# Сиань
Сиань (хитадаар 西安, xī'ān) — Хитад Уласай Шэньси можын засаг захиргаанай түб, 3.9 сая (2010 оной мэдээлэлээр) хүнтэй хото. Шара мүрэнэй шудхал Вэйхэ голой хүндыдэ байрлана.
Баруун-Хойто Хитадай томо ажаүйлэдбэриин түб, шухала тээбэриин уулзабари (Лунхай түмэр замай үртөө, автохаргын уулзабари). Ажаүйлэдбэриин гол һалаанууд: машина бүтээлгэ (станок, хүдөө ажахын болон нэхэмэлэй машина, хүнды тоног түхеэрэмжэ, электротоног түхеэрэмжэ болон тоног түхеэрэмжын детальнууд, автомашина болон тракторнууд), хара түмэрлиг, химиин (үтэгжүүлгэ, пестицид, угаагша бодос, пластмасса гэхэ мэтэ) болон нэхэмэлэй (хүбэн утаһа ээрэхэ, хүбэн ба нооһо нэхэхэ, нэхэмэл, будаха ажаүйлэдбэри; Сианьда Хитадай эгээн томо «Сибэй» нэхэмэлэй үйлэдбэри байрлана) ажаүйлэдбэри. Арһанай, шаажанай бүтээлэй үйлэдбэрилгэ; хүнэһэнэй үйлэдбэринүүд. Хэдэн дулаанай сахилгаан станци.

## Түүхэ
Сиань хадаа Хитадай томо соёлой түб; ехэ һургуули болон ондоо дээдэ һургуулинууд олон байна. Сиань хадаа Хитадай эгээ эртын хотонуудай нэгэн. Шэнэ шулуун зэбсэгэй үедэ Сианиин тойрондо Баньпо газарта (半坡) Яншао соёлые (仰韶文化)  үндэһэлэгшэ таряаша обог аймагууд ажаһууба. Һүүлдэ тус нютаг Чжоугай угсаатанай гуламта болобо. Чжоу уласай үедэ (МЭҮ 1027—249) мүнөөнэй Сианиин хажууда Хао (鎬) болон Фэн (灃) эртын ниислэлнүүд байгаа. МЭҮ 202 ондо мүнөөнэй Сианиин тойрондо Хань эзэнтэ гүрэнэй Чанъань (長安) гэһэн ниислэл хото байгуулагдаба. Мүнөө эринэй эхин болотор Чанъань 300 мянган үлүү хүн зонтойгоор эртын дэлхэй даяарай эгээн томо хотонуудай нэгэн болоо (1956 ондо эхилһэн малталгын үрэ дүндэ Хань үеын хотын үлэгдэлнүүд байгаа). III-IV зуун жэлдэ Чанъань хэдэ хэдэн Хойто Хитад уласуудай ниислэл хото байгаа. 583 ондо мүнөөгэй Сианиин газар нютагта Ян Цзянь эзэн хаан Хитадай шэнэ ниислэл хото Дасин (大興) байгуулба. Һүүлдэ Дасинь Чанъань гэжэ дахин нэрлэгдэжэ, 923 он болотор ниислэл хото байгаа. 881—883 оной хоорондо хото Хуан Чао (黃巢) буһалгаашанай мэдэл доро байгаа.
Эдэй засагай ба соёлой түбүүд зүүн зүг тиишэ шэлжэһэн ушар дээрэһээ X зуунһаа хойшо хото аажамаар хуушан удхаяа алдаһан байна. XIV тус хото Сиань тойрогой (西安府) засаг захиргаанай түб боложо, тэрэ үеһөө хойшо мүнөөгэй нэрэеэ абтаба. XVII зуун жэлэй һүүл хахадһаа Сиань Шэньси можын засаг захиргаанай түб болонхой. 1936 оной 12 һарын 12-до эндэ Сианиин үйлэ ябадал (西安事變) болобо.
Хитадай арадай сүлөөлхэ арми 1949 оной 5 һарын 20-до Гоминьдангын засагай газарай сэрэгүүдые илажа хотые эзэлбэ.

## Хотын архитектура
Сианиин хото түлэблэлтын һууридаа Тангын хотын тогтомол зохёон байгуулалта байна. Уран барилгын дурасхалнууд: Чжунлоу (钟楼, «Хонхын самхаг») болон Гулоу (鼓楼, «Хэнгэргын самхаг») XIV зуунай 3-дабхартай самхагууд. Шэньси можын музей (зоос, керамикын, хүрэлэй, бэшэгтэй хүшөө ба пянзануудай суглуулга). Сианиин хотын захадань Хань уласай Чанъань ниислэл хотын хэрэмэй үлэгдэл, Даяньта (大雁塔, «Ехэ зэрлиг галуунай субрага») болон Сяояньта (小雁塔, «Бага зэрлиг галуунай субрага») субарганууд (707—709), Шуньлин (顺陵) гэһэн Тангын  бунхан байна.
- Чанъань хотын хэрэм
- Мингын үеын хотын хэрэм
- Гулоу (鼓楼, «Хэнгэргын самхаг»)
- Урда хаалга
- Чжунлоу (钟楼, «Хонхын самхаг»)
- Хонхын самхаг доро үүдэн
- Даяньта (大雁塔, «Ехэ зэрлиг галуунай субрага»)
- Сяояньта (小雁塔, «Бага зэрлиг галуунай субрага»)


## Засаг захиргаанай хубаари
| Газарай зураг                                                                                              | Газарай зураг | Газарай зураг | Газарай зураг | Газарай зураг  | Газарай зураг | Газарай зураг                    |
| ---------------------------------------------------------------------------------------------------------- | ------------- | ------------- | ------------- | -------------- | ------------- | -------------------------------- |
| ① ② ③ Бацяо Вэйян Яньта Яньлян Линьтун Чанъань Ланьтянь Чжоучжи Хусянь Гаолин ① Синьчэн ② Бэйлинь ③ Ляньху |               |               |               |                |               |                                  |
| Зэргэ                                                                                                      | Нэрэ          | Ханза         | Пиньинь       | Хүн зон (2009) | Талмай (км²)  | Хүн зоной нягта һиирэг (хүн/км²) |
| Дүүргэ                                                                                                     | Синьчэн       | 新城区        | Xīnchéng qū   | 500.000        | 31            |                                  |
| Дүүргэ                                                                                                     | Бэйлинь       | 碑林区        | Bēilín qū     | 750.000        | 22            |                                  |
| Дүүргэ                                                                                                     | Ляньху        | 莲湖区        | Liánhú qū     | 640.000        | 38            |                                  |
| Дүүргэ                                                                                                     | Бацяо         | 灞桥区        | Bàqiáo qū     | 510.000        | 322           |                                  |
| Дүүргэ                                                                                                     | Вэйян         | 未央区        | Wèiyāng qū    | 500.000        | 261           |                                  |
| Дүүргэ                                                                                                     | Яньта         | 雁塔区        | Yàntǎ qū      | 790.000        | 152           |                                  |
| Дүүргэ                                                                                                     | Яньлян        | 阎良区        | Yánliáng qū   | 250.000        | 240           |                                  |
| Дүүргэ                                                                                                     | Линьтун       | 临潼区        | Líntóng qū    | 700.000        | 898           |                                  |
| Дүүргэ                                                                                                     | Чанъань       | 长安区        | Cháng'ān qū   | 980.000        | 1583          |                                  |
| Дүүргэ                                                                                                     | Гаолин        | 高陵区        | Gāolíng qū    | 290.000        | 290           |                                  |
| Хошуун                                                                                                     | Ланьтянь      | 蓝田县        | Lántián xiàn  | 640.000        | 1977          |                                  |
| Хошуун                                                                                                     | Чжоучжи       | 周至县        | Zhōuzhì xiàn  | 670.000        | 2956          |                                  |
| Хошуун                                                                                                     | Хусянь        | 户县          | Hù xiàn       | 600.000        | 1213          |                                  |


Сиань
{{Нютаг
|албан_нэрэ = Сиань хото
|ямар_янзын_нутаг       = дид-можын зэргэтэй хото
|анхаараха_нэр           = 西安市
|image_flag             = 
|flag_size              = 
|image_seal             =
|seal_size              = 
|image_map              = Location_of_Xi%27an_Prefecture_within_Shaanxi_(China).png
|map_caption            = Шэньси можодо Сиань хото
|image_skyline          = Xi%27an_montage.png
|image_caption          = Сиань хото
|улас_эсбэл                 = Улас орон
|али_улас_эсбэл             = {{flagcountry|PRC}}
|нэгэдүгээр_зэрэгэй_нэгэжэ    = Можо
|нэгэдүгээр_зэрэгэй_нютаг   = [[Шэньси можо]]
|хоёрдугаар_зэрэгэй_нэгэжэ   = Можын хото
|хоёрдугаар_зэрэгэй_нютаг  = '''Сиань хото'''
|нутгийн_төв               = 
|газар_нютаг            = 9983 км²
|газарай_байса            = 
|хүн_ама           = 
|хүн_ама_тоол            = 7 270 000 хүн (2010)
|хүн_ама_тоос            = 
|хүн_ама_бүүгэнэрэл       = 
|нягтрал            = 1962 км/хүн
|арад_түмэн              = 
|сугаараа               =
|даргые_юу_гэхэ          =
|даргын_нэрэ             =
|сагай_бүһэ             = Хитадай саг
|utc_offset             = +8
|автомашин_дугаар       =
|website                = [http://www.xa.gov.cn/ xa.gov.cn] (хитадаар)
|тэмдэглэл              =  
}}
'''Сиань''' ({{lang-zho|西安}}, ''xī'ān'') — [[Хитад Улас]]ай [[Шэньси можо|Шэньси можын]] засаг захиргаанай түб, 3.9 сая (2010 оной мэдээлэлээр) хүнтэй [[хото]]. [[Шара мүрэн]]эй шудхал [[Вэйхэ гол]]ой хүндыдэ байрлана<ref name="br">{{Cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/542532/Xian|title=Xi'an|work=Encyclopædia Britannica|accessdate=2008-09-03}}</ref>.

Баруун-Хойто Хитадай томо ажаүйлэдбэриин түб, шухала тээбэриин уулзабари (Лунхай түмэр замай үртөө, автохаргын уулзабари). Ажаүйлэдбэриин гол һалаанууд: машина бүтээлгэ (станок, хүдөө ажахын болон нэхэмэлэй машина, хүнды тоног түхеэрэмжэ, электротоног түхеэрэмжэ болон тоног түхеэрэмжын детальнууд, автомашина болон тракторнууд), хара түмэрлиг, химиин (үтэгжүүлгэ, пестицид, угаагша бодос, пластмасса гэхэ мэтэ) болон нэхэмэлэй (хүбэн утаһа ээрэхэ, хүбэн ба нооһо нэхэхэ, нэхэмэл, будаха ажаүйлэдбэри; Сианьда Хитадай эгээн томо «Сибэй» нэхэмэлэй үйлэдбэри байрлана) ажаүйлэдбэри. Арһанай, шаажанай бүтээлэй үйлэдбэрилгэ; хүнэһэнэй үйлэдбэринүүд. Хэдэн дулаанай сахилгаан станци.

== Түүхэ ==
Сиань хадаа Хитадай томо соёлой түб; ехэ һургуули болон ондоо дээдэ һургуулинууд олон байна. Сиань хадаа Хитадай эгээ эртын хотонуудай нэгэн. [[Шэнэ шулуун зэбсэгэй үе]]дэ Сианиин тойрондо [[Баньпо]] газарта (半坡) [[Яншао соёл]]ые (仰韶文化)  үндэһэлэгшэ таряаша обог аймагууд ажаһууба. Һүүлдэ тус нютаг [[Чжоу улас|Чжоугай]] угсаатанай гуламта болобо. Чжоу уласай үедэ ({{МЭҮ}} 1027—249) мүнөөнэй Сианиин хажууда Хао (鎬) болон Фэн (灃) эртын ниислэлнүүд байгаа. {{МЭҮ}} 202 ондо мүнөөнэй Сианиин тойрондо [[Хань улас|Хань эзэнтэ гүрэнэй]] '''Чанъань''' (長安) гэһэн ниислэл хото байгуулагдаба. Мүнөө эринэй эхин болотор Чанъань 300 мянган үлүү хүн зонтойгоор эртын дэлхэй даяарай эгээн томо хотонуудай нэгэн болоо (1956 ондо эхилһэн малталгын үрэ дүндэ Хань үеын хотын үлэгдэлнүүд байгаа). III-IV зуун жэлдэ Чанъань хэдэ хэдэн Хойто Хитад уласуудай ниислэл хото байгаа. 583 ондо мүнөөгэй Сианиин газар нютагта [[Суй Вэнь-ди|Ян Цзянь эзэн хаан]] Хитадай шэнэ ниислэл хото Дасин (大興) байгуулба. Һүүлдэ Дасинь Чанъань гэжэ дахин нэрлэгдэжэ, 923 он болотор ниислэл хото байгаа. 881—883 оной хоорондо хото [[Хуан Чао]] (黃巢) буһалгаашанай мэдэл доро байгаа.

Эдэй засагай ба соёлой түбүүд зүүн зүг тиишэ шэлжэһэн ушар дээрэһээ X зуунһаа хойшо хото аажамаар хуушан удхаяа алдаһан байна. XIV тус хото Сиань тойрогой (西安府) засаг захиргаанай түб боложо, тэрэ үеһөө хойшо мүнөөгэй нэрэеэ абтаба. XVII зуун жэлэй һүүл хахадһаа Сиань Шэньси можын засаг захиргаанай түб болонхой. 1936 оной 12 һарын 12-до эндэ [[Сианиин үйлэ ябадал]] (西安事變) болобо.

Хитадай [[арадай сүлөөлхэ арми]] 1949 оной 5 һарын 20-до [[Гоминьдан]]гын [[Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Улас|засагай газарай]] сэрэгүүдые илажа хотые эзэлбэ.

== Хотын архитектура ==
Сианиин хото түлэблэлтын һууридаа [[Тан улас|Тангын]] хотын тогтомол зохёон байгуулалта байна. Уран барилгын дурасхалнууд: Чжунлоу (钟楼, «Хонхын самхаг») болон Гулоу (鼓楼, «Хэнгэргын самхаг») XIV зуунай 3-дабхартай самхагууд. Шэньси можын музей (зоос, керамикын, хүрэлэй, бэшэгтэй хүшөө ба пянзануудай суглуулга). Сианиин хотын захадань Хань уласай Чанъань ниислэл хотын хэрэмэй үлэгдэл, Даяньта (大雁塔, «Ехэ зэрлиг галуунай субрага») болон Сяояньта (小雁塔, «Бага зэрлиг галуунай субрага») субарганууд (707—709), Шуньлин (顺陵) гэһэн Тангын  бунхан байна.

<gallery widths="200px" heights="150px">
Chang'an City Wall.jpg|Чанъань хотын хэрэм
XiAn CityWall DiLou.jpg|[[Мин улас|Мингын үеын]] хотын хэрэм
China xian trommelturm 01.jpg|Гулоу (鼓楼, «Хэнгэргын самхаг»)
Torre del tambor.jpg|Урда хаалга
China xian glockenturm 01.jpg|Чжунлоу (钟楼, «Хонхын самхаг»)
Xian pass.jpg|Хонхын самхаг доро үүдэн
Da yan ta.jpg|Даяньта (大雁塔, «Ехэ зэрлиг галуунай субрага»)
Xiao yan ta.jpg|Сяояньта (小雁塔, «Бага зэрлиг галуунай субрага»)
</gallery>

== Засаг захиргаанай хубаари ==
{|class="wikitable" style="font-size:90%;"
! colspan="7" | Газарай зураг
|-
| colspan="7"|
<div style="position: relative" class="center">
{{Image label begin|image=Administrative Division Xi'an.png|width={{{1|735}}}|link=}} 
{{Image label|x=905|y=375|scale={{{1|735}}}/1470|text=[[Синьчэн (Сиань)|<span style="color: black;">'''①'''</span>]]}}
{{Image label|x=885|y=405|scale={{{1|735}}}/1470|text=[[Бэйлинь (Сиань)|<span style="color: black;">'''②'''</span>]]}}
{{Image label|x=845|y=385|scale={{{1|735}}}/1470|text=[[Ляньху|<span style="color: black;">'''③'''</span>]]}}
{{Image label|x=960|y=330|scale={{{1|735}}}/1470|text=[[Бацяо]]}}
{{Image label|x=825|y=320|scale={{{1|735}}}/1470|text=[[Вэйян]]}}
{{Image label|x=845|y=435|scale={{{1|735}}}/1470|text=[[Яньта]]}}
{{Image label|x=1080|y=70|scale={{{1|735}}}/1470|text=[[Яньлян]]}}
{{Image label|x=1080|y=230|scale={{{1|735}}}/1470|text=[[Линьтун]]}}
{{Image label|x=860|y=560|scale={{{1|735}}}/1470|text=[[Чанъань (Сиань)|Чанъань]]}}
{{Image label|x=1160|y=520|scale={{{1|735}}}/1470|text=[[Ланьтянь]]}}
{{Image label|x=310|y=640|scale={{{1|735}}}/1470|text=[[Чжоучжи]]}}
{{Image label|x=630|y=600|scale={{{1|735}}}/1470|text=[[Хусянь]]}}
{{Image label|x=925|y=190|scale={{{1|735}}}/1470|text=[[Гаолин]]}}
{{Image label|x=700|y=150|scale={{{1|735}}}/1470|text=[[Синьчэн (Сиань)|<span style="color: black;">'''① Синьчэн'''</span>]]}}
{{Image label|x=700|y=185|scale={{{1|735}}}/1470|text=[[Бэйлинь (Сиань)|<span style="color: black;">'''② Бэйлинь'''</span>]]}}
{{Image label|x=700|y=220|scale={{{1|735}}}/1470|text=[[Ляньху|<span style="color: black;">'''③ Ляньху'''</span>]]}}
</div>
|-
! Зэргэ
! Нэрэ
! Ханза
! Пиньинь
! Хүн зон<br />(2009)
! Талмай (км²)
! Хүн зоной<br />нягта һиирэг<br />(хүн/км²)
|-
|Дүүргэ
|[[Синьчэн (Сиань)|Синьчэн]]
|新城区
|Xīnchéng qū
|500.000
|31
|
|-
|Дүүргэ
|[[Бэйлинь (Сиань)|Бэйлинь]]
|碑林区
|Bēilín qū
|750.000
|22
|
|-
|Дүүргэ
|[[Ляньху]]
|莲湖区
|Liánhú qū
|640.000
|38
|
|-
|Дүүргэ
|[[Бацяо]]
|灞桥区
|Bàqiáo qū
|510.000
|322
|
|-
|Дүүргэ
|[[Вэйян]]
|未央区
|Wèiyāng qū
|500.000
|261
|
|-
|Дүүргэ
|[[Яньта]]
|雁塔区
|Yàntǎ qū
|790.000
|152
|
|-
|Дүүргэ
|[[Яньлян]]
|阎良区
|Yánliáng qū
|250.000
|240 
|
|-
|Дүүргэ
|[[Линьтун]]
|临潼区
|Líntóng qū
|700.000
|898
|
|-
|Дүүргэ
|[[Чанъань (Сиань)|Чанъань]]
|长安区
|Cháng'ān qū
|980.000
|1583 
|
|-
|Дүүргэ
|[[Гаолин]]
|高陵区
|Gāolíng qū
|290.000
|290
|
|-
|Хошуун
|[[Ланьтянь]]
|蓝田县
|Lántián xiàn
|640.000
|1977
|
|-
|Хошуун
|[[Чжоучжи]]
|周至县
|Zhōuzhì xiàn
|670.000
|2956 
|
|-
|Хошуун
|[[Хусянь]]
|户县
|Hù xiàn
|600.000
|1213
|
|-
|}

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

{{Хитадай хотонууд}}

[[Категори:Хитадай хотонууд]]