_size              = 
|image_seal             = Escudo de Madrid.svg
|seal_size              = 60px
|image_skyline          = Palacio de Comunicaciones - 01.jpg
|image_map              = CiudadMadridPosicion.PNG
|map_size            = 50px
|map_caption            = Мадрид хотын Испани дахи байрашал
|улас_эсбэл                 = Улас орон
|али_улас_эсбэл             = {{flagicon|Spain}} [[Испани]]
|нэгэдүгээр_зэрэгэй_нэгэжэ    =  Орон
|нэгэдүгээр_зэрэгэй_нютаг   = [[Файл:Flag of the Community of Madrid.svg|22px]] Мадрид
|хоёрдугаар_зэрэгэй_нэгэжэ   = Аймаг
|хоёрдугаар_зэрэгэй_нютаг  = Ехэ Мадрид
|гурбадугаар_зэрэгэй_нэгэжэ  = Тойрогууд
|гурбадугаар_зэрэгэй_нютаг = 25 тойрогууд
|нютагай_түбые_юу_гэхэ     = 
|нютагай_түб               = 
|газар_нютаг            = 607 км²
|газарай_байса            = 655 м
|хүн_ама                 = {{increase}} 3 041 579 хүн (2013)<ref>[http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=%2Ft20%2Fe260%2Fa2010%2F&file=pcaxis&N=&L=1 Instituto Nacional de Estadística. (National Statistics Institute)<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>
|нягтрал            = 8653,5 хүн/км²
|даргые_юу_гэхэ          = Хотын дарга
|даргын_нэрэ             = Manuela Carmena Castrillo
|түүхын_он              = Түрүүшын дурадхалга
|түүхын_үйлэ             = [[10 зуун|Х зуун]]
|utc_offset             = 0
|website                = [http://www.munimadrid.es/ http://www.munimadrid.es/] {{ref-es}}
|тэмдэглэл              = 
}}
'''Мадрид''' ({{lang-es|Madrid}}) — [[Испани]]ин [[ниислэл]] [[хото]] юм.

== Юрэнхы мэдээсэл ==
Тус хотонь [[Испани]] уласай засаг захиргаанай түб гү, али [[ниислэл хото]] болоод [[Ибериин хахад арал]]ай [[эдэй засаг]]ай гол түбүүдэй нэгэ юм. Түүншэлэн Мадрид можо улас, түүниие бүридүүлхэ сорын ганса можо болохо Мадрид можын түб болоно.

[[Европын холбоо]]ной гишүүн уласуудай ниислэлнүүд дунда хүн зоноороо [[Лондон]], [[Берлин]] хоёр дараа орохо томо хото юм.

== Түүхэ ==
=== Дундада зуун ===
[[Файл:Palacio Real de Madrid - 21.jpg|thumb|Мадрид дахи хаанай ордон]]
Мадрид хотын нэрэ түүхын һорболжо бэшэгтэ анха [[9-р зуун]]да бэшэгдэһэн байдаг болоод [[Кордовын халифта улас]]ай хаан I Мухаммед одоогой хаанай ордон байрлажа бай газарта бишыхан шэлтэгэн бариха тушаал гаргажа байгаа. Уг шэлтэгэнтэй хамта сайза баригдаһан байна. Тэрэнэй хажуугаар урдаха [[Мансанарес гол]]ые [[араб хэлэн|араб хэлээр]] "Ал Мажурид" ({{lang-ar|المجريط}}, "уһанай эхэ" гэһэн удха) гэдэг байһанһаа хотын нэрэ үүсэбэ.

[[1085]] ондо [[Кастили]]ин ван [[VI Альфонсо (Кастилиин ван)|VI Альфонсо]] [[Толедо]] руу ябаха замдаа сайзые эзэлжэ, [[мечеть|мечетиие]] [[христосой шажан]]ай церковёор һолижо баряа. [[1329]] ондо [[IV Фернандо (Кастилиин ван)|IV Фернандо]] зүблэхэ үүргэтэй парламент Юрэнхы Кортууд тус хотодо байгуулһан байна. Мадридһаа иудей, исламай мүргэлтэнүүдые 15-р зуунай һүүл үедэ хөөн зайлуулһан ажа.

=== Ренессанс үе ===
[[Файл:Puerta de Alcalá (Madrid) 01.jpg|thumb|Алкала хаалга. Худалдаашад Ням гарагай заха дээрэ бараагаа борлуулахаар Мадридта орожо ерэдэг байба.]]
Толедодо ниислэлтэй [[Кастилиин хаанта улас]], [[Сарагоса]]да түблэрхэ [[Арагоной хаанта улас]] нэгэдһэнэй дараа 16-р зуунда [[Арюун Римэй эзэнтэ гүрэн]]эй хаан [[V Карл (Арюун Римэй эзэнтэ гүрэнэй хаан)|I Карлос]]ой ударидалгаар Испаниин хаанта улас бии болоо. [[1561]] ондо [[II Фелипе (Испаниин хаан))|II Фелипе]] өөрын ордониие Мадридта шэлжүүлһэн юм. 1601-1606 онуудта [[III Фелипе (Испанийн хаан)|III Фелипе]] [[Вальядолид]]то ниислэллэжэ байһаниие эс тоособол Испаниин [[Испаниин алтан үе|алтан үе]]һээ эхилэн Мадридынь шэнэ түбиһээ шудхаха баялгын үрээр хүгжэн сэсэглэбэ.

=== Оршон үе ===
[[Файл:Felipe III - Casa de la Panadería - Plaza Mayor de Madrid - 01.jpg|thumb|Майорын талмай]]
18-р зуунда [[V Фелипе (Испаниин хаан)|V Фелипе]] Европын ниислэл болгохын тулада Мадрид дахи хаанай ордониие шэнжэлэн барюулһаншье тус хото оршон үеын хото болон хүгжэжэ эхилһэниинь [[III Карлос (Испаниин хаан)|III Карлосын]] үе юм.

1808 ондо Наполеоной [[сэрэг]]үүд Мадридые эзэлжэ, хотын эргэд эсэргүүсэһэншье бодолго дарагдаба. 1814 ондо Мадрид бусажа Испаниин мэдэлдэ ороһоншье 19-р зуун бүхэлдээ либерал ба консерватив үзэлтэнүүдэй тэмсэлэй талбари байгаа.

=== 20-р зуун ===
[[Испаниин эргэнэй дайн]]ай үе гү, али 1936-1939 ондо Мадрид хотын гудамжанаа тулаан боложо байгаа. Хотые Арадай Фронтын засагай газар мэдэлдээ байлгажа байһан болобошье 1936 оной 11 һарада хотын баруун талаһаа [[Франциско Франко|Франкогой]] армиин дабшалта эхилжэ, 3 жэл бүһэлэлтэдэ байһанай эсэстэ буужа үгэбэ. Тус тулалдаанай үеээр Мадридта [[хүн түрэлхитэн]]эй түүхэдэ анха удаа жирэй эргэдые агаарһаа бүмбэгдэһэн гэдэг.

Франкогой дэглэмэй үедэ Мадрид хотын урда хэһэг ажа үйлэдбэрижэжэ, хүдөөнһөө эргэд ехээр шэлжэн һуурижаһан байна. Франкое наһа бараһанай дараа [[I Хуан Карлос (Испаниин хаан)|I Хуан Карлос]] хаан шэрээндэ һуужа, арадшалһан улас болохо замдаа ороһоноор Мадрид хото Ибериин хахад арал улас түрэ, эдэй засагай түб болохо байра һууряа бэхэжүүлбэ.

=== 21-р зуун ===
[[2004]] оной [[3 һарын 11]]-нда Мадрид хотын 3 үртөөндэ галта тэрэг дэлбэрһэн алан хидалга гаража, 200 үлүү хүнэй ами үрэгдэһэниинь 3 хоногой дараа болоһон бүхы ниитын һунгуулида томохон нүлөө үзүүлһэн юм.

Тус хото [[Лондоной олимпиада (2012 он)|2012]], [[Рио-де-Жанейрогой олимпиада|2016 оной олимпиин наадамые]] зохёон ябуулхаар нэрээ дэбшүүлһэншье илагдаба.

== Аялал жуулшалал ==
[[Файл:Plaza de sol madrid.jpg|thumb|Де сол Мадрид]]
Мадридынь Испанидаа хамагай ехэ жуулшад ошодог газар юм.

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

{{1000 үгүүлэл}}

[[Категори:Испаниин хотонууд]]
[[Категори:Испани]]
[[Категори:Европын ниислэлнүүд]]