# Эртын Египет
Эртын Египет  (грек: Αἴγυπτος ба лата: Aegyptus), өөрын нэрэнь Та-кемет, Та-мери, Та-уи ба бусад (транслит. егип. tA-kmt, tA-mrj, tA-wy), Кеми (копт. Kὴμε) — Хойто Африкын газар нютагта Нил мүрэнэй хүнхэрдэ буюу одоогийн Египетай газар нютагта байһан соёл эргэншэлтэ улас юм. Эртын Египетын соёл эргэншэл манай эрын урда тээ 3150-да оной үедэ фараоной ударидалган дор дээдэ ба доодо Египетай улас түрые нэгэдхэһэн гүрэн байһан ба саашад 3 мянган жэлэй турш бата бэхэ оршон тоготножо байгаа.

## Түүхэ
| N16 | km | m | t · O49 |

| N16 | km | m | t · O49 |

| N16 | U6 · D21 | M17 | M5 | N25 |

| N16 | U6 · D21 | M17 | M5 | N25 |

| N16 | U6 · D21 | M17 | N37 · O49 |

| N16 | U6 · D21 | M17 | N37 · O49 |

| N16 · N16 |

| N16 · N16 |

| N21 · N21 |

| N21 · N21 |

Египетай нэрэ гададай нэрэ (экзоним) болоод грек хэлэнэй «Айгюптос» (грек: Αἴγυπτος) үгһээ гаралһан байна. Энэ Латин хэлэндэ Эгиптус (лата: Aegyptus) болоһон, хойшо Европын хэлэнүүдтэ ороһон. Буряад болон Монгол нэрэнь Ород Египетһээ гаралһан юм.
Энэ 3 мянган жэлэй түүхэнь 5 хубаагдажа түүхэндэ бэшэгдээ. Энэнь:
- Түрэтэй уласһаа үмэнэхи Египет — манай эрын урда тээ 10000-3100. Энэ үе бол фараонуудай ударидалгада орохоһоо үмэнэхи үе юм. Тэрэ үеын оршон һуугшад Нил мүрэнэй һаба хүнхэрэй оршомоор газар таряалан, мал ажахы эрхилжэ амидаржа байһан. Эртын уралиг Нил мүрэнэй дээдэ хэһэгтэ амидарха Египетнүүдэй дунда дэлгэржэ, шабар амһартые бүтээжэ эхилһэн.
- Хуушанай хаанта улас (ород: Древнее царство) — манай эрын урда тээ 4-3 мянган жэл. Манай эрын урда тээ 3150: Туухэндэ Мэни хаанай үе гэбэ. Тэрэ үедэ Мэни хаан (Грек гаралтай хүн байһан) Нил мүрэнэй дээдэ ба доодо Египетнүүдые бугдыень нэгэдхэн захиржа байһан үе. Анханай ниислэл Мемфисые байгуулһан.
- Дундада хаанта улас (ород: Среднее царство) — манай эрын урда тээ 16 зуун хүрэтэр.
- Шэнэ хаанта улас (ород: Новое царство) — манай эрын урда тээ 11 зуун хүрэтэр.
- Персиин үе — манай эрын урда тээ 11-4 зуун, 6-4 зуун. Манай эрын урда тээ 2055—1650. Египетай эдэй засаг болон худалдаа үндэр хүгжэһэншье ударидагша лидернүүдэй хоорондо хагарал зүришэл ехэ байһан ушар һарнин бутаржа, Вавилоной хаан Хаммурапиин хүсэндэ абтахад бэлэн болоһон байна.
- Эллиниин үе — Манай эрын урда тээ 4-1 зуун. Птолемейн уласай дотор байһан Египет.


### Эгээн эртын Египет уласай гаралга
Египетай газарай һуури түлэбэри палеолит үедэ эхилһэн. Манай эрын урда тээ 10—6 мянган зуунда саг уларил шииглиг байгаад Египетай нүүдэг яһатанууд Нил мүрэнэй саваннада ажа һууһан.

### Эртын хаанта улас (Манай эрын урда тээ 3000 — 2800 он оршом)
Англи: Early Dynastic Period; Ород: Раннее царство
Энэ үе сагта түрүүшын хоёр обог удамай захиргаалыень хабаадуулна. Энэ үе уһажуулгын ажахын хүгжэлээрээ, шулуун ба зэд зэбсэгэй һайжаруулаараа, гончарна түхэреэнэй ухаалан зохёоороо, агсаанай наймаанай үргэдхэлээрээ тодорхойлогдоно. Энэ үедэ улас түрын засаглал болон бэшээшэ-түшэмэлэй туһалагша бүлэг бии болоо; номархуудһаа ударидалһан захиргаанай аймагууд — номууд байгуулагдаһан; гуримтайгаар дээрмэдэлгын кампанита ажалнууд ябажа эхилһэн: урда Кушда (Нубида), баруун хойто Ливи эсэргүү болон Синайн хахад аралай (зэд баинтай) бедуинууд эсэргүү..
| Обог удамууд :           |                                                                  |
| - I династи - II династи | — домог сууда ороһон династинууд, Чени (грек: Тинис) ниислэлтэй. |


### Хуушанай хаанта улас (Манай эрын урда тээ 3000 — 2800 он оршом)
Англи: Old Kingdom; Ород: Древнее царство
III-дугаар обог удамай Джосер хаанай титимнэлгын эхилһэн. Энэ үедэ хүдөө ажахы, дархалга, наймаан ба барилга хүгжэлжэ үргэлжэлнэ. Бүлгэмэй газар эзэмдэлгэ хажуугаар үмсын газар эзэмдэлгэ бии болоһон. Дээдэ сайдһаа (тчати, визирь) ударидалһан албан хойрогой аппарат бүхэ болоо. Аха тайлга тахигша байһан бүхы газар болон харьяата эзэлэд байһан фараоной хүсэ шадал дээдэ туйлдаа хүрэнхэй; эртын номуудай изагууртад ордоной хүмүүн болоһон.
Таряашадһаа болон хари хүнүүдһаа (Куша гүрэнэй хүнүүд) бүридэнги байһан тогтомол сэрэгүүд. Бурханда тоолоһон фараонуудай хизааргүй засагай үзэлиинь асари ехэ булаша пирамидануудай барилгада бэелүүлэгдэһэн, илангаяа III—IV-дугаар обог удамай сагта (Снофру, Хеопсой, Хефренэй, Микеринэй пирамиданууд). Барилгынгаа ябажа байха сагта таряашадай ба богоолой хүдэлмэри үргэн байгаа.
| Обог удамууд:                                                                    |                                                                                               |
| - III династи - IV династи - V династи - VI династи - VII династи - VIII династи | — V династиһаа гадна, Инбу-хедж (грек: Мемфис) хотын гаралгатай болон ниислэлтэй династинууд. |


### Нэгэдүгээр забһарай үе (Манай эрын урда тээ 2250 — 2050 он оршом)
Англи: First Intermediate Period; Ород: Первый переходный период
Манай эрын урда тээ 23—22 зуунда Египет хэдэн үһөөрхэлдэһэн аймагта ба уласуудта задарба. Энэнь уһалууриин түхеэрэлгын унал болон хүдөө ажахын һандаран олгобо. Нил мүрэнһээ холын газарда үмсын газар эзэмдэлгэ хүгжэлээд бүлгэмэй газар эзэмдэлгые түрибэ. Дархалга болон наймаан хотонуудай ургалтые хангаба. Химараан дээрэһээ гараһан дайн дажар дүниинь гүрэнэй нэгэдхэлгэ. Хойтодо Гераклеополиин (Нени-несу) номархууд (IX ба Х обог удам) дэгүүр гараа, урдада — Фивы (XI обог удам) дэгүүр гараа. Фивын династи илаба. Манай эрын урда тээ 2050 он оршом I Ментухотепай үедэ гүрэниинь Фивын гегемони дараа дахяад нэгэдхэһэн байгаа. Фивы ниислэл болоһон.
| Обог удамууд):           |                                                                               |
| - IX династи - X династи | — Дээдэ Египетай Нени-несу (грек: Гераклеополь) хотоһоо гараһан обог удамууд. |


### Дунда хаанта улас (Манай эрын урда тээ 2050 — 1700 он оршом)
Англи: Middle Kingdom; Ород: Среднее царство

Эртын Египет
{{Multiple image|align=right|direction=vertical|width=300
|image1=Egypt.Giza.Sphinx.02.jpg
|alt1=refer to caption
|caption1=[[Гизын пирамиданууд]]ай Хафрын Пирамида болон Ехэ Сфинкс 
|image2=Egypt NK edit.svg
|alt2=
|caption2=Эртын Египетай Шэнэ Улас үеын эзэлэгдэһэн газар.
}}
'''Эртын Египет'''  ({{lang-el|Αἴγυπτος}} ба {{lang-la|Aegyptus}}), өөрын нэрэнь '''Та-кемет, Та-мери, Та-уи''' ба бусад (транслит. [[Египет хэлэн|егип.]] tA-kmt, tA-mrj, tA-wy), '''Кеми''' ([[Копт хэлэн|копт.]] Kὴμε) — [[Хойто Африка|Хойто Африкын]] газар нютагта [[Нил мүрэн]]эй хүнхэрдэ буюу одоогийн [[Египет]]ай газар нютагта байһан соёл [[эргэншэл]]тэ улас юм. Эртын Египетын соёл эргэншэл манай эрын урда тээ 3150-да оной үедэ [[фараон]]ой ударидалган дор дээдэ ба доодо Египетай улас түрые нэгэдхэһэн гүрэн байһан ба саашад 3 мянган жэлэй турш бата бэхэ оршон тоготножо байгаа.

== Түүхэ ==
{|align=left style="border: 1px solid DarkGray; text-align: center; border-collapse: collapse; margin-right: 2em"
|-
! class="bright" colspan=2 style="height:23px; width:200px; border-right: 1px solid DarkGray" | Иероглиф үзэг <br />бэшэгдэһэн өөрын нэрэ
|-
| style="border: 1px solid DarkGray" | <center><hiero>N16-km-m-t:O49</hiero></center>
| style="width:150px; border: 1px solid DarkGray" | tA-kmt — ''Та-кемет'' <br /> «Хара газар»
|-
| style="border: 1px solid DarkGray" | <center><hiero>N16-U6:D21-M17-M5-N25</hiero></center>
| style="border: 1px solid DarkGray" rowspan=2 | tA-mrj — ''Та-мери'' <br /> «Зэтүүгэй газар»
|-
|style="border: 1px solid DarkGray"| <center><hiero>N16-U6:D21-M17-N37:O49</hiero></center>
|-
|style="border: 1px solid DarkGray"| <center><hiero>N16:N16</hiero></center>
|style="border: 1px solid DarkGray"| tA-wy — ''Та-уи'' <br /> «Хоёр газар»
|-
|style="border: 1px solid DarkGray"| <center><hiero>N21:N21</hiero></center>
|style="border: 1px solid DarkGray"| jd-bwy — ''Иде-буи'' <br /> «Хоёр эрьенүүд»
|}
Египетай нэрэ гададай нэрэ (экзоним) болоод грек хэлэнэй «Айгюптос» ({{lang-el|Αἴγυπτος}}) үгһээ гаралһан байна. Энэ Латин хэлэндэ Эгиптус ({{lang-la|Aegyptus}}) болоһон, хойшо Европын хэлэнүүдтэ ороһон. Буряад болон Монгол нэрэнь Ород Египетһээ гаралһан юм.

Энэ 3 мянган жэлэй түүхэнь 5 хубаагдажа түүхэндэ бэшэгдээ. Энэнь:
* Түрэтэй уласһаа үмэнэхи Египет — манай эрын урда тээ 10000-3100. Энэ үе бол фараонуудай ударидалгада орохоһоо үмэнэхи үе юм. Тэрэ үеын оршон һуугшад [[Нил мүрэн]]эй һаба хүнхэрэй оршомоор [[газар таряалан]], [[мал ажахы]] эрхилжэ амидаржа байһан. Эртын уралиг Нил мүрэнэй дээдэ хэһэгтэ амидарха Египетнүүдэй дунда дэлгэржэ, [[шабар амһарта|шабар амһартые]] бүтээжэ эхилһэн.
* Хуушанай хаанта улас <small>({{lang-ru|Древнее царство}})</small> — манай эрын урда тээ 4-3 мянган жэл. Манай эрын урда тээ 3150: Туухэндэ Мэни хаанай үе гэбэ. Тэрэ үедэ Мэни хаан ([[Эртын Грек|Грек]] гаралтай хүн байһан) [[Нил мүрэн]]эй дээдэ ба доодо Египетнүүдые бугдыень нэгэдхэн захиржа байһан үе. Анханай ниислэл [[Мемфис]]ые байгуулһан.
* Дундада хаанта улас <small>({{lang-ru|Среднее царство}})</small> — манай эрын урда тээ 16 зуун хүрэтэр.
* Шэнэ хаанта улас <small>({{lang-ru|Новое царство}})</small> — манай эрын урда тээ 11 зуун хүрэтэр.
* Персиин үе — манай эрын урда тээ 11-4 зуун, 6-4 зуун. Манай эрын урда тээ 2055—1650. Египетай эдэй засаг болон худалдаа үндэр хүгжэһэншье ударидагша лидернүүдэй хоорондо хагарал зүришэл ехэ байһан ушар һарнин бутаржа, [[Вавилон]]ой хаан [[Хаммурапи]]ин хүсэндэ абтахад бэлэн болоһон байна.
* Эллиниин үе — Манай эрын урда тээ 4-1 зуун. [[Птолемей]]н уласай дотор байһан Египет.

=== Эгээн эртын Египет уласай гаралга ===
Египетай газарай һуури түлэбэри [[палеолит]] үедэ эхилһэн. Манай эрын урда тээ 10—6 мянган зуунда саг уларил шииглиг байгаад Египетай нүүдэг яһатанууд [[Нил мүрэн]]эй [[саванна]]да ажа һууһан.

=== Эртын хаанта улас (Манай эрын урда тээ 3000 — 2800 он оршом) ===
''Англи: [[:en:Early Dynastic Period of Egypt|Early Dynastic Period]]; Ород: [[:ru:Раннее царство (Древний Египет)|Раннее царство]]''
[[Файл:Palette de Narmer.jpg|мини|«Нармерэй палеткэ»]]

Энэ үе сагта түрүүшын хоёр обог удамай захиргаалыень хабаадуулна. Энэ үе уһажуулгын ажахын хүгжэлээрээ, шулуун ба [[зэд]] зэбсэгэй һайжаруулаараа, гончарна түхэреэнэй ухаалан зохёоороо, агсаанай наймаанай үргэдхэлээрээ тодорхойлогдоно. Энэ үедэ улас түрын засаглал болон бэшээшэ-түшэмэлэй туһалагша бүлэг бии болоо; номархуудһаа ударидалһан захиргаанай аймагууд — номууд байгуулагдаһан; гуримтайгаар дээрмэдэлгын кампанита ажалнууд ябажа эхилһэн: урда Кушда ([[Нуби]]да), баруун хойто Ливи эсэргүү болон Синайн хахад аралай (зэд баинтай) бедуинууд эсэргүү.<ref name="БСЭ">[http://bse.sci-lib.com/article036599.html Древний Египет]//[[Большая советская энциклопедия|БСЭ]]. — [[Большая Российская энциклопедия (издательство)|«Советская Энциклопедия»]], 1969-78.</ref>.
{|
|-
 | colspan="2" | Обог удамууд <ref name="У" group="~">Раздел между Ранним и Старым царствами весьма условен, поэтому некоторые египтологи, например Э. Хорнунг, Р. Краусс и Д. Уорбертон в своей современной работе по египетской хронологии, относят к Раннему царству ещё и III династию, но в данной статье, согласно наиболее устоявшейся традиции, III династия отнесена к Старому царству.</ref>:
|-
 | style="width:140px" | 
* I династи
* II династи
 | — домог сууда ороһон династинууд, ''Чени'' ({{lang-el|Тинис}}) ниислэлтэй. 
|}
=== Хуушанай хаанта улас (Манай эрын урда тээ 3000 — 2800 он оршом) ===
''Англи: [[:en:Old Kingdom|Old Kingdom]]; Ород: [[:ru:Древнее царство (Древний Египет)|Древнее царство]]''

III-дугаар обог удамай Джосер хаанай титимнэлгын эхилһэн. Энэ үедэ хүдөө ажахы, дархалга, наймаан ба барилга хүгжэлжэ үргэлжэлнэ. Бүлгэмэй газар эзэмдэлгэ хажуугаар үмсын газар эзэмдэлгэ бии болоһон. Дээдэ сайдһаа (тчати, визирь) ударидалһан албан хойрогой аппарат бүхэ болоо. Аха тайлга тахигша байһан бүхы газар болон харьяата эзэлэд байһан фараоной хүсэ шадал дээдэ туйлдаа хүрэнхэй; эртын номуудай изагууртад ордоной хүмүүн болоһон.

Таряашадһаа болон хари хүнүүдһаа (Куша гүрэнэй хүнүүд) бүридэнги байһан тогтомол сэрэгүүд. Бурханда тоолоһон фараонуудай хизааргүй засагай үзэлиинь асари ехэ булаша пирамидануудай барилгада бэелүүлэгдэһэн, илангаяа III—IV-дугаар обог удамай сагта (Снофру, Хеопсой, Хефренэй, Микеринэй пирамиданууд). Барилгынгаа ябажа байха сагта таряашадай ба богоолой хүдэлмэри үргэн байгаа.
{|
|-
 | colspan="2" | Обог удамууд<ref name="У" group="~"/>:
|-
 | style="width:140px" | 
* III династи
* IV династи
* V династи
* VI династи
* VII династи
* VIII династи
 | — V династиһаа гадна, ''Инбу-хедж'' ({{lang-el|Мемфис}}) хотын гаралгатай болон ниислэлтэй династинууд. 
|}

=== Нэгэдүгээр забһарай үе (Манай эрын урда тээ 2250 — 2050 он оршом) ===
''Англи: [[:en:First Intermediate Period of Egypt|First Intermediate Period]]; Ород: [[:ru:Первый переходный период (Древний Египет)|Первый переходный период]]''

Манай эрын урда тээ 23—22 зуунда Египет хэдэн үһөөрхэлдэһэн аймагта ба уласуудта задарба. Энэнь уһалууриин түхеэрэлгын унал болон хүдөө ажахын һандаран олгобо. [[Нил мүрэн]]һээ холын газарда үмсын газар эзэмдэлгэ хүгжэлээд бүлгэмэй газар эзэмдэлгые түрибэ. Дархалга болон наймаан хотонуудай ургалтые хангаба. Химараан дээрэһээ гараһан дайн дажар дүниинь гүрэнэй нэгэдхэлгэ. Хойтодо [[Гераклеополь|Гераклеополиин]] (Нени-несу) номархууд (IX ба Х обог удам) дэгүүр гараа, урдада — [[Фивы]] (XI обог удам) дэгүүр гараа. Фивын династи илаба. Манай эрын урда тээ 2050 он оршом [[I Ментухотеп]]ай үедэ гүрэниинь Фивын гегемони дараа дахяад нэгэдхэһэн байгаа. Фивы ниислэл болоһон.
{|
|-
 | colspan="2" | Обог удамууд)''<ref group="~">Некоторые исследователи начинают отсчёт Первого переходного периода не с IX, а с VII династии.</ref>:
|-
 | style="width:140px" | 
* IX династи
* X династи
 | — Дээдэ Египетай ''Нени-несу'' ({{lang-el|Гераклеополь}}) хотоһоо гараһан обог удамууд.
|}

=== Дунда хаанта улас (Манай эрын урда тээ 2050 — 1700 он оршом) ===
''Англи: [[:en:Middle Kingdom of Egypt|Middle Kingdom]]; Ород: [[:ru:Среднее царство (Древний Египет)|Среднее царство]]''

== Холбооһон == 
Ород хэлээр сахим газарууд:
* [http://konan.3dn.ru/ История ДРЕВНЕГО МИРА]
* [http://www.maat.org.ru/ Ассоциация по изучению Древнего Египта «Маат», Москва] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024234325/http://maat.org.ru/ |date=2019-10-24 }};
* [http://www.cesras.ru/ Центр египтологических исследований РАН];
* [http://ru-egypt.com/ Религия, история и культура Древнего Египта];
* [http://aegyptica.orientalstudies.ru/ Aegyptica. Подсайт СПб ИВ РАН];
* [http://www.hieroglyphica.ru/ Обзор переводов с египетского языка на русский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180407221652/http://hieroglyphica.ru/ |date=2018-04-07 }};
* [http://www.egyptology.ru/ Египтологический изборник].

Бусад сахим газарууд:
* [http://www.egyptarchive.co.uk The Egypt Arcһive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220307231127/https://www.egyptarchive.co.uk/ |date=2022-03-07 }}
* [http://narmer.us/ Ancient Egypt: History and Chronology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090626053015/http://narmer.us/ |date=2009-06-26 }}
* [http://www.insecula.com/contact/A001726.html/ Тутанхамон на сайте-галерее Insecula] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041221061251/http://www.insecula.com/contact/A001726.html |date=2004-12-21 }}
* [http://www.tyndale.cam.ac.uk/Egypt/index.htm Egyptian Royal Genealogy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090407043434/http://www.tyndale.cam.ac.uk/Egypt/index.htm |date=2009-04-07 }}
* [http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/Welcome.html Digital Egypt for Universities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414225912/http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/welcome.html |date=2009-04-14 }}

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}
{{зүүлтэ|2|group="~"}}

{{1000 үгүүлэл}}

[[Категори:Эртын Египет| ]]
[[Категори:Эртын уласууд]]