# Номгон далай
Номхон далай — талмайгаараа ба гүнзэгыгөөрөө Дэлхэйн эгээн ехэ далай. Гурбан бусад ехэ далайнуудтай (Энэдхэг, Атлантик, Хүйтэн далай гурбантай) хамтаа уһаяа ниилүүлдэг. Номгон далай 5 континентнуудай (Африкаһаа бэшэ) эрьенүүды өөрэнгөө уһаар зайладаг. Евразиин Австраалиин хоёрой зүүн эрьенүүды норгодог, Хоёр Америкэнүүдэй (Хойто ба Урда) баруундаһаань норгодог. Антарктикын мүльһэтэй эрьеын хойто талаһаань угаадаг.
Номхон далай Дэлхэйн хамагай томо далай юм. Уг далайн нэрые Португалиин далайда ябагша, шудлааша Фердинанд Магеллан үгэһэн байна. Номгон далайнь хойто талаараа Арктик далай, урда талаараа Антарктида, баруун талаараа Ази, Австрали, зүүн талаараа Америкэ газар түбигээр хүрээлэгдэнэ. 169.2 сая хабтагай дүрбэлжэн км гү, али Дэлхэйн уһан гадаргуугай 46%, ниитэ гадаргуугай 32%-иие эзэлнэ. Экваторые дахаад Хойто Номгон далай, Урда Номгон далай гэжэ хубаагдана. Мариан хонхор хамагай гүн сэгэнь болоод 10,911 метр болоно.

## Хадамал
Номгон далайнь Дэлхэйн ниитэ гадаргуугай 1/3-иие гү, али 179.7 сая кв.км талбай эзэлнэ. Энэнь Дэлхэйн бүхы хуурай газарһаа элүү гарадаг байна. Хойноһоо урагша 15,500 км, баруунһаа зүүн тиишэ 19,800 км үргэн болоно. Хамагай гүн сэгэнь Мариана хонхор, 10,911 м гүн. Далайн дундажа гүн 4,280 метр байдаг байна.
Номгон далайда ниитэдээ 25,000 аралтай. Энэнь Дэлхэйн бусад бүхы далайн аралуудһаа тооной хубида элүү гарана. Уг аралуудай ехэнхинь экваторһоо урда зүгтэ байрлана.
Номгон далайн хэмжээ хабтагай хүдэлгөөнһөө хамааран жэлдэ 2-3 сантиметрээр гү, али ойролсоогоор 0.5 квадрат километраар багадажа байгаа ба Атлантын далайн хэмжээ эсэргээр нэмэгдэжэ байгаа болоно.
Номгон далайн баруун эргын зүб бэшэ хэлбэриһээ үүдэн олон тооной тэнгисүүд байрлаха үүндэ: Сулавесиин тэнгис, Шүрэн тэнгис, Дурнада Хитадай тэнгис, Филиппиниин тэнгис, Япон тэнгис, Урда Хитадай тэнгис, Сулу тэнгис, Тасманай тэнгис, Шара тэнгис зэргэ багтана. Номгон далайнь Малаккын хоолойгоор Энэдхэгэй далайтай, Магеллан хоолойгоор Атлантик далайтай, Берингай хоолойгоор Арктик далайтай холбогдоно.
Номгон далайе 180-р голдчын дагуу Баруун ба Зүүн Номгон далай гэжэ хубаана. Баруун Номгон далайнь Дэлхэйн бүмбэрсэгэй зүүн хэһэгтэ гү, али Ази тибиин оршом, харин Зүүн Номгон далайнь Америкэ тибиин оршом, Дэлхэйн бүмбэрсэгэй баруун хахадта байрлана.

## Уһанай шэнжэ шанар
Уһанай хэмэнь үргэргэй дагуу өөршэлэгдэхэ болоод экватор оршомдо 25-30 °C, Хойто мүльһэн, болон Урда далай оршомдо зарим хэһэгтээ хүлдүү байна. Дабһажалтань мүн үргэрэгэй дагуу өөршэлэгдэнэ. Экватор оршомой уһаниинь дунда үргэрэгэй уһые бодобол бага дабһажалтатай байна. Ушариинь экватор оршомдо ехэ хэмжээнэй хур тунадаһа унадаг байна. Туйла оршомдо дабһажалта мүн бага байдагиинь ууршалта бага ябагдадагтай холбоотой. Номгон далайн уһаниинь Атлантик далайһаа элүү дулаан байна.
Бүмбэрсэгэй хойто хахадта Номгон далайн урдагал сагай зүүнэй дагуу, урда хахадта сагай зүүнэй эсэрэг байна.

## Нээһэн түүхэ
Номгон далай заримдаа Номгон дүлгөөн далайе дундада зуунай үедэ Америкэ тибиие испанишууд колонизацилга байха үеын эхиндэ Испани зоригто далайшан Бильбао анха нээжэ түүнэй дабһатай гашуун уһые амһаһан гэжэ үзэдэг.

Номгон далай
{{Сүнхэрэг
 | name = Номгон далай
 | image = [[Файл:Pacific Ocean.png|250px]]
 | caption = Номгон далайн газарай зураг
 | salinity = 33—35 ‰ (хуудам далай)
 | area = 179,7 сая км²
 | volume = 710,4 сая км³
 | max-depth = 10 994 м ([[Мариана хонхор]])<ref>[http://www.oceanographers.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1760&Itemid=133 Oceanographers.ru. Обнаружены "мосты" через Марианскую впадину. Экспедиция также провела точные измерения "Бездны Челленджера", самой глубокой точки в океане. Полученная глубина составила 10 994 +/- 40 метров.]</ref>
 | depth = 3984 м
 | islands = +25,000
}}
'''Номхон далай''' — талмайгаараа ба гүнзэгыгөөрөө [[Дэлхэй]]н эгээн ехэ далай. Гурбан бусад ехэ далайнуудтай (Энэдхэг, Атлантик, Хүйтэн далай гурбантай) хамтаа уһаяа ниилүүлдэг. Номгон далай 5 континентнуудай (Африкаһаа бэшэ) эрьенүүды өөрэнгөө уһаар зайладаг. Евразиин Австраалиин хоёрой зүүн эрьенүүды норгодог, Хоёр Америкэнүүдэй (Хойто ба Урда) баруундаһаань норгодог. Антарктикын мүльһэтэй эрьеын хойто талаһаань угаадаг.

Номхон далай [[Дэлхэй]]н хамагай томо [[далай]] юм. Уг далайн нэрые [[Португал]]иин [[далайда ябагша]], шудлааша [[Фердинанд Магеллан]] үгэһэн байна. Номгон далайнь хойто талаараа [[Арктик далай]], урда талаараа [[Антарктида]], баруун талаараа [[Ази]], [[Австрали]], зүүн талаараа [[Америкэ]] [[газар түби]]гээр хүрээлэгдэнэ. 169.2 сая хабтагай дүрбэлжэн км гү, али Дэлхэйн уһан гадаргуугай 46%, ниитэ гадаргуугай 32%-иие эзэлнэ<ref name=ebc>"[http://concise.britannica.com/ebc/article-9374340/Pacific-Ocean Pacific Ocean]". ''[[Encyclopædia Britannica|Britannica Concise]].'' 2006. Chicago: Encyclopædia Britannica, Inc.</ref>. Экваторые дахаад ''Хойто Номгон далай'', ''Урда Номгон далай'' гэжэ хубаагдана. [[Мариан хонхор]] хамагай гүн сэгэнь болоод 10,911 метр болоно<ref>{{cite web|url=http://web-japan.org/atlas/technology/tec03.html|title=Japan Atlas: Japan Marine Science and Technology Center|accessdate=2007-07-04}}</ref>.

== Хадамал ==
[[Файл:Iss007e10807.jpg|250px|мини|слева|Номгон далай дээрэ нара жаргажа буй байдал ([[Олон уласай сансарын станци]]һаа абаһан зураг)]]

Номгон далайнь Дэлхэйн ниитэ гадаргуугай 1/3-иие гү, али 179.7 сая кв.км талбай эзэлнэ. Энэнь Дэлхэйн бүхы хуурай газарһаа элүү гарадаг байна. Хойноһоо урагша 15,500 км, баруунһаа зүүн тиишэ 19,800 км үргэн болоно. Хамагай гүн сэгэнь Мариана хонхор, 10,911 м гүн. Далайн дундажа гүн 4,280 метр байдаг байна<ref name=ebc />.

Номгон далайда ниитэдээ 25,000 аралтай. Энэнь Дэлхэйн бусад бүхы далайн аралуудһаа тооной хубида элүү гарана. Уг аралуудай ехэнхинь экваторһоо урда зүгтэ байрлана.

Номгон далайн хэмжээ [[тектоник хабтан|хабтагай хүдэлгөөнһөө]] хамааран жэлдэ 2-3 сантиметрээр гү, али ойролсоогоор 0.5 квадрат километраар багадажа байгаа ба Атлантын далайн хэмжээ эсэргээр нэмэгдэжэ байгаа болоно.

Номгон далайн баруун эргын зүб бэшэ хэлбэриһээ үүдэн олон тооной [[тэнгис]]үүд байрлаха үүндэ: [[Сулавесиин тэнгис]], [[Шүрэн тэнгис]], [[Дурнада Хитадай тэнгис]], [[Филиппиниин тэнгис]], [[Япон тэнгис]], [[Урда Хитадай тэнгис]], Сулу тэнгис, [[Тасманай тэнгис]], [[Шара тэнгис]] зэргэ багтана. Номгон далайнь Малаккын хоолойгоор [[Энэдхэгэй далай]]тай, [[Магеллан хоолой]]гоор [[Атлантик далай]]тай, [[Берингай хоолой]]гоор [[Арктик далай]]тай холбогдоно.

Номгон далайе 180-р голдчын дагуу Баруун ба Зүүн Номгон далай гэжэ хубаана. Баруун Номгон далайнь [[Дэлхэй|Дэлхэйн бүмбэрсэгэй]] зүүн хэһэгтэ гү, али Ази тибиин оршом, харин Зүүн Номгон далайнь Америкэ тибиин оршом, Дэлхэйн бүмбэрсэгэй баруун хахадта байрлана.

== Уһанай шэнжэ шанар ==
[[Файл:Storm in Pacifica.jpg|мини|220px|Далайн шуурга, [[АНУ]]-ай [[Калифорни]]]]
[[Уһан]]ай [[хэмэ]]нь үргэргэй дагуу өөршэлэгдэхэ болоод экватор оршомдо 25-30&nbsp;°C, [[Хойто мүльһэн далай|Хойто мүльһэн]], болон [[Урда далай]] оршомдо зарим хэһэгтээ хүлдүү байна. [[Дабһажалта]]нь мүн [[үргэрэг]]эй дагуу өөршэлэгдэнэ. Экватор оршомой уһаниинь дунда үргэрэгэй уһые бодобол бага дабһажалтатай байна. Ушариинь экватор оршомдо ехэ хэмжээнэй [[хур тунадаһа]] унадаг байна. Туйла оршомдо дабһажалта мүн бага байдагиинь ууршалта бага ябагдадагтай холбоотой. Номгон далайн уһаниинь [[Атлантик далай]]һаа элүү дулаан байна.

Бүмбэрсэгэй хойто хахадта Номгон далайн урдагал сагай зүүнэй дагуу, урда хахадта сагай зүүнэй эсэрэг байна.

== Нээһэн түүхэ ==
Номгон далай заримдаа Номгон дүлгөөн далайе дундада зуунай үедэ Америкэ тибиие испанишууд колонизацилга байха үеын эхиндэ Испани зоригто далайшан [[Бильбао]] анха нээжэ түүнэй дабһатай гашуун уһые амһаһан гэжэ үзэдэг.

== Холбооһон ==
{{commonscat|Pacific ocean}}
* [http://www.latimes.com/news/local/oceans/la-oceans-series,0,7842752.special LA Times special Altered Oceans] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090510172130/http://www.latimes.com/news/local/oceans/la-oceans-series,0,7842752.special |date=2009-05-10 }}
* [http://www.whoi.edu/imageOfDay.do Oceanography Image of the Day ], from the Woods Hole Oceanographic Institution
* [http://www.epic.noaa.gov/epic/ewb/ EPIC Pacific Ocean Data Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100504012429/http://www.epic.noaa.gov/epic/ewb/ |date=2010-05-04 }} Viewable on-line collection of observational data
* [http://dapper.pmel.noaa.gov/dchart/ NOAA In-situ Ocean Data Viewer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060211015453/http://dapper.pmel.noaa.gov/dchart/ |date=2006-02-11 }} Plot and download ocean observations
* [http://www.oscar.noaa.gov/datadisplay/ NOAA Ocean Surface Current Analyses - Realtime (OSCAR)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051229005041/http://www.oscar.noaa.gov/datadisplay/ |date=2005-12-29 }} Near-realtime Pacific Ocean Surface Currents derived from satellite altimeter and scatterometer data
* [http://floats.pmel.noaa.gov/floats/ NOAA PMEL Argo profiling floats] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010701033128/http://floats.pmel.noaa.gov/floats/ |date=2001-07-01 }} Realtime Pacific Ocean data
* [http://www.pmel.noaa.gov/tao/jsdisplay/ NOAA TAO El Niño data] Realtime Pacific Ocean El Niño buoy data

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

{{1000 үгүүлэл}}
{{Дэлхэйн далайнууд}}