# Тыва Улас
Тува (ород: Тува́) гү, али Тыва (Тува: Тыва), албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Тыва Улас (ород: Респу́блика Тыва́; Тува: Тыва Республика, латиншалһан: Tyva Respublika Загбар:IPA-mn), болбол Оросой холбоото уласай нютаг можо. Сибириин холбооной тойрогой зайда оролсоно. Ниислэл хото — Кызыл.
Тыва Улас баруун зүгһөө Алтай Уластай ба Хакаси Уластай, хойто зүгһөө Красноярскын хизаартай, зүүн зүгһөө Эрхүүгэй можотой ба Буряад Уластай хилэлнэ.
1911 ондо Цин гүрэн мүхэжэ Ара Монгол бэеэ даанги боложо, уряанхайшууд Хитадһаа халхалагдаһан Тывае СССР мэдэлдээ оруулба. Тусгаар байһанаа болёод СССР-эй РСФСР-эй бүрилдэхүүндэ 1944 ондо «Тува автономито можо» болон элсэһэн байна. 1961 ондо «Тува АССР» гэжэ хубилагдан байгуулагдажа байгаа. СССР-эй бутаралаар Оросой холбоото уласай тусгаар тогтоноходо байра һуури дээшэлжэ 1992 ондо мүнөөгэй зэргэеэ, нэрэеэ олонхой. 

## Газар зүй
168,6 мянган хабтагай дүрбэлжэн километр газар (Буряадай хахад) эзэлэн оршодог Тыва Уласые Орос дотор Зүүн Сибириин урда үзүүртэ байрладаг гэжэ ойлгожо болоно. Мүн газарзүйн байрашалгаар Ази түбиин түбтэ шахуу байха болоод энэниие танюулжа Кызыл хотодо «Азиин түб» (ород: Центр Азии; Тува: Азияның төвү) гэхэ хүшөө бодгобо. Тыва нютагай 80%-нь ой тайгата уулархаг газар, үлэхэ хубинь уулануудай забһарай хээр, голнуудйа хүнды байдаг. Нютагай баруун хэһэгтэ Алтайн шэлэ нюруугай 3000 метрһээ үндэр Мүнгэн-Тайга (орос. Монгун-Тайга; тув. Мөңгүн-Тайга; 3976 м), Ак-Оюк (3608 м), Мүнгэлиг (ород Монгулек; 3485 м), Кызыл-Тайга («Улаантайга»; 3121 м) гэхэ мэтэ үндэр орёолтой бол зүүн болон хойто талаарынь д.т.д. 2000-3000 метр Саяан уула (орос. Саяны) һунадаг.
Тыва Улас арбин уһанай нөөсэтэй. Бараг бүхы голынь Енисей мүрэнэй дээдэ һабада багтадаг. Урда талаархи Тагна уулын үбэрэй гол горхон Убса нуурай урасхалгүй ай һабада хамаарна. Тыва хэлэнэй хем гэдэг үгэ «гол» (магадгүй «мүрэн») гэһэн удхатай. Бэе-Хэм («Бие гол» гэһэн удха байжа магадгүй; ород Большой Енисей), Каа-Хем (магадгүй «Хаа гол») хоёр ниилэжэ яг Енисей мүрэниие (тув. Улуг-Хем, «Үлэг гол») үүсхэдэг. Томо нуургүй. Харин Уш-Бельдир («Гурбан бэлшээри») аршаан (тув. аржаан), аршаан уудаг газар бии.

## Засаг захиргаанай хубаари
Мүнөө Тыва Улас 17 хошуун (кожуун, район), хошуунһаа гадна хоер хототой (хоорай, город). 
Хошуунда дотороо 116 сомон (сумон), сомондонь сааша арбадта (арбан) хубаагддааг.
| №  | Нютаг (хошуун, хото) | Ород нэрэ (район, город) | Уряанхай нэрэ (кожуун, хоорай) | Талмай (км²) | Хүн зон (2010) |
| -- | -------------------- | ------------------------ | ------------------------------ | ------------ | -------------- |
| I  | Кызыл хото           | Кызыл                    | Кызыл                          | 200 км²      | 109,986        |
| II | Ак-Довурак хото      | Ак-Довурак               | Ак-Довурак                     | 49 км²       | 14,458         |
| 1  | Баян-Тайга хошуун    | Бай-Тайгинский           | Бай-Тайга                      | 7,923 км²    | 12,453         |
| 2  | Баруун-Хэмчиг хошуун | Барун-Хемчикский         | Барыын-Хемчик                  | 1,050 км²    | 100,600        |
| 3  | Зүүн-Хэмчиг хошуун   | Дзун-Хемчикский          | Чөөн-Хемчик                    | 6,485 км²    | 21,170         |
| 4  | Хаахэм хошуун        | Каа-Хемский              | Каа-Хем                        | 25,726 км²   | 12,734         |
| 5  | Кызыл хошуун         | Кызылский                | Кызыл                          | 8,527 км²    | 24,991         |
| 6  | Мүнгэн-Тайга хошуун  | Монгун-Тайгинский        | Мөңгүн-Тайга                   | 4,414 км²    | 6,299          |
| 7  | Үбэр хошуун          | Овюрский                 | Өвүр                           | 4,523 км²    | 8,018          |
| 8  | Бэехэм хошуун        | Пий-Хемский              | Бий-Хем                        | 8,194 км²    | 11,099         |
| 9  | Сүтэ-Нуур хошуун     | Сут-Хольский             | Сүт-Хөл                        | 6,691 км²    | 8,689          |
| 10 | Тагнын хошуун        | Тандинский               | Таңды                          | 5,092 км²    | 13,994         |
| 11 | Тэрэ-Нуурай хошуун   | Тере-Хольский            | Тере-Хөл                       | 10,050 км²   | 1,873          |
| 12 | Тэсхэм хошуун        | Тес-Хемский              | Тес-Хем                        | 6,691 км²    | 9,596          |
| 13 | Тожо хошуун          | Тоджинский               | Тожу                           | 44,757 км²   | 6,170          |
| 14 | Үлэгхэм хошуун       | Улуг-Хемский             | Улуг-Хем                       | 5,335 км²    | 19,507         |
| 15 | Чаа-Нуурай хошуун    | Чаа-Хольский кожуун      | Чаа-Хөл                        | 2,903 км²    | 6,577          |
| 16 | Чэди-Нуурай хошуун   | Чеди-Хольский            | Чеди-Хөл                       | 3,706 км²    | 8,171          |
| 17 | Эрзин хошуун         | Эрзинский                | Эрзин                          | 11,081 км²   | 8,637          |
Тыва Улас
{{Оросой холбоото уласай нютаг можо тухай мэдээн
|BxrNm = Тыва Улас<br>{{MongolUnicode|ᠲᠤᠸᠠ ᠤᠯᠤᠰ|v}}
|RuNm = Тыва Республика
|OfNm1 = РеспубликаТыва
|OfNm1code = tyv
|FSFlag = [[File:Flag of Tuva.svg|right|170px]]
|FSCoA = [[File:Coat of arms of Tuva.svg|right|100px]]
|FlagLnk = Тувын туг
|CoALnk = Тувын гүрэнэй һүлдэ
|FSMapName = Map of Russia - Tuva Republic (2008-03).svg
|FSCtrWhat = [[Ниислэл]]
|FSCtrNm = [[Кызыл]]
|AreaRnk    = 21
|WaterPrcnt = 0.5
|PopRnk     = 77
|CadNo = 17
|LangLangs = 
|OfLangs = [[Ород хэлэн|ород]], [[Тува хэлэн|тува]]
|HeadTtl    = Толгойлогшо ба<br />Засагай газарай түрүүлэгшэ
|HeadNm     = [[Кара-оол Шолбан]]
|LegislTtl = Тыва Уласай<br />Дээдэ Хуралай түрүүлэгшэ
|LegislNm = [[Кан-оол Даваа]]
|FSAnthem   = «Хүн — Тыва хүн»
|MSKS = +4
}}
[[File:Tuwakarte2.png|right|thumb|300px|Карта]]
'''Тува''' ({{lang-ru|Тува́}}) гү, али '''Тыва''' ({{lang-tyv|Тыва}}), албан ёһоор '''Бүгэдэ Найрамдаха Тыва Улас''' ({{lang-ru|Респу́блика Тыва́|r=Respublika Tyva|p=rʲɪˈspublʲɪkə tɨˈva}}; {{lang-tyv|Тыва Республика|translit=Tyva Respublika}} {{IPA-mn|tʰɯˈʋa resˈpʰuplika|}}), болбол [[Оросой холбоото улас]]ай [[Оросой холбоото уласай нютаг можонууд|нютаг можо]]. [[Сибириин холбооной тойрог]]ой зайда оролсоно. Ниислэл хото — [[Кызыл]].

Тыва Улас баруун зүгһөө [[Алтай Улас]]тай ба [[Хакаси Улас]]тай, хойто зүгһөө [[Красноярскын хизаар]]тай, зүүн зүгһөө [[Эрхүүгэй можо]]той ба [[Буряад Улас]]тай хилэлнэ.

[[1911 он]]до [[Манжын гүрэн|Цин гүрэн]] мүхэжэ [[Монгол Улас (1911-21)|Ара Монгол]] бэеэ даанги боложо, уряанхайшууд [[Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Улас|Хитадһаа]] халхалагдаһан Тывае [[СССР]] мэдэлдээ оруулба. Тусгаар байһанаа болёод СССР-эй [[РСФСР]]-эй бүрилдэхүүндэ [[1944 он]]до «Тува автономито можо» болон элсэһэн байна. [[1961 он]]до «Тува АССР» гэжэ хубилагдан байгуулагдажа байгаа. СССР-эй бутаралаар [[Оросой холбоото улас]]ай тусгаар тогтоноходо байра һуури дээшэлжэ [[1992 он]]до мүнөөгэй зэргэеэ, нэрэеэ олонхой. 

== Газар зүй ==
168,6 мянган хабтагай дүрбэлжэн километр газар (Буряадай хахад) эзэлэн оршодог Тыва Уласые Орос дотор [[Сибирь|Зүүн Сибириин]] урда үзүүртэ байрладаг гэжэ ойлгожо болоно. Мүн газарзүйн байрашалгаар [[Ази түби]]ин түбтэ шахуу байха болоод энэниие танюулжа Кызыл хотодо «Азиин түб» ({{lang-ru|Центр Азии}}; {{lang-tyv|Азияның төвү}}) гэхэ хүшөө бодгобо. Тыва нютагай 80%-нь ой тайгата уулархаг газар, үлэхэ хубинь уулануудай забһарай хээр, голнуудйа хүнды байдаг. Нютагай баруун хэһэгтэ [[Алтай уула|Алтайн шэлэ нюруугай]] 3000 метрһээ үндэр [[Мүнгэн-Тайга]] (орос. ''Монгун-Тайга''; тув. ''Мөңгүн-Тайга''; 3976 м), [[Ак-Оюк]] (3608 м), [[Мүнгэлиг уула|Мүнгэлиг]] (ород ''Монгулек''; 3485 м), [[Кызыл-Тайга]] («Улаантайга»; 3121 м) гэхэ мэтэ үндэр орёолтой бол зүүн болон хойто талаарынь д.т.д. 2000-3000 метр [[Саяан уула]] (орос. ''Саяны'') һунадаг.

Тыва Улас арбин уһанай нөөсэтэй. Бараг бүхы голынь [[Енисей мүрэн]]эй дээдэ һабада багтадаг. Урда талаархи [[Тагна уула|Тагна уулын]] үбэрэй гол горхон [[Убса нуур]]ай урасхалгүй ай һабада хамаарна. Тыва хэлэнэй ''хем'' гэдэг үгэ «гол» (магадгүй «мүрэн») гэһэн удхатай. [[Бэе-Хэм]] («Бие гол» гэһэн удха байжа магадгүй; ород ''Большой Енисей''), [[Каа-Хем]] (магадгүй «Хаа гол») хоёр ниилэжэ яг [[Енисей мүрэн]]иие (тув. ''Улуг-Хем'', «Үлэг гол») үүсхэдэг. Томо нуургүй. Харин Уш-Бельдир («Гурбан бэлшээри») [[аршаан]] (тув. ''аржаан''), аршаан уудаг газар бии.

== Хотонууд ==
<div align="center">
{| class="toccolours" style="margin: 0 2em 0 2em"
|-
| bgcolor="#C0C0C0" | '''3 мянган хүнһөө олон ажаһуугшадтай Тыва Уласай хото һуурин'''<br />01.01.2011 г.<ref name="Perep2010">{{Cite web |title=Официальный портал министерства экономики Республики Тыва. Данные Тывастата на 1 января 2011 года. |url=http://www.mert.tuva.ru/ |accessdate=2012-11-29 |archivedate=2013-01-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130109021118/http://mert.tuva.ru/ }}</ref>
|-
|
<table width="600" border="0" cellspacing="1" cellpadding="0">
 <tr align="left">
  <td width="35%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Кызыл]] хото</td>
  <td width="15%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> 110 233</td>
  <td width="35%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Тээли]] һуурин</td>
  <td width="15%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> 3407 </td>
 </tr>
 <tr align="left">
 <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Ак-Довурак]] хото</td>
  <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> 13482 </td>
  <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Хову-Аксы]] һуурин</td>
  <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> 3674 </td>
 </tr>
 <tr align="left">
  <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Каа-Хем]] хотын түхэлэй тосхон</td>
  <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> 15095 </td>
  <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Сукпак]] һуурин</td>
  <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> 4345 </td>
 </tr>
 <tr align="left">
  <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Шагонар]] хото</td>
  <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> 10937 </td>
  <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Самагалтай]] һуурин</td>
  <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> 3739 </td>
 </tr>
 <tr align="left">
  <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Чадан]] хото</td>
  <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> 8999 </td>
  <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Чаа-Холь]] һуурин</td>
  <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> 3215 </td>
 </tr>
 <tr align="left">
  <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Туран хото]]</td>
  <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> 4975 </td>
  <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Балгасан сомон|Балгасан]] һуурин</td>
  <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> 3535 </td>
 </tr>
 <tr align="left">
  <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Кызыл-Мажалык]] һуурин</td>
  <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> 5039 </td>
  <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Хандагайта]] һуурин</td>
  <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> 3102 </td>
 </tr>
 <tr align="left">
  <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Сарыг-Сеп]] һуурин</td>
  <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> 4495 </td>
  <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Бай-Хаак]] һуурин</td>
  <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> 3162 </td>
 </tr>
 <tr align="left">
  <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Харгы сомон|Харгы]] һуурин</td>
  <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> 4698 </td>
  <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Суг-Аксы]] һуурин</td>
  <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> 3439 </td>
 </tr>
</table>
|}
</div>

== Засаг захиргаанай хубаари ==
[[Файл:Tyva Kozhuuns Numbered.png|thumb|320px|Үндэһэн арбан юһэн нютаг (хүсэнэгтын дугаараар)]]
Мүнөө Тыва Улас 17 [[хошуун]] (кожуун, район), хошуунһаа гадна хоер [[хото]]той (хоорай, город). 

Хошуунда дотороо 116 [[сомон]] (сумон), сомондонь сааша [[арбан|арбадта]] (арбан) хубаагддааг.

{| align=center border=1 cellpadding=4 cellspacing=0 style="margin: 0 0 0 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:left; font-size: 95%;"
|- style="text-align:center; background: #efefef; border-bottom:2px solid gray;"
! №
! Нютаг<br>(хошуун, хото)
! Ород нэрэ<br>(район, город)
! Уряанхай нэрэ<br>(кожуун, хоорай)
! Талмай<ref name="azstat">[http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/AP_1.shtml "Territories, number, density of population and territorial units by economic and administrative regions of Azerbaijan Republic"], The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan.</ref><br/>(км²)
! Хүн зон<br/>(2010)<ref name="einwohner">Einwohnerzahlen vom 1. Januar 2010 (Berechnung)</ref>
|-  style="background: #f0f0f0;"
|align="center" |I
|align="left" |[[Кызыл]] хото
|align="left" |Кызыл
|align="left" |Кызыл
|align="right"|200 км²
|align="right"|109,986
|- style="background: #f0f0f0;"
|align="center" |II
|align="left" |[[Ак-Довурак]] хото
|align="left" |Ак-Довурак
|align="left" |Ак-Довурак
|align="right"|49 км²
|align="right"|14,458
|-
|align="center" |1
|align="left" |[[Баян-Тайга хошуун]]
|align="left" |Бай-Тайгинский
|align="left" |Бай-Тайга
|align="right"|7,923 км²
|align="right"|12,453
|-
|align="center" |2
|align="left" |[[Баруун-Хэмчиг хошуун]]
|align="left" |Барун-Хемчикский
|align="left" |Барыын-Хемчик 
|align="right"|1,050  км²
|align="right"|100,600
|-
|align="center" |3
|align="left" |[[Зүүн-Хэмчиг хошуун]]
|align="left" |Дзун-Хемчикский
|align="left" |Чөөн-Хемчик
|align="right"|6,485 км²
|align="right"|21,170
|-
|align="center" |4
|align="left" |[[Хаахэм хошуун]]
|align="left" |Каа-Хемский
|align="left" |Каа-Хем
|align="right"|25,726 км²
|align="right"|12,734
|-
|align="center" |5
|align="left" |[[Кызыл хошуун]]
|align="left" |Кызылский
|align="left" |Кызыл
|align="right"|8,527 км²
|align="right"|24,991
|-
|align="center" |6
|align="left" |[[Мүнгэн-Тайга хошуун]]
|align="left" |Монгун-Тайгинский
|align="left" |Мөңгүн-Тайга
|align="right"|4,414 км²
|align="right"|6,299
|-
|align="center" |7
|align="left" |[[Үбэр хошуун]]
|align="left" |Овюрский
|align="left" |Өвүр
|align="right"|4,523 км²
|align="right"|8,018
|-
|align="center" |8
|align="left" |[[Бэехэм хошуун]]
|align="left" |Пий-Хемский
|align="left" |Бий-Хем
|align="right"|8,194 км²
|align="right"|11,099
|-
|align="center" |9
|align="left" |[[Сүтэ-Нуур хошуун]]
|align="left" |Сут-Хольский
|align="left" |Сүт-Хөл
|align="right"|6,691 км²
|align="right"|8,689
|-
|align="center" |10
|align="left" |[[Тагнын хошуун]]
|align="left" |Тандинский
|align="left" |Таңды
|align="right"|5,092 км²
|align="right"|13,994
|-
|align="center" |11
|align="left" |[[Тэрэ-Нуурай хошуун]]
|align="left" |Тере-Хольский
|align="left" |Тере-Хөл
|align="right"|10,050 км²
|align="right"|1,873
|-
|align="center" |12
|align="left" |[[Тэсхэм хошуун]]
|align="left" |Тес-Хемский
|align="left" |Тес-Хем
|align="right"|6,691 км²
|align="right"|9,596
|-
|align="center" |13
|align="left" |[[Тожо хошуун]]
|align="left" |Тоджинский
|align="left" |Тожу
|align="right"|44,757 км²
|align="right"|6,170
|-
|align="center" |14
|align="left" |[[Үлэгхэм хошуун]]
|align="left" |Улуг-Хемский
|align="left" |Улуг-Хем
|align="right"|5,335 км²
|align="right"|19,507
|-
|align="center" |15
|align="left" |[[Чаа-Нуурай хошуун]]
|align="left" |Чаа-Хольский кожуун
|align="left" |Чаа-Хөл
|align="right"|2,903 км²
|align="right"|6,577
|-
|align="center" |16
|align="left" |[[Чэди-Нуурай хошуун]]
|align="left" |Чеди-Хольский
|align="left" |Чеди-Хөл
|align="right"|3,706 км²
|align="right"|8,171
|-
|align="center" |17
|align="left" |[[Эрзин хошуун]]
|align="left" |Эрзинский
|align="left" |Эрзин
|align="right"|11,081 км²
|align="right"|8,637
|-
|}

== Ажаглалата ==
<references/>

== Холбооһон ==
{{Commonscat|Tuva}}
* [http://gov.tuva.ru/ Официальный сайт Республики Тыва] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140212070308/http://gov.tuva.ru/ |date=2014-02-12 }} ({{rus icon}})
* [http://www.tuvamuseum.ru/ Национальный музей Республики Тыва] ({{rus icon}})
* [http://www.tuvastat.ru/ Сайт Территориального органа ФСГС по Республике Тыва] ({{rus icon}})
* [http://whp057.narod.ru/twva.htm Административные преобразования в Туве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928014050/http://whp057.narod.ru/twva.htm |date=2011-09-28 }} ({{rus icon}})
* [http://vbrg.ru/articles/istorija_rusi/istorija_tuvy/ История Тувы] ({{rus icon}})
* [http://www.vostok-sibir.ru/tuva.html Географическое описание Тувы] ({{rus icon}})

{{Сибириин холбооной тойрог}}
{{Оросой холбоото улас}}

<!-- Categories -->
[[Категори:Тува Республика| ]]
[[Категори:Уряанхай]]


{{stub}}

<!-- Interwikis -->