# Санкт-Петербург
Санкт-Петербург (ород: Санкт-Петербург, 1914-24 оной хоорондо — Петроград, 1924-91 оной хоорондо — Ленинград) — Оросой холбоото уласай хото, ажаүйлэдбэриин, эрдэм ухаанай болон соелой түб мүн. Ленинградай можын засаг захиргаанай түб болон холбооной хотын зэргэтэй юм. 1712-28 оной хоорондо болон 1732—1918 оной хоорондо Оросой эзэнтэ гүрэнэй ниислэл байһан. Хотын нэрэ «Гэгээн Пётрын хото» гэһэн удхатай. Тус хотые байгуулһан I Пётр хаанай нэрээр нэрлэгдэбэ. Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнһаа хойшо (1914—1924) Петроград гэжэ нэрлэгдэжэ байгаад, Владимир Лениниие наһа барахада тэрэнэй дурасхалда зорюулжа Ленинград (1924—1991) гэжэ нэрлэжэ байба.
Ехэ тээбэриин уулзабари (түмэр зам, шоссе харгы). Улас хоорондын ниидэхэ онгосын буудал (Пулково). Далайн (Балтиин тэнгисэй Финландын буландахи) болон мүрэнэй (Нева мүрэнэй адагтахи) боомто; Эжэл-Балтиин уһан замай эсэсэй сэг.
Санкт-Петербургтахи Оросой Эрдэм Ухаанай Академиин эрдэмэй түб, янза бүриин Эрдэм Шэнжэлгээнэй Хүреэлэнүүд (НИИ), 43 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо Санкт-Петербургын гүрэнэй ехэ һургуули ба Санкт-Петербургын консерватори) байдаг. 16 мэргэжэлтэнэй театрнууд (энэ тоодо Мариин театр, Мусоргский нэрэмжэтэ опера ба баледэй театр, Ехэ драмын театр) байна. Олон томо номой сангууд (Оросой үндэһэнэй номой сан, Оросой Эрдэм Ухаанай Академиин номой сан гэхэ мэтэ), 47 музейнүүд (энэ тоодо Эрмитаж, Ородой музей, Оросой Уран Һайханай Академиин Эрдэм-шэнжэлгээнэй музей, Санкт-Петербургын түүхын музей, ОЭУА-иин Ехэ Петрын нэрэмжэтэ анропологи ба этнографиин музей).
Санкт-Петербург хото 1703 ондо Нэгэдүгээр Пётрын зарлигаар байгуулагданхай. 1712-28 ба 1732—1918 оной хоорондо Орос гүрэнэй ниислэл хото байгаа. 1905 оной хубисхал, 1917 ондо Санкт-Петербург (Петроград) хотодо Февралиин ба Октябриин хубисхалнууд мандажа, засаг һэлгэгдэжэ, сагаан хааниие шэрээһээнь татажа буулгаа, тиихэдээ Санкт-Петербургта шэнэ Зүблэлтэ засаг байгуулаа. Ленинград хото Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай үедэ 900 үдэрэй хугасаа соо фашис германиин сэрэгэй бүһэлэлгые тэсэбэ (Ленинградай байлдаан, Ленинградай бүһэлэлгэ). 1945 ондо герой-хото зэргэтэй болоһон.
Санкт-Петербург Европо түбиин хамагай залуу хото ба Европо түбиин хамагай олон хүүргэ, далайн һубаг, аралтай. Эндэ ниитэ 64 гол, 48 һубаг, эрье хабиин 170 км газар, 100-аад арал, 800 хүүргэ бии.

## Газарзүй
Россиин баруун хэһэгтэ, Балтиин тэнгисэй Финландай булангай хамагай зүүн эрье дээрэ, Нева мүрэнэй адагта оршоно. Тус уласта томохондо тоосогдохо боомтоо хото, түмэр зам, агаарай замай шухала зангилаа болоод уласдаа Москвагай дараа 2-т орохо хото юм.
Ладога нуурһаа эхэ абажа баруун үмэнэ тиишэ урдаха Нева мүрэн баруун хойшо шэглэн Финландай буланда шудхана. Санкт-Петербург хото тус Нева мүрэнэй адагта түблэрэн хүгжөөжэ ерэһэн бэлэй.
Нева мүрэнэй бэлшээридэхи аралнууд болон хоёр эрьеэр оршохо тус хотодо уһан һубагай һүлжээ ехэдэ хүгжөөһэн. Сагаан тэнгис, Днепр мүрэн, Эжэл мүрэн хүрэтэр уһан зам татагдаһан байдаг тула Каспиин тэнгис, Ураал, Эжэл мүрэнһөө Балтиин тэнгистэ гараха гаралга болодог ха юм. Боомтын уһан 11-4 һарада хүлдэдэгшье мүльһэн хагалагша онгосын туһаламжатайгаар уһан замаа хадагалһаар байдаг. Хотын түбөөр һубаг, далан һүлжэһэн байдаг, үзэсхэлэнтэй хото тула «Хойто Венецишье» гэжэ нэрэлдэг.

## Түүхэ
Хойто ехэ дайнай ябасада Швециһээ булаан абаһан Балтиин тэнгис, Финландай булангай эрьедэхи Ингерманландта шэнэ хотые баряа. Мүн хотые хамгаалха зорилгоор Петропавловскын бэхилэлтые бариһан болон 10 000 гаран хүнэй ами наһанай үртэгтэй бодоһон хото гэгдэдэг.
1917 ондо гараһан хоер хубисхал болохо Февралиин хубисхал, Октябриин хубисхал элирүүлэгдэхэ гуламта ба большевигууд засагай эрхые абажа, Ленин Гүрэнэй Думые тарааһан, хубисхалай түб бэлэй.
Орос, Финландай хилэ хажуугаар үнгэрдэг байһан ушар Иосиф Сталин Финландта хандажа «Ехэ буунай тусхал» газарые СССР-дэ шэлжүүлжэ үгэхые шаардаһаниин Финланд улас арсаһанаар 1939 ондо Үбэлэй дайн гү, али Зүблэлтэ-Финландай дайн гаража байһан түүхэтэй. Финууд һайн байлдаһаншье һаа, 1940 ондо СССР-эй хүсэһэн үрэ дүнтэйгээр гал зогсоохо хэрээ байгуулһан юм. Энэнь түбые сахиһан орон байһан Финланд уласые Тэнхэлигэйхидэй талада орохо үүдые нээһэн гэжэ болохо юм. Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үедэ Финланд, Нацис Германиин арминуудай бүһэлэлгэдэ Ленинград хото 900 оршом хоног хоригдоһон бэлэй. Хүлдэһэн Ладога нуураар дамжуулан хотые хоол хүнэһэн, эм таряагаар залгуулан, бүһэлэлгые дабажа гараһан юм.
СССР-эй үедэ хоердохи томо хото болохо Ленинградай Коммунис намай түб хорооной нэгэдүгээр нарин бэшэгэй даргань тус уласта нэрэ нүлөө бүхы албан тушаал байба.
1998 ондо Царское Село байдаг Пушкин хото, Кронштадт зэргэ ойро оршомой 8 хото, 17 һуурин тус хотодо нэгэдхэһэнээр хотын газар нютаг нилээд тэлэбэ.
Тус хотоһоо ОХУ-ын хоердохи юрэнхылэгшэ Владимир Путин түрэжэ гараһан юм.
2008 оной 5 һарада ОХУ-ын Үндэһэн хуулиин шүүхэ тус хотодо байрлаха болоһон байна.
|                               |                                                                   |                          |                                |
| [[1720-еод оной генерал түсэб | «Ленинградай тэнгэриие хамгаалдаг зенитчигүүд». 1941 оной 10 һара | Гол штабын арка. 1986 он | Василийн аралай годли. 2017 он |


## Зурагууд
- Нарвын хаалга
- Казаниин собор сүмэ
- Кунсткамера


Санкт-Петербург
{{Нютаг
|албан_нэрэ = Санкт-Петербург хото
|type = холбооной ажахолбогдолтой хото
|анхаарах_нэр = {{lang-ru|город Санкт-Петербург}}
|image_flag = Flag of Saint Petersburg.svg
|flag_size =
|image_seal = Coat of Arms of Saint Petersburg (2003).svg
|seal_size = 90px
|image_skyline = SPB Collage 2014-3.png
|image_map = Saint Petersburg in Russia (special marker).svg
|map_caption = Ород орон дахи Санкт-Петербург хото
|latd= 55|latm= 45|lats= 21|latNS=N
|longd= 37|longm= 37|longs= 04|longEW=E
|улас_эсбэл = Улас орон
|али_улас_эсбэл = {{flagicon|RUS}} [[Оросой холбоото улас|ОХУ]]
|нэгэдүгээр_зэрэгэй_нэгэжэ = Уласай хото
|нэгэдүгээр_зэрэгэй_нютаг = [[Файл:Coat of Arms of Saint Petersburg (2003).svg|22px]] '''Санкт-Петербург'''
|хоёрдугаар_зэрэгэй_нэгэжэ = Хороо (12)
|хоёрдугаар_зэрэгэй_нютаг = Нэрэ бүхы 18 хороотой.
|гурбадугаар_зэрэгэй_нэгэжэ =
|гурбадугаар_зэрэгэй_нютаг =
|нютагай_түбые_юу_гэхэ =
|нютагай_түб =
|газар_нютаг = 1399 км²
|газарай_байса = д.н.д. 3 м
|хүн_ама = 2015 ондо {{increase}} 5 191 690 хүн
|хүн_ама_үмэнэхэ =
|хүн_ама_тоол =
|хүн_ама_тоос =
|хүн_ама_бүүгэнэрэл = 2002 ондо 5,4 сая хүн
|нягтрал = 3607,85 хүн/км²
|арад_түмэн = 92,5 % -[[ородууд|ород]],, 1,5 % — [[украиншууд|украина]],<br />0.9 % — [[беларусь үндэстэн|беларусь]], 0,7 % — [[татар үндэһэтэн|татар]]
|сугаараа = Санкт-Петербургынхид
|даргые_юу_гэхэ = Амбан сайд
|даргын_нэрэ=
|түүхэн_он = 1703 он
|түүхын_үйлэ = Хотр бодожо эхилһэн
|түүхын_он1 = 1713—1918 он
|түүхын_үйлэ1 = Орос гүрэнэй ниислэл
|түүхын_он2 = 1924—1991 он
|түүхын_үйлэ2 = Ленинград нэрэтэй хото байгаа
|түүхын_он3 = 1991 он
|түүхын_үйлэ3 = Санкт-Петербург нэрэ һэргэбэ.
|байгуулагша = [[I Петр]]
|сагай_бүһэ = Москвагай саг
|utc_offset = +4
|телефоной_код = +7 812
|шууданай_индекс = 190000-199406
|автомашин_дугаар = 78, 98, 178
|website = [http://gov.spb.ru/ gov.spb.ru] (оросоор)
|тэмдэглэл = 
}}
'''Санкт-Петербург''' ({{lang-ru|Санкт-Петербург}}, 1914-24 оной хоорондо — '''Петроград''', 1924-91 оной хоорондо — '''Ленинград''') — [[Оросой холбоото улас]]ай [[хото]], ажаүйлэдбэриин, эрдэм ухаанай болон соелой түб мүн. [[Ленинградай можо|Ленинградай можын]] засаг захиргаанай түб болон [[Холбооной аша холбогдолтой хото (ОХУ)|холбооной хотын]] зэргэтэй юм. 1712-28 оной хоорондо болон 1732—1918 оной хоорондо [[Ородой эзэнтэ улас|Оросой эзэнтэ гүрэнэй]] [[ниислэл]] байһан. Хотын нэрэ «Гэгээн Пётрын хото» гэһэн удхатай. Тус хотые байгуулһан [[I Пётр]] хаанай нэрээр нэрлэгдэбэ. [[Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн]]һаа хойшо (1914—1924) ''Петроград'' гэжэ нэрлэгдэжэ байгаад, [[Владимир Ленин]]иие наһа барахада тэрэнэй дурасхалда зорюулжа ''Ленинград'' (1924—1991) гэжэ нэрлэжэ байба.

Ехэ тээбэриин уулзабари (түмэр зам, шоссе харгы). Улас хоорондын ниидэхэ онгосын буудал (Пулково). Далайн (Балтиин тэнгисэй Финландын буландахи) болон мүрэнэй (Нева мүрэнэй адагтахи) боомто; Эжэл-Балтиин уһан замай эсэсэй сэг.

Санкт-Петербургтахи Оросой Эрдэм Ухаанай Академиин эрдэмэй түб, янза бүриин Эрдэм Шэнжэлгээнэй Хүреэлэнүүд (НИИ), 43 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо [[Санкт-Петербургын гүрэнэй ехэ һургуули]] ба [[Санкт-Петербургын консерватори]]) байдаг. 16 мэргэжэлтэнэй театрнууд (энэ тоодо Мариин театр, Мусоргский нэрэмжэтэ опера ба баледэй театр, Ехэ драмын театр) байна. Олон томо номой сангууд (Оросой үндэһэнэй номой сан, Оросой Эрдэм Ухаанай Академиин номой сан гэхэ мэтэ), 47 музейнүүд (энэ тоодо [[Эрмитаж]], [[Ородой музей]], Оросой Уран Һайханай Академиин Эрдэм-шэнжэлгээнэй музей, Санкт-Петербургын түүхын музей, ОЭУА-иин Ехэ Петрын нэрэмжэтэ анропологи ба этнографиин музей).

Санкт-Петербург хото 1703 ондо [[I Пётр|Нэгэдүгээр Пётрын]] зарлигаар байгуулагданхай. 1712-28 ба 1732—1918 оной хоорондо Орос гүрэнэй ниислэл хото байгаа. [[1905 оной хубисхал]], 1917 ондо Санкт-Петербург (Петроград) хотодо [[Февралиин хубисхал|Февралиин]] ба [[Октябриин хубисхал]]нууд мандажа, засаг һэлгэгдэжэ, сагаан хааниие шэрээһээнь татажа буулгаа, тиихэдээ Санкт-Петербургта шэнэ Зүблэлтэ засаг байгуулаа. Ленинград хото [[Дэлхэйн хоёрдугаар дайн|Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай]] үедэ 900 үдэрэй хугасаа соо [[Нацис Германи|фашис германиин]] сэрэгэй бүһэлэлгые тэсэбэ ([[Ленинградай байлдаан]], [[Ленинградай бүһэлэлгэ]]). 1945 ондо герой-хото зэргэтэй болоһон.

Санкт-Петербург [[Европо]] түбиин хамагай залуу хото ба Европо түбиин хамагай олон [[хүүргэ]], [[һубаг|далайн һубаг]], [[арал]]тай. Эндэ ниитэ 64 гол, 48 һубаг, эрье хабиин 170 км газар, 100-аад арал, 800 хүүргэ бии.

== Газарзүй ==
[[Файл:Saint Petersburg 30.36553E 59.94613N.jpg|left|250px|thumb|Сансарһаа абаһан Санкт-Петербургын зураг]]
[[Росси]]ин баруун хэһэгтэ, [[Балтиин тэнгис]]эй [[Финландай булан]]гай хамагай зүүн эрье дээрэ, [[Нева мүрэн]]эй адагта оршоно. Тус уласта томохондо тоосогдохо боомтоо хото, түмэр зам, агаарай замай шухала зангилаа болоод уласдаа [[Москва]]гай дараа 2-т орохо хото юм.

[[Ладога нуур]]һаа эхэ абажа баруун үмэнэ тиишэ урдаха [[Нева мүрэн]] баруун хойшо шэглэн Финландай буланда шудхана. Санкт-Петербург хото тус Нева мүрэнэй [[адаг]]та түблэрэн хүгжөөжэ ерэһэн бэлэй.

Нева мүрэнэй бэлшээридэхи аралнууд болон хоёр эрьеэр оршохо тус хотодо уһан һубагай һүлжээ ехэдэ хүгжөөһэн. [[Сагаан тэнгис]], [[Днепр мүрэн]], [[Эжэл мүрэн]] хүрэтэр уһан зам татагдаһан байдаг тула [[Каспиин тэнгис]], [[Ураал уула|Ураал]], [[Эжэл мүрэн]]һөө [[Балтиин тэнгис]]тэ гараха гаралга болодог ха юм. Боомтын уһан 11-4 һарада хүлдэдэгшье [[мүльһэн хагалагша онгосо|мүльһэн хагалагша онгосын]] туһаламжатайгаар уһан замаа хадагалһаар байдаг. Хотын түбөөр һубаг, далан һүлжэһэн байдаг, үзэсхэлэнтэй хото тула «Хойто [[Венеци]]шье» гэжэ нэрэлдэг.

== Түүхэ ==
[[Хойто ехэ дайн]]ай ябасада [[Швеци]]һээ булаан абаһан [[Балтиин тэнгис]], [[Финландай булан]]гай эрьедэхи [[Ингерманланд]]та шэнэ хотые баряа. Мүн хотые хамгаалха зорилгоор [[Петропавловскын бэхилэлтэ|Петропавловскын бэхилэлтые]] бариһан болон 10 000 гаран хүнэй ами наһанай үртэгтэй бодоһон хото гэгдэдэг.

1917 ондо гараһан хоер хубисхал болохо [[Февралиин хубисхал]], [[Октябриин хубисхал]] элирүүлэгдэхэ гуламта ба [[большевигууд]] засагай эрхые абажа, Ленин Гүрэнэй Думые тарааһан, хубисхалай түб бэлэй.

Орос, [[Финланд]]ай хилэ хажуугаар үнгэрдэг байһан ушар [[Иосиф Сталин]] Финландта хандажа «Ехэ буунай тусхал» газарые СССР-дэ шэлжүүлжэ үгэхые шаардаһаниин Финланд улас арсаһанаар [[1939]] ондо [[Үбэлэй дайн]] гү, али Зүблэлтэ-Финландай дайн гаража байһан түүхэтэй. Финууд һайн байлдаһаншье һаа, [[1940 он]]до СССР-эй хүсэһэн үрэ дүнтэйгээр гал зогсоохо хэрээ байгуулһан юм. Энэнь түбые сахиһан орон байһан Финланд уласые Тэнхэлигэйхидэй талада орохо үүдые нээһэн гэжэ болохо юм. [[Дэлхэйн хоёрдугаар дайн]]ай үедэ Финланд, [[Нацис Герман]]иин арминуудай бүһэлэлгэдэ Ленинград хото 900 оршом хоног хоригдоһон бэлэй. Хүлдэһэн Ладога нуураар дамжуулан хотые хоол хүнэһэн, эм таряагаар залгуулан, бүһэлэлгые дабажа гараһан юм.

СССР-эй үедэ хоердохи томо хото болохо Ленинградай Коммунис намай түб хорооной нэгэдүгээр нарин бэшэгэй даргань тус уласта нэрэ нүлөө бүхы албан тушаал байба.

[[1998 он]]до [[Царское Село]] байдаг Пушкин хото, [[Кронштадт]] зэргэ ойро оршомой 8 хото, 17 һуурин тус хотодо нэгэдхэһэнээр хотын газар нютаг нилээд тэлэбэ.

Тус хотоһоо ОХУ-ын хоердохи юрэнхылэгшэ [[Владимир Путин]] түрэжэ гараһан юм.

[[2008 он]]ой 5 һарада ОХУ-ын Үндэһэн хуулиин шүүхэ тус хотодо байрлаха болоһон байна.

{|class="graytable" style="text-align:center"
 |+
 |width="27%"|[[Файл:Map of Saint-Petersburg in 1720 (Homann).jpg|center|250px]]
 |width="27%"|[[Файл:RIAN archive 5634 Antiaircrafters guarding the sky of Leningrad.jpg|250px]]
 |width="19%"|[[Файл:Leningrad, 1986 (15).tif|center|260px]]
 |width="27%"|[[Файл:Spb 06-2017 img01 Spit of Vasilievsky Island.jpg|center|200px]]
 |-
 |[[1720-еод оной генерал түсэб
 |«Ленинградай тэнгэриие хамгаалдаг зенитчигүүд». 1941 оной 10 һара
 |Гол штабын арка. 1986 он
 |Василийн аралай годли. 2017 он
|}

== Зурагууд ==
<gallery widths="200px" heights="150px">
Narva Triumphal Gate.jpg|Нарвын хаалга
View_to_Kazan_Cathedral_by_Ivan_Smelov.jpg|Казаниин собор сүмэ
Magic Sankt Petersburg - Kunstkammer at White Nights (Weisse Nächte).jpg|Кунсткамера
</gallery>

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

{{Commons|Санкт-Петербург}}
{{1000 үгүүлэл}}
{{Оросой холбоото улас}}

[[Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд]]
[[Категори:Оросой холбоото уласай нютаг можонууд]]