# Польшо
Бүгэдэ Найрамдаха Польшо Улас (польшоор Rzeczpospolita Polska) — Түб Европодо оршодог улас. Хойто талаараа Балтиин тэнгисээр хүреэлэгдэжэ, зүүн талаараа Орос (Калининградай можо), Литва, Беларусь, Украина, урда талаараа Словаки, Чехи, баруун талаараа Германи гэхэ долоон уластай газараар хилэлдэг. Польшын ниитэ газар нютагынь 312,679 км² болоод энэ дэлхэйдэ даланда, Европодо юһэндэ ороно. Хүн зониинь 38,5 сая үлүү болоод энэ дэлхэйдэ гуша дүрбэндэ жагсадаг.
Ниислэл хотонь — Варшава. Албан ёһоной хэлэниинь — польшо хэлэн. 
Польшо болбол нэгэдэмэл улас, парламентын бүгэдэ найрамдаха улас юм. Юрэнхылэгшэнь — Анджей Дуда. Юрэнхы-сайд — Дональд Туск. Засаг захиргаанай талаар 16 аймагта (воеводолиг) хубаагдана.

## Газар зүй
Польшын эгээн үндэр сэг хадаа Татра шэлэ нюруунда Словакиин хилэһээ хажууда оршодог Рысы уула (далайн түбшэнһээ дээшэ 2499 м) юм. Татрын гадна баһа Судетэ уула, Малопольска үндэрлиг ба Люблинэй үндэрлиг байдаг. Польшын хойто ба түб хэһэгүүдыень Польшын доодо газар эзэлнэ. Польшын ехэ гол мүрэд (тэрэ тоодо Висла, Одер, Варта, Баруун Буг) Балтиин тэнгистэй холбоотой байгаад тээбэриин зам болоно. Польшо гурван шухала Балтиин порт боомтотой (Гданьск, Гдыня, Щецин) болон түмэр замай сүлжээтэй. Нютаг дэбисхэрэй 28 % ойгоор бүрхөөһэн газар байна.
Польшын хойто зүгтэ Балтиин тэнгис оршодог болон газараар долоон уласуудта хилэлдэг:
- Баруун зүгтэ  Германида — 467 км,
- Баруун-урда зүгтэ  Чехидэ — 796 км,
- Урда зүгтэ  Словакида — 541 км,
- Зүүн-урда зүгтэ  Украинада — 535 км,
- Зүүн зүгтэ  Беларусьта — 418 км,
- Зүүн-хойто зүгтэ  Литвада — 104 км ба  Оросто (Калининградай можо) — 210 км.

Тэрэнэй гадна, Польшо Балтиин тэнгисэй эдэй засагай бүһэ нютагаар Даниин ба Швециин эдэй засагай бүһэ нютагуудта хилэлдэг.
Польшын хилын ниитэ утань — 3511 км, тэрэнэй дунда — 3071 км газарай хилэ болон 440 км далайн хилэ юм.

## Түүхэ
Хүрэл зэбсэгэй үедэ мүнөө сагай Польшын нютаг дэбисхэртэ унетицын, тшинецэй, лужицын соёлнууд тарааһан байгаа. МЭҮ IV-III зуун жэлдэ Силези ба Бага Польшо руу кельт удхатан нүүжэ ерэбэ. Античнэ үедэ Польшодо кельт, герман ба балт арад түмэн ажаһууба. Эртэ үедэ Польшын дэбисхэр нютагта герман скирууд ба лугийнууд гэжэ яһатад ажаһууба. Һүүл античнэ үедэ Польшын дэбисхэртэ славяншуудай этногенез үргэлжэбэ. Римэй үеын эсэстэ германшууд Польшые орхижо баян Баруун Европодо нүүжэ ошобо. 

### Дунда зуун жэлэй үе (877—1569)
VII зуун жэлэй һүүлдэ Польшодо гүнлигүүд ба бага хаанта уласууд бии болоно. Энэ үедэ Польшодо полянууд , лендзянууд, куявянууд, поморянууд, мазовшууд, вислянууд, слензянууд (Силезидэ) гэхэ мэтэ удхатан ажаһууба. IX ба X зуунда полянууд ондоо славян яһатаниие диилэжэ ерэһэн байна. 966 ондо I Мешко христосой шажаниие баталжа, Европоһоо лама санваартаниие уриба. Пяст обогой доро Гнезно Польшын түрүүшын ниислэл хото боложо, 1000 ондо Познань түрүүшын архиепискобой шэрээ болобо. 1025 ондо I Мешкогой хүбүүн I Зоригто Болеслав хаанай соло абаба. 999 ондо Болеслав Чехиһээ ерээдүйн Краковтой Бага Польшые эзэлэн абаба; Арюун Римэй эзэнтэ гүрэнтэй дайлажа Лужица ба Мильско эзэлбэ. Болеслав Киевэй гүн Хараалта Святополктой ураг түрэл боложо, Святополкын аха Сэсэн Ярослав Владимировичда эсэргүү тулаалжа 1018 ондо Киевые эзэлбэ.
Хүбүүниинь II Һула Мешко гансата Германитай, Чехитэй ба Русьтай тулаалжа эсэгынгээ бүхы шахуу эзэлһэн газарые алдан, 1033 ондо хаан солоһоо татагалзан арсаба. Тэрэнэй наһа бараһанай һүүлээр эмхи гуримгүй анархиин үе эхилээд, буһалгаашадай Польшоһоо үлдэһэн тэрэнэй хүбүүн I Һэргээгшэ Казимир бэрхэшээлтэй эрхэ мэдэлээ һэргээбэ. Тэрэнэй хүбүүниинь II Үгөөмэр Болеслав (1058—1079) Польшын байнгын хүсэ һэргээжэ 1076 ондо дахин хаан соло абаба. 1068 ондо түрэл Изяслав Ярославичые дэмжэжэ Киев хотые эзэмдэбэ. Тэрэ нюуса хэлсээнэй үрэ дүндэ унагааһан байгаа; харин III Годигор аматай Болеславай (1102—1138) хааншалгын үедэ эртэ Польшо хаанта улас һүүлшынхиеэ һалбаран бадараа. 1109 ондо Болеслав герман эзэн хаанай добтолон оролгые сохижо, 1122 ондо бүхы шахуу Поморье эзэмдэбэ. Гэһэншье һаа, тэрэнэй наһа бараһанай һүүлээр Польшодо феодалой хубаагдалай үе эхилбэ. «Годигор аматай Болеславай захидалай» ёһоор (1138), Польша дүрбэн ханхүбүүдэй дунда хубаагдаба. Аха хүбүүниинь ехэ гүнэй соло абажа ехэ хаанай газар нютагые (Гнезно агуулһан Ехэ Польшо болон Краковые агуулһан Бага Польшо) абаба. Үрэ дүндэ хэдэ хэдэн гүнлигүүд бии болоһон: Куяви, Мазови, Силези, Поморье, Сандомир гэхэ мэтэ. 1240 ондо монголшууд Польшые добтолжо, Польшын ба христосой шажантан хүсэниие Легницын тулалдаанда бутаран сохижо II Хенрик хааниие алаба.
Польшын нэгэдэн һэргээлтэ I Владислав Локетекай хааншалгын үедэ (1320 — 1333 он) эхилбэ. Эмхи гуримгүй үедэ Тевтон орден хойто Польшодо баазые олобо. Тэдэнэй хүсэ шадалынь миин лэ Танненбергын байлдаанда (1410) Польшо-Литвагай хүсэнэй гарта илагдан эбдэржэ сохигдошоһон; Торуниин хоёрдугаар хэрээгээр (1466) тэдэ Польшын хаашуулай вассалнар болобо. III Ехэ Казимирэй наһа бараһанай һүүлдэ Пяст хаан обогой гол лини һүнэжэ мүхэбэ. III Казимирэй һүүлдэ Польшын хаан титим тэрэнэй зээ хүбүүндэ Унгарай хаан Ехэ Лайошто хүрэбэ. 1374 ондо, Лайош шляхтада Кошицын эрхэ үгэбэ. Тэрэнэй одхон басаган Ядвига 1384 ондо хаан шэрээндэ титимлэгдэбэ (1384–1399 хүрэтэр хааншалба).
Ядвига Литвагай ехэ гүн II Владислав Ягеллотой гэрлэбэ. 1572 оной болотор Польшодо Ягеллон обогой хааншалһан үе Польшын алтан үе гэжэ хэлэнэ. Унгар, Москва, Молдави, Османуудтай ходо дайлажа Балтиин тэнгисһээ Хара тэнгис болотор эзэнтэ гүрэниие бии болгобо. III Владислав Варненчик (1434–1344 хааншалһан, 1440 ондо баһа Унгарай хаан болоһон) осман түрэгүүдтэ эсэргүү дайлажа, Варнын байлдаанда алагдаба. V Казимир (1447–92) Польшо ба Литва эжэл болгожо, 1462 ондо тевтон рыцарьнуудые илагдан сохибо. I Сигизмундын хааншалгын үедэ (1506–1548) Һэргэн мандалтын соёл Польшодо ерэбэ. 

### Польшо-Литва (1569—1795)
II Сигизмунд Августын хааншалгын үедэ (1548–1572) Польшо ба Литва албанай ёһоор нэгэдэжэ Люблинэй униин үрэ дүндэ Польшын титимэй ба Литва ехэ гүнлигэй Речь Посполитой гэжэ гүрэниие бии болгобо.
1572 оной зунда II Сигизмунд Август наһан бараһанай һүүлээр Ягеллон хаан обог мүхэжэ һүйрээд, 1573 оной хуралдаан дээрэ Франциин хаанай дүү хүбүүн Һенрик Валуа хаанаар һунгагдаа бэлэй. Һенрих хаанаар һунгагдахын тухай зарлигые үгыхын урда Польшын хурал об тэрэнһээ хэдэ хэдэн уялга абаһан байна. Тэрэ уялганууд хадаа Һенрик Речь Посполитойн гүрэнэй үри түлэхэ, жэл бүри гүрэнэй мүнгэн санда 40 мянган флорин оруулха, хаанай засагые хизаарлаха «Зүйлнүүдые», баталха бэлэй. Польшодо табан һара үнгэрһэн хойно, Һенрик Францида гүйжэ бууба. 1576 ондо Трансильваниин гүн Стефан Баторий (1575 – 1586) шэнэ хаанаар һунгагдаба. 1582 оной 1 һарада Речь Посполитой ородуудтай Ям-Запольскийн хэрээ баталжа, Ливони ба Полоцкын орониие эзэмдэбэ. 1590-ээд ондо Украинада ба Белорусьта арадай буһалгаан болобо (К. Косинскийн ба С. Наливайкогой буһалгаан) . 1596 ондо Брестын уни баталагдаба. 
Стефан Баторийн ба III Сигизмунд хааншалгада Оросые диилэн эзэмдэжэ туршажа байгаа. Ян Замойский (1542 – 1605) тэдэнэй хааншалгын үедэ уласай түрын талаар шухала зүдхэлтэн байгаа. Краковто Вавелиин ордондо гал түймэр болоһоной һүүлээр 1596 ондо III Сигизмунд (1587 – 1632) хаан ордонтоёо Варшава руу зөөжэ ерэһэн. Варшава хото Польшын ниислэл хото болоһон байна. Швециин Ваза хаан обогой хунтайжа байһан III Сигизмунд баһал Швециин хаан болоһон, харин 1598 ондо Швецидэ унагааһанай һүүлдэ заргаяа үргэлжэжэ Швецитэй дайн эхилбэ. Тэрэнэй гадна, 1606—1607 ондо шляхта изагууртанай буһалгааниие даража, османшуудта эсэргүү тэмэсбэ. Тэрэ хаан шэрээнээ IV Владислав (1632–1648) ба II Ян Казимир (1648–68) хүбүүдтэ дамжуулан залгажа үгэһэн юм.
Ян Казимир хааншалалай үень Польшын түүхэдэ «Үер» гэгдэнэ . 1590—1630-аад онуудта феодалай дарлалтын дээрэһээ Украинада Боһдан Хмельницкийнн казагуудай буһалгаан болобо. 1655 ондо X Карл Густав Польшые добтолжо Гданьскын Поморье, Ехэ Польшо ба Литвые эзэмдэбэ. Гансата Оросой Алексей Михайлович хаан зүүн зүгһөө добтолжо Смоленск, Вильно, Киевые эзэмдэбэ. 1656 ондо полягууд контр-добтолго эхилжэ, гүрэнөө задалжа хаяхаһаа аршалба. 1660 оной Оливын энхэ тайбанай хэрээнэй ёһоор Польшо Хойто Ливониие агуулһан абарга томо нютаг дэбисхэрые Швецидэ үгэжэ, Андрусовой эблэрэлэй ёһоор Зүүн Украиные ородуудта алдаба . II Ян Казимирай үхэһэнэй һүүлдэ Ваза хаан обог түгэсэбэ. III Ян Собеский 1683 ондо Веные осман түрэгүүдһөө хамгаалаад, саг зуура Польшын нэрэ хүндые һэргээһэн болобошье, тэрэнэй наһа бараһанай һүүлдэ Польшо бодитогоор бэеэ даанги улас байхаяа болёо һэн. 1686 ондо Польшо ородуудтай «Мүнхэ энхэ тайбангын хэрээ» баталба.
1697 ондо I Пётрын дэмжэһэн Саксониин курфюрст II Август Польшын хаанаар һунгагдаба. Хүсэтэй Август XII Карлда эсэргүү Оростой ба Дани эб холбоо байгуулба. Удаадахи Хойто дайнда (1700–1721) XII Карл Станислав Лещинскийе Польшын хаанаар томилһон. II Августын наһа бараһанай дээрэһээ болоһон Польшын залгамжалалай дайнай (1733 – 1735) үрэ дүндэ, Станислав хаан шэрээниие татагалзан арсажа Саксониин курфюрст III Август (1734 – 1763) Польшын хаан болобо . 
Оросой эзэн хатанай II Екатеринын ба Пруссиин II Фридрих дэмжэһэн II Станислав (1764 – 1795) Польшын һүүлшын хаанаар һунгагдаһан байгаа. 1768 ондо Оросой доминацида эсэргүү Барай конфедераци Франциин туһаламжатайгаар бии болоһон, харин 1772 ондо Оросой сэрэгэй хүсөөр дарагдаба.

### Польшын хубаарилга
1770 ондо, Орос-Түрэг дайнай үедэ (1768—1774), II Фридрих II Екатеринатай Польшые гурбуулан хубаахаяа һанаа. 1772 ондо Австри, Орос, Пруссиин хоорондо Речь Посполитойн нэгэдүгээр хубаарилга болоод, Австри Галициие  абажа, Прусси Зүүн Пруссие эзэлэн абажа, Орос Зүүн Беларусиие (Гомель, Могилёв, Витебск, Двинск) эзэлэн абаба. Һүүлдэнь үшөө хоёр хубаарилга (1793, 1795) боложо Полдшо Европын газарай зурагһаа алга болоо. Оросой эзэнтэ гүрэн эгээн томо хубиие эзэлээ.
1794 оной гурбадугаар һарада Костюшкогой үндэһэнэй эрхэ сүлөөлгын бодолго эхилһэн. Костюшко Краковдо «буһалгаанай ударидагша» гэжэ томилогдобо. Рацлавицедэ Орос сэрэгүүдые добтолон сохижо, Варшава хото руу хүдэлэн ябаад, Вильно хотые эзэлээ. Зунай үедэ буһалгаан бодогшод Орос-Пруссиин сэрэгүүдые Варшавын бүһэлэлтэдэ эсэргүүсэбэ. Харин намарта Орос ба Прусси буһалгааниие даража 1795 ондо Польшын гурбадугаар хубаарилга хээд, Польшо улас үгы болобо.
Тильзитэй хэрээгэй ёһоор (1807), I Наполеон Варшавын ехэ гүнлиг гэжэ Саксониин I Фридрих Август Польшын буфернэ уласые бии болгобо. Наполеоной илагдалай һүүлдэ, Венын конгресс (1814 – 1815) Оросой I Александр эзэн хаанай доро Польшо хаанта уласые (Конгрессэй Польшо) бии болгобо. Польшын баруун хэһэг Австри абажа, Австри Галициие абаад, Краков сүлөөтэ хото болобо.

### Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн
Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнай үедэ Польшын үндэһэнэй үзэлтэнүүдэй анханай хүсэн оролдолго Оросто эсэргүү шэглэһэн байгаа. Юзеф Пилсудскийн ударидаһан Польшын сэрэгүүд хоёр жэлэй турша Германи, Австри-Унгар уласуудай сэрэгүүдтэй зэргэсэн тулалдажа байгаа. 1916 оной арбан нэгэдүгээр һарын 5 үдэртэ Германи ба Австри-Унгар Оросой Польшын хэһэгтэ хаанта уласые тунхаглаһаншье һаа, үнэндөө Польшын засагай газар Германиин хиналта доро табигдаба. Пилсудский ажалһаа гаража, 1917 оной долодугаар һарада баригдаһан байгаа. Харин Польшые хубааһан хүсэнүүд илагдаһанай ушар, 1918 оной арбан нэгэдүгээр һарада Юзеф Пилсудский Польшодо засагые өөрын гарта абаба.
1919 оной Версалиин хэрээгээр Польшо Балтиин тэнгистэ гаралга хүртэжэ Германиһаа Польшын коридор гэжэ Баруун Пруссиие эзэмдэбэ. Данциг сүлөөтэ хото болоод, Силезиин зарим хэһэгүүд һанал асуулгын үрэ дүндэ Польшодо ябаа. Парисай энхэ тайбанай бага хуралда дурадхаһан Польшо-РСФСР хилэ диилэнхи белорусууд ба украиншууд ажаһууһан Польшын зүүн хэһэгые РСФСР-тэ үгэмээр байгаа. Гэһэншье һаа, Польшо улас 1772 оной хилые шаардаһан ушар Зүблэлтэ-Польшын дайн боложо, 1921 оной Ригын хэрээгэй ёһоор Польшо Керзоной шугамай зүүн тээ байһан оронуудые эзэмдэбэ.

### Хоёрдугаар Речь Посполитой (1918—1939)
1919 оной нэгэдүгээр һарада хуули тогтоохо хуралда һунгуули боложо, тэрэ хурал 1921 оной гурбадугаар һарада Польшо уласай Үндэһэн хуулие баталжа, парламентын системые байгуулба. 1922 оной арбан хоёрдугаар һарада Габриель Нарутович түрүүшын юрэнхылэгшээр һунгагдаһаншье һаа, нүгөө һарада баруунрадикал экстремистын алагдаһан байгаа. Тэрэнэй орондо Станислав Войцеховскийн һунгагдаба. 1923-1924 ондо Владислав Грабскийн засаглалай хэһэн эдэй засагай шэнэшлэлнүүд эдэй засагай стабилизацида нэмэри оруулба. 1926 оной табадугаар һарада сэрэг армиин туһаламжатайгаар Юзеф Пилсудский түрын эрьелтэ хэжэ авторитарна дэглэмые бии болгоһон. Пилсудскийтан хуралаар дамжуулан шэнэ үндэһэн хуулиие баталба. 1935 ондо Пилсудский наһа бараһанай дараа тэрэнэй залгамжалагша маршал Эдвард Рыдз-Смиглы эрхэ мэдэлээ хадагалжа шадаба. Гадаада бодолгодо Польшын ударидагшад өөһэдын зүүн болон баруун хүршын хоорондо «тэнсэбэри хүсэнэй» тактикые дагаһан. Харин 1939 оной наймадугаар һарын 23 үдэртэ Нацис Германи, Сталинай СССР-эй хоорондо үлэ добтолхо хэрээ баталһан һүүлдэ 1939 оной юһэдүгээр һарын 1 үдэртэ ба 17 үдэртэ Нацис Германи ба СССР Польшые добтолоод эзэмдэбэ.

### Дэлхэйн хоёрдугаар дайн
1939 оной юһэдүгээр һарын 1 үдэртэ Гурбадугаар Райхай сэрэгүүд Польшо добтолһон. Юһэдүгээр һарын 16-нда германшууд Осовец — Белосток — Бельск — Каменец-Литовск — Влодава — Владимир-Волынский — Замосць — Львов — Самбор шугамда хүрэжэ, Варшавые хүреэлбэ. Юһэдүгээр һарын 17-ндо Ажалшадай ба таряашадай улаан арми Польшо добтолжо, Баруун Беларусь болон Украиные эзэлбэ. Юһэдүгээр һарын 27 үдэртэ Варшава унаһан болон Польшын арми бараг эсэргүүсэлээ зогсоһон. Арбадугаар һарын 5-нда Клееберг жанжанай һүүлшын сэрэгүүд баригдаба. Станислав Миколайчикай ударидаһан Польшын засагай газар Францида, һүүлдэнь Лондондо сүлэлгэдэ гүйбэ.
1940 оной хабарта СССР-эй НКВД Катыниин алалгада 21 857 Польшын эрхэтэдые буудаһан. Зүблэлтын сэрэгүүд Польшодо ерэхэдэ Люблинда түр засагай газар болохо «Польшын үндэһэтэнэй сүлөөлгын хороониие» байгуулагдаһан (1944 оной долодугаар һарын 21). Лондондо сүлэлгэдэ байһан Польшын засагай газар Варшавада бодолго эмхидхэһэн, харин германшууд тэрэниие дараһан байга. Һүүлшын Германиин сэрэгүүд 1945 оной эхеэр Польшоһоо үлэһэн бэлэй.
Ялтын хуралай хэлэлсээрээр (1945 оной 2-р һара) Миколайчик Люблинэй засагай газартай нэгэдээд, шэнэ засагай газар Ехэ Британиин ба АНУ-гай хүлеэн зүбшөөрһэн байгаа. Польшо-Зүблэлтын хилэ Керзоной шугамһаа баруун тээ тогтоһон байгаа болон Германиин репарациин 15% Польшодо хубаарилагдаһан бэлэй. Потсдамай хуралай һүүлдэ Польшо-Германиин хилэ Одер-Нейсе шугамда тогтоһон, Польшо Германиин дэбисхэрэй 101 010 км2 хүртэнхэй. Эдэ нютаг дэбисхэрһээ германшуудые үлдэн гаргаһан.

### Коммунис дэглэм
Дэлхийн хоёрдугаар дайнай үеэр Польшо 6 сая гаран эрхэтэнээ алдаһан байгаа. Коммунист хүн байһан зүблэлтын эрхэтэн Болеслав Берутые юрэнхылэгшээр һунгагдаба. 1949 ондо СССР-эй маршал Константин Рокоссовский Польшын армиин дээдэ командовалагша болон хамгаалхын сайдаар томилогдоһон. 1952 оной Үндэһэн хуулиин ёһоор Польшо зүблэлтын загбар дээрэ Бүгэдэ Найрамдаха Польшо Арад Улас (БНПАУ) болоһон байна.
1956 оной зургадугаар һарада Познаньда хотын ажалшадай ба ажаһуугшадай эсэргүүсэл хүдэлөөн ябагдажа байгаа. 1949 ондо репрессировалһан Владислав Гомулка 1956 оной арбадугаар һарада Польшын ажалшадай нэгэдэһэн намай түб хорооной толгойлогшоор һунгагдаһан байна. Коммунистууд хүсэн шадалаа хадагалжа шадаһан, харин хүдөө ажахын коллективизациие зогсоожо, полягууд үмэнэхи дэглэмһээ үлүү эрхэ сүлөөтэй болгобо. Жээшэнь, Гомулка кардинал Вышинскийе шоронһоо сүлөөлбэ. 
1968 оной наймадугаар һарада БНПАУ ондоо Зүүн Европын уласуудтай сугаараа Чехословаки добтолһон. 1970 оной арбан хоёрдугаар һарада үргэн хэрэглээнэй бараанай үные дээшэлһэнээр Гданьск, Гдыня, Щецин хотодо болоһон ажал хаялта, бодолгын үедэ Гомулкын орондо Эдвард Герекые ПАНН-ай түрүүшын нарин бэшэгэй даргаар томилһон юм. Краковой епископ кардинал Войтыла 1978 ондо римэй папаар һунгагдаһан болон 1979 ондо тэрэ Польшодо айлашалһанда олон зон суглараа.
1980-аад ондо хоол хүнэһэнэй ба гэр байрын хомсодолой ушар Гданьскта Ленин нэрэмжэтэ верфиин ажалшад засагай газарта эсэргүүсэн ажал хаялта хэбэ. Электрик Лех Валенсагай ударидаһан ажал хаялта хэһэн ажалшад «Солидарнощч» (Хамтын ажаллалга) гэжэ хүдэлөөнгые бии болобо. Ушар дээрэһээ Станислав Каня Герекые ПАНН-ай түрүүшын нарин бэшэгэй даргаар һэлгэбэ. Харин засагай газар нүхэсэн байдалые хинажа шадаагүй. 1981 оной хоёрдугаар һарада хамгаалахын сайд генерал Войцех Ярузельский юрэнхы сайдаар, намай юрэнхы нарин бэшэгэй даргаар томилогдоһон байгаа.
1989 ондо «Солидарнощч» дахин хуулишалһан бэлэй. 1989 ондо сүлөөтэй һунгуули эмхидхэгдэбэ. Һунгуулиин үрэ дүндэ «Солидарнощч» сенатда һууриин 99 % болон сеймдэ һууриин 35 % абаба. Ярузельский улас ороной юрэнхылэгшэ болобо. 1989 оной арбан хоёрдугаар һарын 29-ндэ Польшын үндэһэн хуулиие хубилгаһан ба БНПАУ албан ёһоор Бүгэдэ найрамдаха Польшо улас болобо. 

### Мүнөө үе (1989 онһоо хойшо)
1990 оной юрэнхылэгшын һунгуулида Валенса Польшын юрэнхылэгшээр һунгагдаба.
1996 ондо Польшо OECD-иин гэшүүн болоһон болон Европын Холбооной бүрин гэшүүншлэлдэ зорюулһан уридшалһан баримта бэшэгые ерүүлбэ. 1999 оной гурбадугаар һарын 12-һоо НАТО, 2004 оной табадугаар һарын 1-нһээ Европын Холбооной гэшүүн болобо. 2007 оной арбан хоёрдугаар һарын 21-нһээ Шенгенэй оронуудай нэгэ болоһон.
2003 ондо «ГРОМ» гэжэ Польшын сэрэгэй тусхай нэгэжэ (польшоор Wojskowa Formacja Specjalna GROM) Иракта коалициин хүсэнэй добтолгодо хабаадалсаба. 2,9 мянган хүнтэеэ Польшо коалициин табадахи ехэ контингентые эльгээбэ. 2008 ондо Польшо сэрэгшэдээ Иракһаа гаргаба.

## Уласай түрын бодолго
| style="text-align:center;" | style="text-align:center;" \| |
| Анджей Дуда Юрэнхылэгшэ    | Матеуш Моравецкий Юрэнхы сайд |

Польшо улас 1997 оной Үндэһэн хууляар захирагдана. Польшын түрын тэригүүн болбол табан жэлэй хугасаатайгаар хоёрһоо дээшэгүй удаа һунгагдадаг юрэнхылэгшэ юм. Засагай газарай толгойлогшо болохо юрэнхы сайд засагай газартаяа юрэнхылэгшын томилогдожо, хуралай баталагдана. Хуули тогтоохо болохо хоёр танхимтай Үндэһэнэй Шуулган 460 һуудалтай Сеймһээ (доодо танхим) ба 100 һуудалтай Сенатһаа (дээдэ танхим) бүридэнэ. Хоёр байгуулгын гэшүүд дүрбэн жэлэй хугасаагаар һунгагдадаг.

## Эдэй засаг
Польшо хадаа ажаүйлэдбэриин ба хүдөө ажахын гүрэн юм. Дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүн худалдажа абаха шадабариин паритедэй талаар, жэлдэ нэгэ хүндэ 31 430 доллар болоно (2018). 2018 ондо Польшын ХАШ ДНБ 1193 ехэ наяд доллар болобо. 2007 оной III-дахи кварталай эсэстэ Польшын гадаада уялга 204 ехэ наяд 967 сая доллар байгаа.

## Засаг захиргаанай хубаари
Польшо 16 аймагуудһаа (польшоор województwo) бүридэнэ. Аймагууд ээлжээндээ 380 хошуунһаа (польшоор powiat) бүридэдэг, тэрэ тоондо 65 хошуунай эрхэтэй хотонууд байна. Хошуунууд 2478 сомонуудта (польшоор gmina) хубаагдана.
| Туг | Һүлдэ | Аймаг          | Нэрэ                | Ниислэл                            |
| --- | ----- | -------------- | ------------------- | ---------------------------------- |
|     |       | Мазови         | Mazowieckie         | Варшава                            |
|     |       | Доодо Силези   | Dolnośląskie        | Вроцлав                            |
|     |       | Куяви-Поморье  | Kujawsko-Pomorskie  | Быдгощ, Торунь                     |
|     |       | Люблин         | Lubelskie           | Люблин                             |
|     |       | Любуш          | Lubuskie            | Гожув-Великопольський, Зелена Гура |
|     |       | Лудзь          | Łódzkie             | Лудзь                              |
|     |       | Бага Польшо    | Małopolskie         | Краков                             |
|     |       | Ополе          | Opolskie            | Ополе                              |
|     |       | Үбэр Карпата   | Podkarpackie        | Жешув                              |
|     |       | Подляшье       | Podlaskie           | Белосток                           |
|     |       | Поморье        | Pomorskie           | Гданськ                            |
|     |       | Свентокшиск    | Swiętokrzyskie      | Кельце                             |
|     |       | Силези         | Śląskie             | Катовице                           |
|     |       | Ехэ Польшо     | Wielkopolskie       | Познань                            |
|     |       | Варми-Мазури   | Warmińsko-Mazurskie | Ольштын                            |
|     |       | Баруун Поморье | Zachodniopomorskie  | Щецин                              |


## Хүн зон
2008 ондо Польшын хүн зоной тоо 38 116 000 байгаа. Ушар иимэһээ, Европын холбооной зургадахи олон хүнтэй улас юм. Хүн зоной дундажа нягта һиирэгынь нэгэ дүрбэлжэн километрдэ 122 хүн.
Мүнөөнэй Польшо хадаа дэлхэйн эгээн ниитэлиг, гомогеннэ уласуудай дунда нэгэ юм. 2002 оной хүн зоной тоололгын ёһоор, Польшын ажаһуугшадай 96,74 % өөһэдөө полягууд гэжэ нэрлэбэ. 97,8 % гэртэхидтэй польшо хэлээр зугаалдаг гэжэ харюусаба. Гүрэнэй 1,23 % процент ондоо арад түмэндэ харьяалдаг гэжэ хэлэһэн, тэдэнһээ эгээн томо арад түмэд хадаа силезууд (0,45 %), германишууд (0,4 %), белорусууд (0,1 %), украиншууд (0,1 %), цыганууд, еврейнүүд, польшо-литвагай татаарнууд байна.

### Хотонууд
Польшын ниислэл хото болохо Варшава, гурбан боомто хотонуудһаа гадна, Бялысток, Быдгощ, Бытом, Вроцлав, Гливице, Катовице, Краков, Лудзь, Люблин, Познань, Раном, Тарнув, Ченстохова гэхэ мэтэ байна.

## Ном зохёол
- Отв. редактор Дьяков, В. А. Краткая история Польши с древнейших времён до наших дней. — Москва: Наука, 1993. — 528 с.
- Davies, Norman (2005a). God's Playground: A History of Poland, Volume I, 2nd, Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-231-12817-9.
- Wyrozumski, Jerzy (1986). Historia Polski do roku 1505. Warsaw: Polish Scientific Publishers PWN. ISBN 83-01-03732-6.

| Европо |                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     |
|        | Австри · Азербайджан · Албани · Андорра · Беларусь · Бельги · Болгари · Босни ба Герцеговина · Ватикан · Германи · Греци · Гүржи · Дани · Ирланд · Исланд · Испани · Итали · Казахстан · Кипр · Оросой холбоото улас · Латви · Литва · Лихтенштейн · Люксембург · Мальта · Молдави · Монако · Нидерланд · Норвеги · Нэгэдэһэн Хаанта Улас · Польшо · Португал · Румыни · Сан-Марино · Серби · Словак · Словен · Турк · Унгар · Украина · Финланд · Франци · Хойто Македони · Хорвати · Черногори · Чехи · Швейцари · Швеци · Эстони |


Польшо
{{Инфобокс улас
| conventional_long_name   = Бүгэдэ Найрамдаха Польшо Улас
| common_name              = Польшо
| native_name              = Rzeczpospolita Polska ([[Польшо хэлэн|Польш]])
| image_flag               = Flag of Poland.svg
| flag_border              = Flag of Poland (normative).svg
| image_coat               = Herb Polski.svg
| symbol_type                 = {{nowrap|[[Польшо уласай һүлдэ|Түрын һүлдэ]]}}
| flag_type                   = {{nowrap|[[Польшо уласай туг|Түрын туг]]}}
| national_anthem          = "[[Польшо уласай Түрын Дуулал|Mazurek Dąbrowskiego]]"<br />«Домбровскиин мазур бүжэг»</br><div style="padding-top:0.5em;">[[File:Mazurek Dabrowskiego.ogg|center]]</div>
| image_map                = {{Switcher|[[File:EU-Poland (orthographic projection).svg|frameless]]|Show globe|[[File:EU-Poland.svg|upright=1.15|frameless]]|Show map of Europe|default=1}}
| map_caption              = 
| capital                  = [[Файл:Greater coat of arms of Warsaw.svg|21px]] [[Варшава]]
| coordinates              = {{Coord|52|13|N|21|02|E|type:city}}
| largest_city             = capital
| official_languages       = [[Польшо хэлэн|Польшо]]<ref>[[s:en:Constitution of the Republic of Poland/Chapter 1|Constitution of the Republic of Poland]], Article 27.</ref>
| languages_type = Recognised minority languages<!--Protected and/or co-official (regional) languages-->
| ethnic_groups            = 98% [[Полягууд]] </br>2% Бусад
| ethnic_groups_year       = 2011<ref name="GUS97">{{cite book |url=https://stat.gov.pl/files/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5670/22/1/1/struktura_narodowo-etniczna.pdf |title=Struktura narodowo-etniczna, językowa i wyznaniowa ludności Polski. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011 |trans-title=National-ethnic, linguistic and religious structure of Poland. National Census of Population and Housing 2011 |language=pl |publisher=Central Statistical Office |year= 2015 |isbn=978-83-7027-597-6}}</ref><ref name="GUS98">{{cite book |url=https://stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/LUD_ludnosc_stan_str_dem_spo_NSP2011.pdf |title=Ludność. Stan i struktura demograficzno-społeczna. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011 |trans-title=Population. Number and demographical-social structure. National Census of Population and Housing 2011 |language=pl |publisher=Central Statistical Office |year=2013 |isbn=978-83-7027-521-1}}</ref>
| religion                 = 90% [[Христосой шажан|Христосой]] </br>6% Шажангүй </br>1% Бусад</br>3% харюулагүй
| religion_year            = 2019<ref name="2019 Eurobarometer">{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/index.cfm/Survey/getSurveyDetail/instruments/SPECIAL/surveyKy/2251|title=Special Eurobarometer 493, European Union: European Commission, September 2019, pages 229–230|website=ec.europa.eu|language=en|access-date=3 October 2020}}</ref>
| demonym                  = 
| government_type          = {{nowrap|[[Нэгэдэмэл улас|Нэгэдэмэл]] </br>[[Хахад-Юрэнхылэгшын системэ|Хахад</br>Юрэнхылэгшын]]</br> [[бүгэдэ найрамдаха улас|бүгэдэ найрамдаха </br>улас]]}}
| leader_title1            = [[Польшо уласай Юрэнхылэгшэ|Юрэнхылэгшэ]]
| leader_name1             = {{nowrap|[[Анджей Дуда]]}}
| leader_title2            = [[Польшо уласай Юрэнхы сайд|Юрэнхы сайд]]
| leader_name2             = [[Дональд Туск]]
| legislature              = [[Польшын Парламент|Парламент]]
| upper_house              = [[Польшын Сенат|Сенат]]
| lower_house              = ''[[Сейм]]''
| sovereignty_type         = [[Польшын Түүхэ|Түүхэ]]
| established_event1       = Христосой </br>улас болобо
| established_date1        = 966 оной </br>4 һарын 14
| established_event2       = {{nowrap|[[Польшын хаанта улас (1025–1385)|Польшын </br>хаанта улас]]}}
| established_date2        = 1025 оной </br>4 һарын 18
| established_event3       = [[Речь Посполитой]]
| established_date3        = 1569 оной </br>7 һарын 1
| established_event4       = {{nowrap|[[Польшын хубаалга]]}}
| established_date4        = 1795 оной </br>10 һарын 24
| established_event5       = {{nowrap|[[Польшын түүхэ (1918–1939)|2-р бүгэдэ </br>найрамдаха улас]]}}
| established_date5        = 1918 оной </br>11 һарын 11
| established_event6       = {{nowrap|[[Польшын сүлэлгын засагай газар|Сүлэлгын </br>засагай газар]]}}
| established_date6        = 1939 оной </br>9 һарын 17
| established_event7       = {{nowrap|[[Бүгэдэ Найрамдаха Польшо Арад Улас|Бүгэдэ Найрамдаха </br>Арад Улас]]}}
| established_date7        = 1947 оной </br>2 һарын 19
| established_event8      = {{nowrap|[[Польшын түүхэ (1989–мүнөө үе)|3-р бүгэдэ </br>найрамдаха улас]]}}
| established_date8       = 1989 оной </br>12 һарын 31<ref>{{cite web|url=http://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19890750444|title=The Act of December 29, 1989 amending the Constitution of the Polish People's Republic.|publisher=Internetowy System Aktów Prawnych|access-date=18 October 2020}} {{in lang|pl}}</ref>
| area_km2                 = 312696<ref>{{cite web|url=http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/powierzchnia-i-ludnosc-w-przekroju-terytorialnym-w-2018-roku,7,15.html|title=Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2018 roku|last=GUS}}</ref>
| area_footnote            = 
| area_rank                = 69
| area_sq_mi               = 120,696.41 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]-->
| percent_water            = 1.48 <ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref>
| population_estimate      = {{DecreaseNeutral}} 38,268,000<ref>{{cite web|url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/population-size-and-structure-and-vital-statistics-in-poland-by-territorial-divison-as-of-december-31-2019,3,27.html|title=Population. Size and structure and vital statistics in Poland by territorial division. As of December 31, 2019|last=demografia.stat.gov.pl/|website=stat.gov.pl|accessdate=June 28, 2021|archivedate=June 18, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200618203015/https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/population-size-and-structure-and-vital-statistics-in-poland-by-territorial-divison-as-of-december-31-2019,3,27.html}}</ref>
| population_estimate_year = 2020
| population_estimate_rank = 38
| population_density_km2   = 123
| population_density_sq_mi = 319.9 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]] -->
| population_density_rank  = 83
| GDP_PPP                     = {{increase}} $1.363 </br>ехэ наяд<ref name="IMFWEOPL">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=44&pr.y=11&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=964&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=30 October 2019}}</ref>
| GDP_PPP_year                = 2021
| GDP_PPP_rank                = 20
| GDP_PPP_per_capita          = {{increase}} $35,957<ref name="IMFWEOPL" />
| GDP_PPP_per_capita_rank     = 39
| GDP_nominal                 = {{increase}} $642 </br>тэрбүм<ref name="IMFWEOPL" />
| GDP_nominal_year            = 2021
| GDP_nominal_rank            = 22
| GDP_nominal_per_capita      = {{increase}} $16,930<ref name="IMFWEOPL" />
| GDP_nominal_per_capita_rank = 44
| Gini                     = 28.5 <!--number only-->
| Gini_year                = 2019
| Gini_change              = increase <!--increase/decrease/steady-->
| Gini_ref                 = <ref>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tessi190&plugin=1 |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey |publisher=[[Eurostat]] |website=ec.europa.eu |access-date=20 March 2020}}</ref>
| Gini_rank                = 
| HDI                      = 0.880 <!--number only-->
| HDI_year                 = 2019<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year-->
| HDI_change               = increase<!--increase/decrease/steady-->
| HDI_ref                  = <ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/latest-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2020|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=10 December 2019|access-date=10 December 2019|format=PDF}}</ref>
| HDI_rank                 = 35
| currency                 = [[Польшын злотый|Злотый]]
| currency_code            = PLN
| time_zone                = [[Түб Европын Саг|CET]]
| utc_offset               = +1
| utc_offset_DST           = +2
| time_zone_DST            = [[Түб Европын Зунай Саг|CEST]]
| date_format              = 
| drives_on                = 
| calling_code             = +48
| cctld                    = [[.pl]]
| official_website         = 
<!----ORPHANED:
| footnote_?               = 
| footnote_?               = 
 ----->
| today                    = 
}}

'''Бүгэдэ Найрамдаха Польшо Улас''' ({{lang-pl|''Rzeczpospolita Polska''}}) — [[Түб Европо]]до оршодог [[улас]]. Хойто талаараа [[Балтиин тэнгис]]ээр хүреэлэгдэжэ, зүүн талаараа [[Оросой холбоото улас|Орос]] ([[Калининградай можо]]), [[Литва]], [[Беларусь]], [[Украина]], урда талаараа [[Словаки]], [[Чехи]], баруун талаараа [[Германи]] гэхэ долоон уластай газараар хилэлдэг. Польшын ниитэ газар нютагынь 312,679 км² болоод энэ дэлхэйдэ даланда, Европодо юһэндэ ороно. Хүн зониинь 38,5 сая үлүү болоод энэ дэлхэйдэ гуша дүрбэндэ жагсадаг.

Ниислэл хотонь — [[Варшава]]. Албан ёһоной хэлэниинь — [[польшо хэлэн]]. 

Польшо болбол [[нэгэдэмэл улас]], [[парламент]]ын [[бүгэдэ найрамдаха улас]] юм. Юрэнхылэгшэнь — [[Анджей Дуда]]. Юрэнхы-сайд — [[Дональд Туск]]. Засаг захиргаанай талаар 16 аймагта (воеводолиг) хубаагдана.

== Газар зүй ==
Польшын эгээн үндэр сэг хадаа [[Татра уула|Татра шэлэ нюруунда]] Словакиин хилэһээ хажууда оршодог [[Рысы уула]] (далайн түбшэнһээ дээшэ 2499 м) юм. Татрын гадна баһа [[Судетэ уула]], [[Малопольска үндэрлиг]] ба [[Люблинэй үндэрлиг]] байдаг. Польшын хойто ба түб хэһэгүүдыень Польшын доодо газар эзэлнэ. Польшын ехэ гол мүрэд (тэрэ тоодо [[Висла мүрэн|Висла]], [[Одер мүрэн|Одер]], [[Варта гол|Варта]], [[Баруун Буг гол|Баруун Буг]]) [[Балтиин тэнгис]]тэй холбоотой байгаад тээбэриин зам болоно. Польшо гурван шухала Балтиин порт боомтотой ([[Гданьск]], [[Гдыня]], [[Щецин]]) болон түмэр замай сүлжээтэй. Нютаг дэбисхэрэй 28 % ойгоор бүрхөөһэн газар байна.

Польшын хойто зүгтэ [[Балтиин тэнгис]] оршодог болон газараар долоон уласуудта хилэлдэг<ref name="Mały Rocznik Statystyczny Polski 2018">[http://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5515/1/19/1/maly_rocznik_statystyczny_polski_2018.pdf Mały Rocznik Statystyczny Polski 2018]</ref>:
* Баруун зүгтэ {{Flagicon|Германи}} [[Германи]]да — 467 км,
* Баруун-урда зүгтэ {{Flagicon|Чехи}} [[Чехи]]дэ — 796 км,
* Урда зүгтэ {{Flagicon|Словаки}} [[Словаки]]да — 541 км,
* Зүүн-урда зүгтэ {{Flagicon|Украина}} [[Украина]]да — 535 км,
* Зүүн зүгтэ {{Flagicon|Беларусь}} [[Беларусь]]та — 418 км,
* Зүүн-хойто зүгтэ {{Flagicon|Литва}} [[Литва]]да — 104 км ба {{Flagicon|RUS}} [[Оросой холбоото улас|Оросто]] ([[Калининградай можо]]) — 210 км.

Тэрэнэй гадна, Польшо Балтиин тэнгисэй эдэй засагай бүһэ нютагаар [[Дани]]ин ба [[Швеци]]ин эдэй засагай бүһэ нютагуудта хилэлдэг.

Польшын хилын ниитэ утань — 3511 км, тэрэнэй дунда — 3071 км газарай хилэ болон 440 км далайн хилэ юм.

== Түүхэ ==
[[Файл:Polska-992-1025-ru.png|266px|thumb|left|225px|Польшо 992—1025]]
[[Хүрэл зэбсэгэй үе]]дэ мүнөө сагай Польшын нютаг дэбисхэртэ [[унетицын соёл|унетицын]], [[тшинецэй соёл|тшинецэй]], [[лужицын соёл|лужицын]] соёлнууд тарааһан байгаа. {{МЭҮ|IV-III зуун жэлдэ}} [[Силези аймаг|Силези]] ба [[Бага Польшын аймаг|Бага Польшо]] руу [[кельдүүд|кельт]] удхатан нүүжэ ерэбэ. Античнэ үедэ Польшодо кельт, герман ба балт арад түмэн ажаһууба. Эртэ үедэ Польшын дэбисхэр нютагта герман скирууд ба лугийнууд гэжэ яһатад ажаһууба. Һүүл античнэ үедэ Польшын дэбисхэртэ [[славяншууд]]ай этногенез үргэлжэбэ<ref>''U źródeł Polski'' (Origins of Poland), pp. 86-121.</ref>. [[Римэй эзэнтэ гүрэн|Римэй]] үеын эсэстэ германшууд Польшые орхижо баян Баруун Европодо нүүжэ ошобо. 

=== Дунда зуун жэлэй үе (877—1569) ===
VII зуун жэлэй һүүлдэ Польшодо гүнлигүүд ба бага хаанта уласууд бии болоно. Энэ үедэ Польшодо [[полянууд]] , [[лендзянууд]], [[куявянууд]], [[поморянууд]], [[мазовшууд]], [[вислянууд]], [[слензянууд]] (Силезидэ) гэхэ мэтэ удхатан ажаһууба. IX ба X зуунда полянууд ондоо славян яһатаниие диилэжэ ерэһэн байна. 966 ондо [[I Мешко]] [[христосой шажан]]иие баталжа, Европоһоо лама санваартаниие уриба<ref>''Archeologia Żywa'' (Living Archeology), special English issue 2005. Публикация по заказу Центра по защите археологического наследия в Варшаве.</ref>. [[Пяст обог]]ой доро [[Гнезно]] Польшын түрүүшын ниислэл хото боложо, 1000 ондо [[Познань]] түрүүшын архиепискобой шэрээ болобо. 1025 ондо I Мешкогой хүбүүн [[I Зоригто Болеслав]] хаанай соло абаба. 999 ондо Болеслав Чехиһээ ерээдүйн Краковтой Бага Польшые эзэлэн абаба; [[Арюун Римэй эзэнтэ гүрэн]]тэй дайлажа Лужица ба Мильско эзэлбэ. Болеслав [[Киевэй Русь|Киевэй]] гүн [[Святополк Владимирович|Хараалта Святополктой]] ураг түрэл боложо, Святополкын аха [[Сэсэн Ярослав Владимирович]]да эсэргүү тулаалжа 1018 ондо [[Киев]]ые эзэлбэ.
Хүбүүниинь [[II Мешко|II Һула Мешко]] гансата Германитай, Чехитэй ба Русьтай тулаалжа эсэгынгээ бүхы шахуу эзэлһэн газарые алдан, 1033 ондо хаан солоһоо татагалзан арсаба. Тэрэнэй наһа бараһанай һүүлээр эмхи гуримгүй анархиин үе эхилээд, буһалгаашадай Польшоһоо үлдэһэн тэрэнэй хүбүүн [[I Һэргээгшэ Казимир]] бэрхэшээлтэй эрхэ мэдэлээ һэргээбэ. Тэрэнэй хүбүүниинь [[II Үгөөмэр Болеслав]] (1058—1079) Польшын байнгын хүсэ һэргээжэ 1076 ондо дахин хаан соло абаба. 1068 ондо түрэл [[Изяслав Ярославич]]ые дэмжэжэ Киев хотые эзэмдэбэ. Тэрэ нюуса хэлсээнэй үрэ дүндэ унагааһан байгаа; харин [[III Годигор аматай Болеслав]]ай (1102—1138) хааншалгын үедэ эртэ Польшо хаанта улас һүүлшынхиеэ һалбаран бадараа. 1109 ондо Болеслав герман эзэн хаанай добтолон оролгые сохижо, 1122 ондо бүхы шахуу [[Поморье]] эзэмдэбэ. Гэһэншье һаа, тэрэнэй наһа бараһанай һүүлээр Польшодо феодалой хубаагдалай үе эхилбэ. «Годигор аматай Болеславай захидалай» ёһоор (1138), Польша дүрбэн ханхүбүүдэй дунда хубаагдаба. Аха хүбүүниинь ехэ гүнэй соло абажа ехэ хаанай газар нютагые (Гнезно агуулһан Ехэ Польшо болон Краковые агуулһан Бага Польшо) абаба. Үрэ дүндэ хэдэ хэдэн гүнлигүүд бии болоһон: [[Куяви]], [[Мазови]], [[Силези]], [[Поморье]], [[Сандомир]] гэхэ мэтэ. 1240 ондо [[Ехэ Монгол Улас|монголшууд]] Польшые добтолжо, Польшын ба христосой шажантан хүсэниие [[Легницын тулалдаан]]да бутаран сохижо [[II Хенрик]] хааниие алаба<ref name="playground I xxvii-xxviii"/>.

Польшын нэгэдэн һэргээлтэ [[I Владислав Локетек]]ай хааншалгын үедэ (1320 — 1333 он) эхилбэ. Эмхи гуримгүй үедэ [[Тевтон орден]] хойто Польшодо баазые олобо. Тэдэнэй хүсэ шадалынь миин лэ [[Танненбергын байлдаан]]да (1410) [[Речь Посполитой|Польшо-Литвагай]] хүсэнэй гарта илагдан эбдэржэ сохигдошоһон; [[Торуниин хоёрдугаар хэрээ]]гээр (1466) тэдэ Польшын хаашуулай вассалнар болобо. [[III Казимир|III Ехэ Казимирэй]] наһа бараһанай һүүлдэ Пяст хаан обогой гол лини һүнэжэ мүхэбэ. III Казимирэй һүүлдэ Польшын хаан титим тэрэнэй зээ хүбүүндэ Унгарай хаан [[I Лайош|Ехэ Лайошто]] хүрэбэ<ref name="playground I xxvii-xxviii">{{Harvnb|Davies|2005a}}</ref>. 1374 ондо, Лайош [[шляхта]]да [[Кошицын эрхэ]] үгэбэ.<ref name="playground I xxvii-xxviii"/> Тэрэнэй одхон басаган [[Ядвига хатан хаан|Ядвига]] 1384 ондо хаан шэрээндэ титимлэгдэбэ (1384–1399 хүрэтэр хааншалба)<ref name="Wyrozumski 171-177">{{Harvnb|Wyrozumski|1986|pp=171–177}}.</ref>.

Ядвига Литвагай ехэ гүн [[Ягайло|II Владислав Ягеллотой]] гэрлэбэ. 1572 оной болотор Польшодо [[Ягеллон обог]]ой хааншалһан үе Польшын алтан үе гэжэ хэлэнэ. Унгар, [[Москва гүнтэ улас|Москва]], Молдави, [[Османай эзэнтэ гүрэн|Османуудтай]] ходо дайлажа Балтиин тэнгисһээ [[Хара тэнгис]] болотор эзэнтэ гүрэниие бии болгобо. [[III Владислав Варненчик]] (1434–1344 хааншалһан, 1440 ондо баһа Унгарай хаан болоһон) осман түрэгүүдтэ эсэргүү дайлажа, [[Варнын байлдаан]]да алагдаба. [[V Казимир]] (1447–92) Польшо ба Литва эжэл болгожо, 1462 ондо тевтон рыцарьнуудые илагдан сохибо. [[I Сигизмунд]]ын хааншалгын үедэ (1506–1548) [[Һэргэн мандалтын үе|Һэргэн мандалтын]] соёл Польшодо ерэбэ. 

=== Польшо-Литва (1569—1795) ===
[[Файл:Polish-Lithuanian-Commonwealth-1635-ru.png|thumb|left|300px|Речь Посполитой 1635 ондо]]
[[II Сигизмунд Август]]ын хааншалгын үедэ (1548–1572) Польшо ба Литва албанай ёһоор нэгэдэжэ [[Люблинэй уни]]ин үрэ дүндэ [[Речь Посполитой|Польшын титимэй ба Литва ехэ гүнлигэй Речь Посполитой]] гэжэ гүрэниие бии болгобо.
1572 оной зунда II Сигизмунд Август наһан бараһанай һүүлээр Ягеллон хаан обог мүхэжэ һүйрээд{{sfn|Дьяков|1993|с =56}}, 1573 оной хуралдаан дээрэ [[Франци хаанта улас|Франциин]] хаанай дүү хүбүүн [[III Анри (Франциин хаан)|Һенрик Валуа]] хаанаар һунгагдаа бэлэй. Һенрих хаанаар һунгагдахын тухай зарлигые үгыхын урда Польшын хурал об тэрэнһээ хэдэ хэдэн уялга абаһан байна. Тэрэ уялганууд хадаа Һенрик Речь Посполитойн гүрэнэй үри түлэхэ, жэл бүри гүрэнэй мүнгэн санда 40 мянган [[флорин]] оруулха, хаанай засагые хизаарлаха «[[Һенригэй зүйлнүүд|Зүйлнүүдые]]», баталха бэлэй{{sfn|Дьяков|1993|с =57}}. Польшодо табан һара үнгэрһэн хойно, Һенрик Францида гүйжэ бууба. 1576 ондо Трансильваниин гүн [[Стефан Баторий]] (1575 – 1586) шэнэ хаанаар һунгагдаба{{sfn|Дьяков|1993|с =58}}. 1582 оной 1 һарада Речь Посполитой [[Москвагай хаанта улас|ородуудтай]] [[Ям-Запольскийн хэрээ]] баталжа, [[Ливони]] ба [[Полоцк]]ын орониие эзэмдэбэ. 1590-ээд ондо Украинада ба Белорусьта арадай буһалгаан болобо ([[Косинскийн буһалгаан|К. Косинскийн]] ба [[Наливайкогой буһалгаан|С. Наливайкогой буһалгаан]]) {{sfn|Дьяков|1993|с =59}}. 1596 ондо [[Брестын уни]] баталагдаба{{sfn|Дьяков|1993|с =68}}. 

Стефан Баторийн ба [[III Сигизмунд]] хааншалгада Оросые диилэн эзэмдэжэ туршажа байгаа. [[Ян Замойский]] (1542 – 1605) тэдэнэй хааншалгын үедэ уласай түрын талаар шухала зүдхэлтэн байгаа. Краковто [[Вавель|Вавелиин ордондо]] гал түймэр болоһоной һүүлээр 1596 ондо III Сигизмунд (1587 – 1632) хаан ордонтоёо Варшава руу зөөжэ ерэһэн. Варшава хото Польшын ниислэл хото болоһон байна<ref>{{книга|автор=Медерский, Л. А.|заглавие=Варшава|ссылка=|место=|издательство=Изд-во литературы по строительству|год=1967|страницы=15|isbn=}}</ref>. [[Швеци]]ин [[Ваза обог|Ваза]] хаан обогой хунтайжа байһан III Сигизмунд баһал Швециин хаан болоһон, харин 1598 ондо Швецидэ унагааһанай һүүлдэ заргаяа үргэлжэжэ [[Польшо-Швециин дайн (1600—1611)|Швецитэй дайн]] эхилбэ. Тэрэнэй гадна, 1606—1607 ондо шляхта изагууртанай буһалгааниие даража, османшуудта эсэргүү тэмэсбэ. Тэрэ хаан шэрээнээ [[IV Владислав]] (1632–1648) ба [[II Ян Казимир]] (1648–68) хүбүүдтэ дамжуулан залгажа үгэһэн юм.

Ян Казимир хааншалалай үень Польшын түүхэдэ «[[Швециин үер|Үер]]» гэгдэнэ {{sfn|Дьяков|1993|с =70}}. 1590—1630-аад онуудта феодалай дарлалтын дээрэһээ Украинада [[Боһдан Хмельницкийн]]н казагуудай буһалгаан болобо{{sfn|Дьяков|1993|с =68}}. 1655 ондо [[X Карл Густав]] Польшые добтолжо Гданьскын Поморье, Ехэ Польшо ба Литвые эзэмдэбэ. Гансата Оросой [[Алексей Михайлович]] хаан зүүн зүгһөө добтолжо [[Смоленск]], [[Вильнюс|Вильно]], [[Киев]]ые эзэмдэбэ. 1656 ондо полягууд контр-добтолго эхилжэ, гүрэнөө задалжа хаяхаһаа аршалба. 1660 оной [[Оливын хэрээ|Оливын энхэ тайбанай хэрээнэй]] ёһоор Польшо Хойто Ливониие агуулһан абарга томо нютаг дэбисхэрые Швецидэ үгэжэ, [[Андрусовой эблэрэл]]эй ёһоор Зүүн Украиные ородуудта алдаба {{sfn|Дьяков|1993|с =70}}. II Ян Казимирай үхэһэнэй һүүлдэ Ваза хаан обог түгэсэбэ. [[III Ян Собеский]] 1683 ондо [[Венэ|Веные]] осман түрэгүүдһөө хамгаалаад, саг зуура Польшын нэрэ хүндые һэргээһэн болобошье, тэрэнэй наһа бараһанай һүүлдэ Польшо бодитогоор бэеэ даанги улас байхаяа болёо һэн. 1686 ондо Польшо ородуудтай «[[Мүнхэ энхэ тайбан (1686)|Мүнхэ энхэ тайбангын хэрээ]]» баталба.

1697 ондо [[I Пётр]]ын дэмжэһэн [[Саксони]]ин курфюрст [[Хүсэтэй Август|II Август]] Польшын хаанаар һунгагдаба. Хүсэтэй Август [[XII Карл]]да эсэргүү [[Оросой эзэнтэ гүрэн|Оростой]] ба [[Дани]] эб холбоо байгуулба. Удаадахи [[Хойто дайн]]да (1700–1721) XII Карл [[Станислав Лещинский]]е Польшын хаанаар томилһон. II Августын наһа бараһанай дээрэһээ болоһон [[Польшын залгамжалалай дайн]]ай (1733 – 1735) үрэ дүндэ, Станислав хаан шэрээниие татагалзан арсажа Саксониин курфюрст [[III Август]] (1734 – 1763) Польшын хаан болобо {{sfn|Дьяков|1993|с =70}}. 

Оросой эзэн хатанай [[II Екатерина|II Екатеринын]] ба [[Прусси хаанта улас|Пруссиин]] [[II Фридрих]] дэмжэһэн [[Станислав Август Понятовский|II Станислав]] (1764 – 1795) Польшын һүүлшын хаанаар һунгагдаһан байгаа. 1768 ондо Оросой доминацида эсэргүү [[Барай конфедераци]] Франциин туһаламжатайгаар бии болоһон, харин 1772 ондо Оросой сэрэгэй хүсөөр дарагдаба<ref name=autogenerated1>{{книга|автор=|заглавие=Иллюстрированная энциклопедия «Руссика». История России. XVIII—XX вв|ссылка=https://books.google.ru/books?id=F6pdfR4UIE0C&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false|место=М.|издательство=ОЛМА Медиа Групп|год=2004|страницы=378|isbn=}}</ref>.

=== Польшын хубаарилга ===
[[Файл:Разделы-Польши.gif|thumb|upright=1.2|Речь Посполитойн хубаарилганууд]]
1770 ондо{{sfn|Дьяков|1993|с =86}}, [[Орос-Түрэг дайн (1768—1774)|Орос-Түрэг дайнай]] үедэ (1768—1774)<ref name=autogenerated1 />, II Фридрих II Екатеринатай Польшые гурбуулан хубаахаяа һанаа. 1772 ондо [[Австриин эзэнтэ гүрэн|Австри]], [[Оросой эзэнтэ гүрэн|Орос]], [[Пруссиин хаанта улас|Пруссиин]] хоорондо Речь Посполитойн нэгэдүгээр хубаарилга болоод, Австри [[Галици]]ие  абажа, Прусси Зүүн Пруссие эзэлэн абажа, Орос Зүүн Беларусиие ([[Гомель]], [[Могилёв]], [[Витебск]], [[Двинск]]) эзэлэн абаба. Һүүлдэнь үшөө хоёр хубаарилга (1793, 1795) боложо Полдшо Европын газарай зурагһаа алга болоо. Оросой эзэнтэ гүрэн эгээн томо хубиие эзэлээ.

1794 оной гурбадугаар һарада [[Костюшкогой буһалгаан|Костюшкогой үндэһэнэй эрхэ сүлөөлгын бодолго]] эхилһэн. Костюшко Краковдо «буһалгаанай ударидагша» гэжэ томилогдобо. Рацлавицедэ Орос сэрэгүүдые добтолон сохижо, Варшава хото руу хүдэлэн ябаад, Вильно хотые эзэлээ. Зунай үедэ буһалгаан бодогшод Орос-Пруссиин сэрэгүүдые Варшавын бүһэлэлтэдэ эсэргүүсэбэ. Харин намарта Орос ба Прусси буһалгааниие даража 1795 ондо Польшын гурбадугаар хубаарилга хээд, Польшо улас үгы болобо.

Тильзитэй хэрээгэй ёһоор (1807), [[Наполеон Бонапарт|I Наполеон]] [[Варшавын ехэ гүнлиг]] гэжэ [[I Фридрих Август (Саксони)|Саксониин I Фридрих Август]] Польшын буфернэ уласые бии болгобо. Наполеоной илагдалай һүүлдэ, [[Венын конгресс]] (1814 – 1815) Оросой [[I Александр]] эзэн хаанай доро Польшо хаанта уласые (Конгрессэй Польшо) бии болгобо. Польшын баруун хэһэг Австри абажа, Австри Галициие абаад, [[Краков сүлөөтэ хото]] болобо.

=== Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн ===
[[Файл:Józef Piłsudski (-1930).jpg|120px|мини|Ю. Пилсудский]]
[[Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн]]ай үедэ Польшын үндэһэнэй үзэлтэнүүдэй анханай хүсэн оролдолго Оросто эсэргүү шэглэһэн байгаа. [[Юзеф Пилсудский]]н ударидаһан Польшын сэрэгүүд хоёр жэлэй турша [[Германиин эзэнтэ гүрэн|Германи]], [[Австри-Унгар]] уласуудай сэрэгүүдтэй зэргэсэн тулалдажа байгаа. 1916 оной арбан нэгэдүгээр һарын 5 үдэртэ Германи ба Австри-Унгар Оросой Польшын хэһэгтэ [[Польшын хаанта улас (1916—1918)|хаанта уласые]] тунхаглаһаншье һаа, үнэндөө Польшын засагай газар Германиин хиналта доро табигдаба. Пилсудский ажалһаа гаража, 1917 оной долодугаар һарада баригдаһан байгаа. Харин Польшые хубааһан хүсэнүүд илагдаһанай ушар, 1918 оной арбан нэгэдүгээр һарада Юзеф Пилсудский Польшодо засагые өөрын гарта абаба{{sfn|Дьяков|1993|с =244}}.

1919 оной [[Версалиин хэрээ]]гээр [[Хоёрдугаар Речь Посполитой|Польшо]] Балтиин тэнгистэ гаралга хүртэжэ Германиһаа [[Польшын коридор]] гэжэ [[Баруун Прусси]]ие эзэмдэбэ. [[Гданськ|Данциг]] сүлөөтэ хото болоод, Силезиин зарим хэһэгүүд һанал асуулгын үрэ дүндэ Польшодо ябаа. Парисай энхэ тайбанай бага хуралда дурадхаһан Польшо-[[РСФСР]] хилэ диилэнхи [[белорусууд]] ба [[украиншууд]] ажаһууһан Польшын зүүн хэһэгые РСФСР-тэ үгэмээр байгаа. Гэһэншье һаа, Польшо улас 1772 оной хилые шаардаһан ушар [[Зүблэлтэ-Польшын дайн]] боложо, 1921 оной [[Ригын хэрээ (1921)|Ригын хэрээгэй]] ёһоор Польшо [[Керзоной шугам]]ай зүүн тээ байһан оронуудые эзэмдэбэ.

=== Хоёрдугаар Речь Посполитой (1918—1939) ===
1919 оной нэгэдүгээр һарада хуули тогтоохо хуралда һунгуули боложо, тэрэ хурал 1921 оной гурбадугаар һарада Польшо уласай Үндэһэн хуулие баталжа, парламентын системые байгуулба. 1922 оной арбан хоёрдугаар һарада [[Габриель Нарутович]] түрүүшын юрэнхылэгшээр һунгагдаһаншье һаа, нүгөө һарада баруунрадикал экстремистын алагдаһан байгаа. Тэрэнэй орондо [[Станислав Войцеховский]]н һунгагдаба. 1923-1924 ондо [[Владислав Грабский]]н засаглалай хэһэн эдэй засагай шэнэшлэлнүүд эдэй засагай стабилизацида нэмэри оруулба. 1926 оной табадугаар һарада сэрэг армиин туһаламжатайгаар Юзеф Пилсудский түрын эрьелтэ хэжэ авторитарна дэглэмые бии болгоһон. Пилсудскийтан хуралаар дамжуулан шэнэ үндэһэн хуулиие баталба. 1935 ондо Пилсудский наһа бараһанай дараа тэрэнэй залгамжалагша маршал [[Эдвард Рыдз-Смиглы]] эрхэ мэдэлээ хадагалжа шадаба. Гадаада бодолгодо Польшын ударидагшад өөһэдын зүүн болон баруун хүршын хоорондо «тэнсэбэри хүсэнэй» тактикые дагаһан. Харин 1939 оной наймадугаар һарын 23 үдэртэ [[Нацис Германи]], [[Иосиф Сталин|Сталинай]] СССР-эй хоорондо [[Молотов—Риббентропой пакт|үлэ добтолхо хэрээ]] баталһан һүүлдэ 1939 оной юһэдүгээр һарын 1 үдэртэ ба 17 үдэртэ Нацис Германи ба СССР Польшые добтолоод эзэмдэбэ.

=== Дэлхэйн хоёрдугаар дайн ===
[[Файл:Map of Poland (1945) rus.png|thumb|250px|[[Керзоной шугам]] ба Польшын нютаг дэбисхэрэй хубилалта (1945)]]
1939 оной юһэдүгээр һарын 1 үдэртэ Гурбадугаар Райхай сэрэгүүд Польшо добтолһон. Юһэдүгээр һарын 16-нда германшууд [[Осовец-Крепость|Осовец]] — [[Белосток]] — [[Бельск-Подляски|Бельск]] — [[Каменец-Литовск]] — [[Влодава]] — [[Владимир-Волынский]] — [[Замосць]] — [[Львов]] — [[Самбор]] шугамда хүрэжэ, Варшавые хүреэлбэ. Юһэдүгээр һарын 17-ндо [[Улаан арми|Ажалшадай ба таряашадай улаан арми]] Польшо добтолжо, Баруун Беларусь болон Украиные эзэлбэ. Юһэдүгээр һарын 27 үдэртэ Варшава унаһан болон Польшын арми бараг эсэргүүсэлээ зогсоһон. Арбадугаар һарын 5-нда [[Францишек Клееберг|Клееберг жанжанай]] һүүлшын сэрэгүүд баригдаба. [[Станислав Миколайчик]]ай ударидаһан Польшын засагай газар Францида, һүүлдэнь Лондондо сүлэлгэдэ гүйбэ.

1940 оной хабарта СССР-эй НКВД [[Катыниин алалга]]да 21 857 Польшын эрхэтэдые буудаһан<ref name="memorial">[http://www.polit.ru/dossie/2008/03/19/katin.html «Катынь: хроника событий»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090811082440/http://www.polit.ru/dossie/2008/03/19/katin.html |date=2009-08-11 }}: Справка Международного общества «Мемориал» // Полит.ру, 19 марта 2008.</ref>. Зүблэлтын сэрэгүүд Польшодо ерэхэдэ Люблинда түр засагай газар болохо «[[Польшын үндэһэтэнэй сүлөөлгын хороон]]иие» байгуулагдаһан (1944 оной долодугаар һарын 21). Лондондо сүлэлгэдэ байһан Польшын засагай газар Варшавада бодолго эмхидхэһэн, харин германшууд тэрэниие дараһан байга. Һүүлшын Германиин сэрэгүүд 1945 оной эхеэр Польшоһоо үлэһэн бэлэй.

[[Ялтын хурал]]ай хэлэлсээрээр (1945 оной 2-р һара) Миколайчик Люблинэй засагай газартай нэгэдээд, шэнэ засагай газар [[Ехэ Британи]]ин ба [[АНУ]]-гай хүлеэн зүбшөөрһэн байгаа. Польшо-Зүблэлтын хилэ Керзоной шугамһаа баруун тээ тогтоһон байгаа болон Германиин репарациин 15% Польшодо хубаарилагдаһан бэлэй. [[Потсдамай хурал]]ай һүүлдэ Польшо-Германиин хилэ [[Одер мүрэн|Одер]]-[[Нейсе гол|Нейсе]] шугамда тогтоһон, Польшо Германиин дэбисхэрэй 101 010 км<sup>2</sup> хүртэнхэй. Эдэ нютаг дэбисхэрһээ германшуудые үлдэн гаргаһан.

=== Коммунис дэглэм ===
Дэлхийн хоёрдугаар дайнай үеэр Польшо 6 сая гаран эрхэтэнээ алдаһан байгаа. Коммунист хүн байһан зүблэлтын эрхэтэн [[Болеслав Берут]]ые юрэнхылэгшээр һунгагдаба. 1949 ондо СССР-эй маршал [[Константин Рокоссовский]] Польшын армиин дээдэ командовалагша болон хамгаалхын сайдаар томилогдоһон. 1952 оной Үндэһэн хуулиин ёһоор Польшо зүблэлтын загбар дээрэ [[Бүгэдэ Найрамдаха Польшо Арад Улас]] (БНПАУ) болоһон байна.

1956 оной зургадугаар һарада Познаньда хотын ажалшадай ба ажаһуугшадай эсэргүүсэл хүдэлөөн ябагдажа байгаа. 1949 ондо репрессировалһан [[Владислав Гомулка]] 1956 оной арбадугаар һарада [[Польшын ажалшадай нэгэдэһэн нам]]ай түб хорооной толгойлогшоор һунгагдаһан байна. Коммунистууд хүсэн шадалаа хадагалжа шадаһан, харин хүдөө ажахын коллективизациие зогсоожо, полягууд үмэнэхи дэглэмһээ үлүү эрхэ сүлөөтэй болгобо. Жээшэнь, Гомулка [[Стефан Вышинский|кардинал Вышинскийе]] шоронһоо сүлөөлбэ. 

1968 оной наймадугаар һарада БНПАУ ондоо Зүүн Европын уласуудтай сугаараа [[Чехословаки]] добтолһон. 1970 оной арбан хоёрдугаар һарада үргэн хэрэглээнэй бараанай үные дээшэлһэнээр Гданьск, Гдыня, Щецин хотодо болоһон ажал хаялта, бодолгын үедэ Гомулкын орондо [[Эдвард Герек]]ые ПАНН-ай түрүүшын нарин бэшэгэй даргаар томилһон юм. Краковой епископ [[II Иоанн Павел|кардинал Войтыла]] 1978 ондо [[римэй папа]]ар һунгагдаһан болон 1979 ондо тэрэ Польшодо айлашалһанда олон зон суглараа.

1980-аад ондо хоол хүнэһэнэй ба гэр байрын хомсодолой ушар Гданьскта Ленин нэрэмжэтэ верфиин ажалшад засагай газарта эсэргүүсэн ажал хаялта хэбэ. Электрик [[Лех Валенса]]гай ударидаһан ажал хаялта хэһэн ажалшад «[[Солидарнощч]]» (Хамтын ажаллалга) гэжэ хүдэлөөнгые бии болобо. Ушар дээрэһээ [[Станислав Каня]] Герекые ПАНН-ай түрүүшын нарин бэшэгэй даргаар һэлгэбэ. Харин засагай газар нүхэсэн байдалые хинажа шадаагүй. 1981 оной хоёрдугаар һарада хамгаалахын сайд генерал [[Войцех Ярузельский]] юрэнхы сайдаар, намай юрэнхы нарин бэшэгэй даргаар томилогдоһон байгаа.

1989 ондо «Солидарнощч» дахин хуулишалһан бэлэй. 1989 ондо сүлөөтэй һунгуули эмхидхэгдэбэ. Һунгуулиин үрэ дүндэ «Солидарнощч» сенатда һууриин 99 % болон сеймдэ һууриин 35 % абаба<ref>''Бухарин Н.'' [http://historical-club.org.ua/vsesvitnya-istoriya/istoriya-polshhi/262-vnutrennie-faktory-polskoj-revolyucii-1989-g.html Внутренние факторы польской революции 1989 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141113011546/http://historical-club.org.ua/vsesvitnya-istoriya/istoriya-polshhi/262-vnutrennie-faktory-polskoj-revolyucii-1989-g.html |date=2014-11-13 }} // Международный исторический журнал № 7, 2000.</ref>. Ярузельский улас ороной юрэнхылэгшэ болобо. 1989 оной арбан хоёрдугаар һарын 29-ндэ Польшын үндэһэн хуулиие хубилгаһан ба БНПАУ албан ёһоор Бүгэдэ найрамдаха Польшо улас болобо. 

=== Мүнөө үе (1989 онһоо хойшо) ===
[[Файл:EU and PL flags.jpg|thumb|right|Польшо 2004 ондо [[Европын Холбоо]]ной гэшүүн болобо]]
1990 оной юрэнхылэгшын һунгуулида Валенса Польшын юрэнхылэгшээр һунгагдаба.

1996 ондо Польшо [[OECD]]-иин гэшүүн болоһон болон [[Европын Холбоо]]ной бүрин гэшүүншлэлдэ зорюулһан уридшалһан баримта бэшэгые ерүүлбэ. 1999 оной гурбадугаар һарын 12-һоо [[НАТО]]<ref>Polska przystępuje do NATO // Rzeczpospolita. — 12 marca 1999.</ref>, 2004 оной табадугаар һарын 1-нһээ [[Европын Холбоо]]ной гэшүүн болобо. 2007 оной арбан хоёрдугаар һарын 21-нһээ [[Шенгенэй бүһэ|Шенгенэй оронуудай]] нэгэ болоһон.

2003 ондо «ГРОМ» гэжэ Польшын сэрэгэй тусхай нэгэжэ ({{lang-pl|Wojskowa Formacja Specjalna GROM}}) [[Ирак]]та [[Ирак дайн|коалициин хүсэнэй добтолгодо]] хабаадалсаба. 2,9 мянган хүнтэеэ Польшо коалициин табадахи ехэ контингентые эльгээбэ. 2008 ондо Польшо сэрэгшэдээ Иракһаа гаргаба<ref>Польша вывела свои войска из Ирака // Корреспондент. — 28 октября 2008.</ref>.

== Уласай түрын бодолго ==
{| class="wikitable floatright" style="text-align:left;"
|-
| style="text-align:center;"||| style="text-align:center;" | [[File:Expose premiera Mateusza Morawieckiego (cropped0).JPG|120px]]
|-
| style="text-align:center;"|[[Анджей Дуда]]<br /><small>[[Польшын юрэнхылэгшэ|Юрэнхылэгшэ]]</small>
| style="text-align:center;"|[[Матеуш Моравецкий]]<br /><small>[[Польшын юрэнхы сайд|Юрэнхы сайд]]</small>
|}
Польшо улас 1997 оной Үндэһэн хууляар захирагдана. Польшын [[түрын тэригүүн]] болбол табан жэлэй хугасаатайгаар хоёрһоо дээшэгүй удаа һунгагдадаг юрэнхылэгшэ юм. Засагай газарай толгойлогшо болохо юрэнхы сайд засагай газартаяа юрэнхылэгшын томилогдожо, хуралай баталагдана. Хуули тогтоохо болохо хоёр танхимтай Үндэһэнэй Шуулган 460 һуудалтай Сеймһээ (доодо танхим) ба 100 һуудалтай Сенатһаа (дээдэ танхим) бүридэнэ. Хоёр байгуулгын гэшүүд дүрбэн жэлэй хугасаагаар һунгагдадаг.

== Эдэй засаг ==
Польшо хадаа ажаүйлэдбэриин ба хүдөө ажахын гүрэн юм. [[Дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүн]] худалдажа абаха шадабариин паритедэй талаар, жэлдэ нэгэ хүндэ 31 430 [[Америкын доллар|доллар]] болоно (2018). 2018 ондо Польшын ХАШ ДНБ 1193 ехэ наяд доллар болобо<ref name=imf-gdp>{{cite web|title=5. Report for Selected Countries and Subjects|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=48&pr1.y=12&c=964&s=NGDP_RPCH%2CNGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|publisher=[[International Monetary Fund]]|accessdate=21 April 2018}}</ref>. 2007 оной III-дахи кварталай эсэстэ Польшын гадаада уялга 204 ехэ наяд 967 сая доллар байгаа<ref>[http://www.prime-tass.ru/news/show.asp?id=751166&ct=news Агентство экономической информации ПРАЙМ<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>.

== Засаг захиргаанай хубаари ==
Польшо 16 аймагуудһаа ({{lang-pl|województwo}}) бүридэнэ. Аймагууд ээлжээндээ 380 [[хошуун]]һаа ({{lang-pl|powiat}}) бүридэдэг, тэрэ тоондо 65 хошуунай эрхэтэй хотонууд байна. Хошуунууд 2478 [[сомон]]уудта ({{lang-pl|[[:pl:gmina|gmina]]}}) хубаагдана<ref>{{Cite web | url=http://ksng.gugik.gov.pl/pliki/podzial_administracyjny_polski_2018.pdf | title=Podział administracyjny Polski 2018 | published=ksng.gugik.gov.pl | language=pl | accessdate=2018-06-27 | archivedate=2018-06-27 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20180627090808/http://ksng.gugik.gov.pl/pliki/podzial_administracyjny_polski_2018.pdf }}</ref>.

{|
{{Image label begin|image= Map_of_Poland_colorful.png|width= 444|float=right}}
{{Image label small| x     = 0.008 | y     = 0.18 | scale = 444 | text  = <center>[[Баруун Поморье аймаг|Баруун Поморье]]<br />[[Баруун Поморье аймаг|аймаг]]</center>}}
{{Image label small| x     = 0.3 | y     = 0.1 | scale = 444 | text  = <center>[[Поморье аймаг|Поморье]]<br />[[Поморье аймаг|аймаг]]</center>}}
{{Image label small| x     = 0.55 | y     = 0.14 | scale = 444 | text  = <center>[[Варми-Мазури аймаг|Варми-Мазури]]<br />[[Варми-Мазури  аймаг|аймаг]]</center>}}
{{Image label small| x     = 0.765 | y     = 0.255 | scale = 444 | text  = <center>[[Подляшье аймаг|Подляшье]]<br />[[Подляшье аймаг|аймаг]]</center>}}
{{Image label small| x     = 0.008 | y     = 0.42 | scale = 444 | text  = <center>[[Любуш аймаг|Любуш]]<br />[[Любуш аймаг|аймаг]]</center>}}
{{Image label small| x     = 0.22 | y     = 0.4 | scale = 444 | text  = <center>[[Ехэ Польшо аймаг|Ехэ Польшо]]<br />[[Ехэ Польшо аймаг|аймаг]]</center>}}
{{Image label small| x     = 0.32 | y     = 0.275 | scale = 444 | text  = <center>[[Куяви-Поморье аймаг|Куяви-Поморье]]<br />[[Куяви-Поморье аймаг|аймаг]]</center>}}
{{Image label small| x     = 0.6 | y     = 0.38 | scale = 444 | text  = <center>[[Мазови аймаг|Мазови]]<br />[[Мазови аймаг|аймаг]]</center>}}
{{Image label small| x     = 0.14 | y     = 0.6 | scale = 444 | text  = <center>[[Доодо Силези аймаг|Доодо Силези]]<br />[[Доодо Силези аймаг|аймаг]]</center>}}
{{Image label small| x     = 0.448 | y     = 0.53 | scale = 444 | text  = <center>[[Лудзь аймаг|Лудзь]]<br />[[Лудзь аймаг|аймаг]]</center>}}
{{Image label small| x     = 0.785 | y     = 0.58 | scale = 444 | text  = <center>[[Люблин аймаг|Люблин]]<br />[[Люблин аймаг|аймаг]]</center>}}
{{Image label small| x     = 0.28 | y     = 0.68 | scale = 444 | text  = <center>[[Ополе аймаг|Ополе]]<br />[[Ополе аймаг|аймаг]]</center>}}
{{Image label small| x     = 0.58 | y     = 0.648 | scale = 444 | text  = <center>[[Свентокшиск аймаг|Свентокшиск]]<br />[[Свентокшиск аймаг|аймаг]]</center>}}
{{Image label small| x     = 0.728 | y     = 0.78 | scale = 444 | text  = <center>[[Үбэр Карпата аймаг|Үбэр Карпата]]<br />[[Үбэр Карпата аймаг|аймаг]]</center>}}
{{Image label small| x     = 0.534 | y     = 0.815 | scale = 444 | text  = <center>[[Бага Польшо аймаг|Бага Польшо]]<br />[[Бага Польшо аймаг|аймаг]]</center>}}
{{Image label small| x     = 0.395 | y     = 0.75 | scale = 444 | text  = <center>[[Силези аймаг|Силези]]<br />[[Силези аймаг|аймаг]]</center>}}
|}
{| class="wikitable" sortable
 |- style="background-color:#bbbbbb;"
 ! Туг
 ! Һүлдэ
 ! Аймаг
 ! Нэрэ
 ! Ниислэл
 |- style="background-color:#eeeeee;"
 | align="center" | [[Файл:POL województwo mazowieckie flag.svg|40px]]
 | align="center" | [[Файл:POL województwo mazowieckie COA.svg|25px]]
 | align="center" | [[Мазови аймаг|Мазови]]<br />
|Mazowieckie
| align="center" | [[Варшава]]
 |- style="background-color:#dddddd;"
 | align="center" | [[Файл:POL województwo dolnośląskie flag 1.svg|40px]]
 | align="center" | [[Файл:POL województwo dolnośląskie COA.svg|25px]]
 | align="center" | [[Доодо Силези аймаг|Доодо Силези]]<br />
|Dolnośląskie
| align="center" | [[Вроцлав]]
 |- style="background-color:#eeeeee;"
 | align="center" | [[Файл:POL województwo kujawsko-pomorskie flag.svg|40px]]
 | align="center" | [[Файл:POL województwo kujawsko-pomorskie COA.svg|25px]]
 | align="center" | [[Куяви-Поморье аймаг|Куяви-Поморье]]<br />
|Kujawsko-Pomorskie
| align="center" | [[Быдгощ]], [[Торунь]]
 |- style="background-color:#dddddd;"
 | align="center" | [[Файл:POL województwo lubelskie flag.svg|40px]]
 | align="center" | [[Файл:POL województwo lubelskie COA.svg|25px]]
 | align="center" | [[Люблин аймаг|Люблин]]<br />
|Lubelskie
| align="center" | [[Люблин]]
 |- style="background-color:#eeeeee;"
 | align="center" | [[Файл:POL województwo lubuskie flag.svg|40px]]
 | align="center" | [[Файл:POL województwo lubuskie COA.svg|25px]]
 | align="center" | [[Любуш аймаг|Любуш]]<br />
|Lubuskie
| align="center" | [[Гожув-Великопольський]],<br/>[[Зелена Гура]]
 |- style="background-color:#dddddd;"
 | align="center" | [[Файл:POL województwo łódzkie 1 flag.svg|40px]]
 | align="center" | [[Файл:POL_województwo_łódzkie_COA.svg|25px]]
 | align="center" | [[Лудзь аймаг|Лудзь]]<br />
|Łódzkie
| align="center" | [[Лудзь]]
 |- style="background-color:#eeeeee;"
 | align="center" | [[Файл:POL województwo małopolskie 1 flag.svg|40px]]
 | align="center" | [[Файл:POL województwo małopolskie COA.svg|25px]]
 | align="center" | [[Бага Польшо аймаг|Бага Польшо]]<br />
|Małopolskie
| align="center" | [[Краков]]
 |- style="background-color:#dddddd;"
 | align="center" | [[Файл:POL województwo opolskie flag.svg|40px]]
 | align="center" | [[Файл:POL województwo opolskie COA.svg|25px]]
 | align="center" | [[Ополе аймаг|Ополе]]<br />
|Opolskie
| align="center" | [[Ополе]]
 |- style="background-color:#eeeeee;"
 | align="center" | [[Файл:POL województwo podkarpackie flag.svg|40px]]
 | align="center" | [[Файл:POL województwo podkarpackie COA.svg|25px]]
 | align="center" | [[Үбэр Карпата аймаг|Үбэр Карпата]]<br />
|Podkarpackie
| align="center" | [[Жешув]]
 |- style="background-color:#dddddd;"
 | align="center" | [[Файл:POL województwo podlaskie flag.svg|40px]]
 | align="center" | [[Файл:POL województwo podlaskie COA.svg|25px]]
 | align="center" | [[Подляшье аймаг|Подляшье]]<br />
|Podlaskie
| align="center" | [[Белосток]]
 |- style="background-color:#eeeeee;"
 | align="center" | [[Файл:POL_województwo_pomorskie_flag.svg|40px]]
 | align="center" | [[Файл:POL_województwo_pomorskie_COA.svg|25px]]
 | align="center" | [[Поморье аймаг|Поморье]]<br />
|Pomorskie
| align="center" | [[Гданськ]]
 |- style="background-color:#dddddd;"
 | align="center" | [[Файл:POL_województwo_świętokrzyskie_flag.svg|40px]]
 | align="center" | [[Файл:POL_wojewodztwo_świętokrzyskie_COA.svg|25px]]
 | align="center" | [[Свентокшиск аймаг|Свентокшиск]]<br />
|Swiętokrzyskie
| align="center" | [[Кельце]]
 |- style="background-color:#eeeeee;"
 | align="center" | [[Файл:POL_województwo_śląskie_flag.svg|40px]]
 | align="center" | [[Файл:POL_województwo_śląskie_COA.svg|25px]]
 | align="center" | [[Силези аймаг|Силези]]<br />
|Śląskie
| align="center" | [[Катовице]]
 |- style="background-color:#dddddd;"
 | align="center" | [[Файл:POL województwo wielkopolskie flag.svg|40px]]
 | align="center" | [[Файл:POL województwo wielkopolskie COA.svg|25px]]
 | align="center" | [[Ехэ Польшо аймаг|Ехэ Польшо]]<br />
|Wielkopolskie
| align="center" | [[Познань]]
 |- style="background-color:#eeeeee;"
 | align="center" | [[Файл:POL_województwo_warmińsko-mazurskie_flag.svg|40px]]
 | align="center" | [[Файл:POL województwo warminsko-mazurskie COA.svg|25px]]
 | align="center" | [[Варми-Мазури аймаг|Варми-Мазури]]<br />
|Warmińsko-Mazurskie
| align="center" | [[Ольштын]]
 |- style="background-color:#dddddd;"
 | align="center" | [[Файл:POL_województwo_zachodniopomorskie_flag.svg|40px]]
 | align="center" | [[Файл:POL województwo zachodniopomorskie COA.svg|25px]]
 | align="center" | [[Баруун Поморье аймаг|Баруун Поморье]]<br />
|Zachodniopomorskie
| align="center" | [[Щецин]]
 |}

== Хүн зон ==
[[File:Population of Poland.svg|upright=1.7|thumb|1900–2010 оной хоорондо Польшын хүн зоной тоо (сая хүн)]]
[[2008 он]]до Польшын хүн зоной тоо 38 116 000 байгаа<ref>{{cite web|url=http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_maly_rocznik_statystyczny_2008.pdf|title=Concise statistical yearbook of Poland|publisher=Central Statistical Office|accessdate=2015-11-25|lang=pl|archivedate=2011-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110714055236/http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_maly_rocznik_statystyczny_2008.pdf}}</ref>. Ушар иимэһээ, [[Европын холбоон]]ой зургадахи олон хүнтэй улас юм. Хүн зоной дундажа нягта һиирэгынь нэгэ дүрбэлжэн километрдэ 122 хүн.

Мүнөөнэй Польшо хадаа дэлхэйн эгээн ниитэлиг, гомогеннэ уласуудай дунда нэгэ юм. [[2002 он]]ой хүн зоной тоололгын ёһоор, Польшын ажаһуугшадай 96,74 % өөһэдөө [[полягууд]] гэжэ нэрлэбэ. 97,8 % гэртэхидтэй [[польшо хэлэн|польшо хэлээр]] зугаалдаг гэжэ харюусаба. Гүрэнэй 1,23 % процент ондоо арад түмэндэ харьяалдаг гэжэ хэлэһэн, тэдэнһээ эгээн томо арад түмэд хадаа [[силезууд]] (0,45 %), [[германишууд]] (0,4 %), [[белорусууд]] (0,1 %), [[украиншууд]] (0,1 %), [[цыганууд]], [[еврейнүүд]], [[польшо-литвагай татаарнууд]] байна.

=== Хотонууд ===
Польшын ниислэл хото болохо Варшава, гурбан боомто хотонуудһаа гадна, [[Бялысток]], [[Быдгощ]], [[Бытом]], [[Вроцлав]], [[Гливице]], [[Катовице]], [[Краков]], [[Лудзь]], [[Люблин]], [[Познань]], [[Раном]], [[Тарнув]], [[Ченстохова]] гэхэ мэтэ байна.

{{clear}}
{| class="infobox" style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%"
|- 
! rowspan=21 |
[[Файл:Chcę krzyczeć, chcę ryczeć, chcę śpiewać... (3873896715).jpg|border|115px]]<br />[[Варшава]]<br />[[Файл:Krakow rynek 01.jpg|border|115px]]<br />[[Краков]]<br />[[Файл:Lodz skyline.jpg|border|115px]]<br />[[Лудзь]]<br />[[Файл:Wrocław, widok na rynek z Mostku Czarownic.jpg|border|115px]]<br />[[Вроцлав]]
! align=center style="background:#f5f5f5;" | Нэрэ
! align=center style="background:#f5f5f5;" | Хото
! align=center style="background:#f5f5f5;" | Польшоор
! align=center style="background:#f5f5f5;" | Хүн зоной тоо
! rowspan=21 | {{navbar|Largest cities of Russia|plain=1}}
[[Файл:Poznań 1.jpg|border|115px]]<br />[[Познань]]<br />[[Файл:Danzig Marienkirche Profil (2011).JPG|border|115px]]<br />[[Гданьск]]<br />[[Файл:0907 Plac Lotników Szczecin SZN.jpg|border|115px]]<br />[[Щецин]]<br />[[Файл:Bdg OperaNova 8 07-2013.jpg|border|115px]]<br />[[Быдгощ]]
|- 
| align=center style="background:#f0f0f0;" | 1 ||align=left | '''[[Варшава]]''' || Warszawа || 1 700 612
|-
| align=center style="background:#f0f0f0;" | 2 ||align=left | '''[[Краков]]''' || Kraków || 757 611
|-
| align=center style="background:#f0f0f0;" | 3 ||align=left | '''[[Лудзь]]''' || Łódź ||728 892
|-
| align=center style="background:#f0f0f0;" | 4 ||align=left | '''[[Вроцлав]]''' || Wrocław || 630 131
|-
| align=center style="background:#f0f0f0;" | 5 ||align=left | '''[[Познань]]''' || Poznań  || 554 696
|-
| align=center style="background:#f0f0f0;" | 6 ||align=left | '''[[Гданьск]]''' || Gdańsk || 460 276
|-
| align=center style="background:#f0f0f0;" | 7 ||align=left | '''[[Щецин]]''' || Szczecin  || 410 131
|-
| align=center style="background:#f0f0f0;" | 8 ||align=left | '''[[Быдгощ]]''' || Bydgoszcz || 363 926
|-
| align=center style="background:#f0f0f0;" | 9 ||align=left | '''[[Люблин]]''' || Lublin || 349 103
|-
| align=center style="background:#f0f0f0;" | 10 ||align=left | '''[[Катовице]]''' || Katowice || 310 764
|-
| align=center style="background:#f0f0f0;" | 11 ||align=left | '''[[Белосток]]''' || Białystok || 294 001
|-
| align=center style="background:#f0f0f0;" | 12 ||align=left | '''[[Гдыня]]''' || Gdynia || 249 139

|-
| align=center style="background:#f0f0f0;" | 13 ||align=left | '''[[Ченстохова]]''' || Częstochowa || 236 796
|-
| align=center style="background:#f0f0f0;" | 14 || align=left | '''[[Радом]]''' || Radom || 221 287
|-
| align=center style="background:#f0f0f0;" | 15 ||align=left | '''[[Сосновец]]''' || Sosnowiec || 216 420
|-
| align=center style="background:#f0f0f0;" | 16 ||align=left | '''[[Торунь]]''' || Toruń || 204 954
|-
| align=center style="background:#f0f0f0;" | 17 ||align=left | '''[[Кельце]]''' || Kielce || 202 196
|-
| align=center style="background:#f0f0f0;" | 18 ||align=left | '''[[Гливице]]''' || Gliwice || 187 474
|-
| align=center style="background:#f0f0f0;" | 19 ||align=left | '''[[Забже]]''' || Zabrze || 181 128
|-
| align=center style="background:#f0f0f0;" | 20 ||align=left | '''[[Бытом]]''' || Bytom || 176 902
|-
| colspan="11" align=center style="background:#f5f5f5;" | 2011 оной байдалаар
|}<noinclude>
{{clear}}

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

== Ном зохёол ==
* {{книга
 |автор         = Отв. редактор Дьяков, В. А.
 |заглавие      = Краткая история Польши с древнейших времён до наших дней
 |ссылка        = http://www.inslav.ru/images/stories/pdf/1993_Kratkaja_istorija_Polshi.pdf
 |место         = Москва
 |издательство  = Наука
 |год           =1993
 |страниц      = 528
 |ref=Дьяков
}}
*{{Cite book
  |last= Davies |first= Norman  |authorlink= Norman Davies |year= 2005a
  |title= God's Playground: A History of Poland, Volume&nbsp;I  |edition= 2nd
  |location= Oxford  |publisher= [[Оксфорд ехэ һургуули|Oxford University Press]]
  |isbn= 978-0-231-12817-9  |ref= {{Harvid|Davies|2005a}}}}
*{{Cite book
  |last= Wyrozumski  |first= Jerzy  |year= 1986
  |title= Historia Polski do roku 1505  |trans-title= History of Poland until 1505
  |location= Warsaw  |publisher= Polish Scientific Publishers PWN
  |isbn= 83-01-03732-6  |ref= harv}}

[[Категори:Польшо| ]]
[[Категори:Түб Европын уласууд]]
[[Категори:Европын уласууд]]
[[Категори:НАТО-гай гэшүүн уласууд]]
[[Категори:Европын Зүблэлэй гэшүүн уласууд]]
[[Категори:Европын Холбооной гэшүүн уласууд]]
[[Категори:НҮБ-эй гэшүүн уласууд]]
[[Категори:Бүгэдэ Найрамдаха Уласууд]]
[[Категори:1918 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг]]

{{Европо}}
{{1000 үгүүлэл}}