# Улаан-Үдэ
Улаан Yдэ (ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠦᠳᠡ; ород: Улан-Удэ, 1934 он болотор Дээдэ-Үдэ нэрэтэй байһан) — Буряад Уласай ниислэл хото юм.
1934 он болотор Дээдэ Үдэ (ород: Верхнеу́динск) гэдэг нэрэтэй байһан. 1666 ондо Үдэ голой Байгалда шууд ородог Сэлэнгэ мүрэнтэй ниилэһэн (Батарейн хапсагай дээрэ) газарта бии болоһон түүхэтэй. Одоо тус хотодо 400 мянга гаран зон амидардаг (2012).
Байгалһаа зүүн-урагшаа 130 модоор холо, Сэлэнгэ Үдэ хоёрой үлзүүр дээрэ байдаг.
Хотын эзэлхэ талмай — 347.6 дүрбэлжэн модо (км²). 2011 ондо байдалаар 404 мянган хүн ажаhуудаг. Ород уласай хотонуудай хэмжээндэ харисуулабал, 45-дахи hуурида болно.
Улаан Үдэ дотор гурбан хороонууд бии: Соведэй, Түмэр замай ба Октябриин. Хотын түб Сэлэнгэ мүрэнэй баруун эрьедэ байна. Энэ хадаа хотын эгээл һайхан газар гээшэ.
- Зүблэлтын хороо (ород: Советский район)
- Түмэр замай хороо (ород: Железнодорожный район)
- Октябриин хороо (ород: Октябрьский район)

Хотын дарга (хотын захиргаанай толгойлогшо) — Александр Голков 2012 оной декабрь һарада дарга болобо.
Хотын захирагша (сити менеджер) — Зандра Сангадиев.

## Түүхэ
Улаан Үдэ хото 1666 ондо хасагуудаар байгуулагдаһан юм. Тэрэ түрүүн Дээдэ Үдэ гэжэ нэрэтэй байһан. ХVII-дохи зуун жэлдэ бэхилэлтын үүргэ дүүргэжэ байһан сагайнь ямар нэгэн хамгаалтын түхеэрэлгэнүүд мүнөөнэй Улаан-Үдэдэ харагдахагүй. Юуб гэхэдэ бэхилэлтын түхеэрэлгэнүүд модоор бүтээгдэһэн байжа, хэрэгээ болиходоо, ХVIII-дахи зуун жэлэй һүүл багаар үгы хэгдэһэн. Тиибэшье анхан бэхилэлтэ хүреэнэй бии болоһон газарые – Батарейн добые – 1991 ондо онсолон тэмдэглэһэн байна. Хотын түүхэтэ 325 ойн жэлэй баяраар үнэн алдартын хоёр хэрээһэнүүд зоогдон, шулуун хабтагай табигдажа, үндэһэ табигша хасагуудай дурасхаалда зорюулагдаа.
ХVIII-ХIХ-дахи зуун жэлнүүдэй дотор хото хамгаалалгын үүргэтэй хахасажа, албан захиралай болон худалдаа наймаанай түб гэгдэн тодороо. Хотын гол байшангуудай тоодо гайхамшаг түхэлтэ гурбан үнэн алдартанай барилганууд ороно: Одигитриин собор сүмэ (Дээдэ-Үдын түрүүшын шулуун байшан), Нангин Троицын (Гурбанай) ба Нангин Вознесениин (Үндэрлэлгын) сүмэнүүд. Мүн уран барилгын омогорхолой зүйлдэ Гостинэ хашаа болон тэрэниие тойроһон Гостинэ хашаадахи талмай – Дээдэ-Үдын гол талмай байһан - орохоороо ороно. 
Эрхэтэн дайнай үедэ Улаан Үдэ хото Буряад-Монгол Уласай, Алас Дурнын Бүгэдэ Найрамдаха Уласай ниислэл хотын үүргые гүйсэдхэбэ.
1934 ондо Улаан Үдэ гэжэ нэрэлэгдээ. Энэ үедэ ехэ барилга эхилһэн байна. 1934 ондо Вагон Заһалгын завод, нэгэдэхи ТЭЦ, 1935 ондо Заудинскын гурил-талханай комбинат, шэлэй завод, 1936 ондо мяханай комбинат баригдаһан юм. Һүүлдэнь онгосо бүтээлгын завод, «Электромашина», «Теплоприбор», прибор хэдэг завод, нарин сэмбын комбинат хүдэлжэ эхилээ.

## Шэнжэлхэ эрдэм ухаан
Улаан Үдэ — томо соёлой ба шэнжэлхэ ухаанай түб болоно. Эндэ Буряад шэнжэлхэ ухаанай түб; табан дээдэ һургуулинууд: Буряадай гүрэнэй дээдэ һургуули, Зүүн Сибириин гүрэнэй хүтэлэлгын ба технологиин дээдэ һургуули, Буддын шажанай дээдэ һургуули, Буряадай гүрэнэй хүдөө ажахын академи, Зүүн Сибириин гүрэнэй соёлой академи.
Мүнөө Улаан Үдэдэ 39570 һурагшадай һураха 52 һургуули, 15430 хүнэй һурадаг 16 тусхай дунда һургуули ажаллана. Эдээнэй очно ба заочно таһагуудта 1620 оюутад һурана.

## Соёл

### Театрнууд
Улаан Үдэ ниислэл хотодо Дуури болон Баледэй, Х. Н. Намсараевай нэрэмжэтэ буряад драмын (1932), Н. А. Бестужевэй нэрэмжэтэ ород драмын, залуушуулай, Нелли Дугаржабонай нэрэмжэтэ пластическа драмын театрнууд, дуу хатарай «Байгал» ансамбль, филармони (1938) болон олон музейнүүд амжалтатай ажаллана. Улаан Үдэдэ олон кинотеатрнууд харагшадые урин байдаг, тэдэниие нэрлэбэл: «Еврозона», «People’s Cinema», «Capital Cinema», «RGB Cinema (Пионер)» гэхэ мэтэ. Һүүлэй жэлнүүдтэ кинотеатрнууд гоё, мүнөө үеын түхэлтэй болонхой. «Октябрь», «Прогресс», «Дружба», «Эрдэм», «Фабрика кино», «Сагаан Морин», «Савва», «Планета 3000», «Восток» гэhэн кинотеатрнууд олон жэл соо хүдэлөөд мүнөө хаагдаhан байна.

### Музейнүүд
Музейнүүдэй эгээн мэдээжэнь хадаа түүхын, уран зурагай, геологическэ, байгаалин болон этнографическа музейнүүд болоно. Олон музейнүүдэй нэгэн эгээл мэдээжэ Үбэр Байгалай арадуудай угсаатанай зүйн музей болоно. Тус музей нэрэдээ таарамаар гоё һайхан газарта хүхэ номин тэнгэри доро нэмжын оршодог юм.

### Бусад
Тиихэдэ хэдэн гоё мэдээжэ зочид буудалнууд айлшадые угтадаг: «Бурятия», «Гэсэр», «Баргажан», «Сагаан Морин», «Байгал», «Одон» гэхэ мэтэ. Мүнөө худалдаа наймаанай байранууд олоор баригдана, нэрлэбэл, «Большой», «Сагаан Морин», «Түмэр Морин», «Туяа», «Заря» болон «Galaxy», «Capitall Mall», «Пионер», «Еврозона», «People’s Park» гэһэн худалдаа-сэнгэлтын түбүүд нээгдэнхэй.

## Хүн зон
| Жэл | 1835 | 1851 | 1882 | 1890 | 1897 | 1915   | 1917   | 1923   | 1926   | 1931   | 1989    | 2002    | 2005    | 2009    | 2010    | 2013    | 2014   | 2015 — төлөвлөгөө | 2017 — төлөвлөгөө |
| --- | ---- | ---- | ---- | ---- | ---- | ------ | ------ | ------ | ------ | ------ | ------- | ------- | ------- | ------- | ------- | ------- | ------ | ----------------- | ----------------- |
| Хүн | 3544 | 3746 | 4130 | 5223 | 8086 | 17 200 | 21 582 | 22 401 | 33 713 | 41 770 | 351 806 | 359 400 | 352 600 | 340 200 | 377 100 | 416 079 | 421453 | 440 130           | 480 560           |


## Хотын хороо болон һууринууд
| Аэропорт          | Горько            |
| Доодо Онгостой    | Дээдэ Онгостой    |
| Загорск           | Забайкальска      |
| Заречнэ           | Зеленхоз          |
| Зүүн зүгэй һуурин | Зүүн эрье         |
| Исток             | Лазо              |
| Матросов          | Мяханай комбинат  |
| Наранай һуурин    | Нарһата           |
| Нарһан тужа       | Ногоон һуурин     |
| Орешков           | Посеели           |
| Силикатна         | Сокол             |
| Сэрэгшэдэй һуурин | Тайгын һуурин     |
| Тайлса            | Талханай комбинат |
| Түлэнжэ           | Урда зүгэй һуурин |
| Шишковко          | Шэлэй завод       |
| Хүмэгшэ           | Энергетик         |


## Зурагай цомог
- "Наранай" гэhэн үндэр барилга
- "Еврозона" гэжэ худалдаа-сэнгэлтын болон ажаллалгын түб
- Улаан Үдын түб
- Октябриин хороо


Улаан-Үдэ
{{Нютаг
|нэрэ                    = Улаан Үдэ<br />{{mongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ|v}}{{mongolUnicode|ᠦᠳᠡ|v}}
|албан_нэрэ         = Улаан Үдэ
|type       = бүгэдэ найрамдаха уласһаа захирха [[хото]] 
|анхаарха_нэрэ           = {{lang-ru|Улан-Удэ}}
|image_flag             = Flag of Ulan-Ude (Buryatia).png
|flag_size              = 140px
|image_seal             = Gerb u u.jpg
|seal_size              = 80px
|image_skyline          = Центр Улан-Удэ.JPG
|image_map              = Location_Of_Ulan-Ude_(Buryatia).svg
|map_caption            = Буряад орон дахи Улаан Үдэ [[хото]]
|улас_эсбэл                 = Улас орон
|али_улас_эсбэл             = {{flagicon|RUS}} [[Оросой холбоото улас|ОХУ]]
|нэгэдүгээр_зэрэгэй_нэгэжэ    = [[Оросой холбоото уласай Бүгэдэ Найрамдаха Уласууд|БНУ]]
|нэгэдүгээр_зэрэгэй_нютаг   = [[Файл:.png|22px]] '''Улаан Үдэ'''
|хоёрдугаар_зэрэгэй_нэгэжэ   = Хороо (3)
|хоёрдугаар_зэрэгэй_нютаг  = Нэрэ бүхы гурбан хороотой.
|гурбадугаар_зэрэгэй_нэгэжэ  = 
|гурбадугаар_зэрэгэй_нютаг = 
|нютагай_түбые_юу_гэхэ     = 
|нютагай_түб               = 
|газар_нютаг            = 347,6 км²
|газарай_байса            = д.т.д. 500 м
|хүн_ама                 = 2025 ондо 435 000 хүн
|хүн_ама_үмэнэхэ           = 
|хүн_ама_тоол            = 
|хүн_ама_тоос            = 
|хүн_ама_бүүгэнэрэл       = 416 079 хүн 
|арад_түмэн              = 73.1% - [[ородууд|ород]], 21.4% - [[буряадууд|буряад]]
|сугаараа               = Улаан Үдынхин, Улаан Үдынхид
|даргые_юу_гэхэ          = Хотын дарга
|даргын_нэрэ             = Игорь Шутенков
|түүхын_он              = 1666 он
|түүхын_үйлэ             = Ород сэрэгын үбэлжөө боһоһон
|түүхын_он1             =
|түүхын_үйлэ1            = 
|түүхын_он2             = 
|түүхын_үйлэ2            = 
|сагай_бүһэ             = Эрхүүгэй саг
|телефоной_код          = +7 3012
|шууданай_индекс      = 6700xx
|автомашин_дугаар       = 03
|website                = [http://www.ulan-ude-eg.ru] (ородоор)
|тэмдэглэл              = 
}}
'''Улаан Yдэ''' ({{mongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠦᠳᠡ|h}}; {{lang-ru|Улан-Удэ}}, 1934 он болотор '''Дээдэ-Үдэ''' нэрэтэй байһан) — [[Буряад Улас]]ай [[ниислэл]] [[хото]] юм.

[[1934]] он болотор ''Дээдэ Үдэ'' ({{lang-ru|Верхнеу́динск}}) гэдэг нэрэтэй байһан. [[1666]] ондо [[Үдэ гол]]ой [[Байгал]]да шууд ородог [[Сэлэнгэ мүрэн]]тэй ниилэһэн (Батарейн хапсагай дээрэ) газарта бии болоһон түүхэтэй. Одоо тус хотодо 400 мянга гаран зон амидардаг (2012).

[[Байгал]]һаа зүүн-урагшаа 130 модоор холо, [[Сэлэнгэ]] [[Үдэ гол|Үдэ]] хоёрой үлзүүр дээрэ байдаг.

Хотын эзэлхэ талмай — 347.6 дүрбэлжэн модо (км²). 2011 ондо байдалаар 404 мянган хүн ажаhуудаг.<ref name="тооллого2010">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1404.htm Города с численностью постоянного населения от 250 тыс. до 500 тыс. человек]</ref> [[Ород улас]]ай хотонуудай хэмжээндэ харисуулабал, 45-дахи hуурида болно.

Улаан Үдэ дотор гурбан хороонууд бии: Соведэй, Түмэр замай ба Октябриин. Хотын түб [[Сэлэнгэ мүрэн]]эй баруун эрьедэ байна. Энэ хадаа хотын эгээл һайхан газар гээшэ.
* Зүблэлтын хороо ({{lang-ru|Советский район}})
* Түмэр замай хороо ({{lang-ru|Железнодорожный район}})
* Октябриин хороо ({{lang-ru|Октябрьский район}})

Хотын дарга (хотын захиргаанай толгойлогшо) — Александр Голков [[2012 он]]ой декабрь һарада дарга болобо.
Хотын захирагша (сити менеджер) — Зандра Сангадиев.

== Түүхэ ==
Улаан Үдэ хото [[1666]] ондо хасагуудаар байгуулагдаһан юм. Тэрэ түрүүн Дээдэ Үдэ гэжэ нэрэтэй байһан. ХVII-дохи зуун жэлдэ бэхилэлтын үүргэ дүүргэжэ байһан сагайнь ямар нэгэн хамгаалтын түхеэрэлгэнүүд мүнөөнэй Улаан-Үдэдэ харагдахагүй. Юуб гэхэдэ бэхилэлтын түхеэрэлгэнүүд модоор бүтээгдэһэн байжа, хэрэгээ болиходоо, ХVIII-дахи зуун жэлэй һүүл багаар үгы хэгдэһэн. Тиибэшье анхан бэхилэлтэ хүреэнэй бии болоһон газарые – Батарейн добые – 1991 ондо онсолон тэмдэглэһэн байна. Хотын түүхэтэ 325 ойн жэлэй баяраар үнэн алдартын хоёр хэрээһэнүүд зоогдон, шулуун хабтагай табигдажа, үндэһэ табигша хасагуудай дурасхаалда зорюулагдаа.

ХVIII-ХIХ-дахи зуун жэлнүүдэй дотор хото хамгаалалгын үүргэтэй хахасажа, албан захиралай болон худалдаа наймаанай түб гэгдэн тодороо. Хотын гол байшангуудай тоодо гайхамшаг түхэлтэ гурбан үнэн алдартанай барилганууд ороно: Одигитриин собор сүмэ (Дээдэ-Үдын түрүүшын шулуун байшан), Нангин Троицын (Гурбанай) ба Нангин Вознесениин (Үндэрлэлгын) сүмэнүүд. Мүн уран барилгын омогорхолой зүйлдэ Гостинэ хашаа болон тэрэниие тойроһон Гостинэ хашаадахи талмай – Дээдэ-Үдын гол талмай байһан - орохоороо ороно. 

[[Дэлхэйн хоёрдугаар дайн|Эрхэтэн дайнай үедэ]] Улаан Үдэ хото [[Буряад-Монгол Улас]]ай, [[Алас Дурнын Бүгэдэ Найрамдаха Улас]]ай ниислэл хотын үүргые гүйсэдхэбэ.

[[1934]] ондо Улаан Үдэ гэжэ нэрэлэгдээ. Энэ үедэ ехэ барилга эхилһэн байна. 1934 ондо Вагон Заһалгын завод, нэгэдэхи ТЭЦ, 1935 ондо Заудинскын гурил-талханай комбинат, шэлэй завод, 1936 ондо мяханай комбинат баригдаһан юм. Һүүлдэнь онгосо бүтээлгын завод, «Электромашина», «Теплоприбор», прибор хэдэг завод, нарин сэмбын комбинат хүдэлжэ эхилээ.

== Шэнжэлхэ эрдэм ухаан ==
Улаан Үдэ — томо соёлой ба [[шэнжэлхэ ухаан]]ай түб болоно. Эндэ [[Буряад шэнжэлхэ ухаанай түб]]; табан дээдэ һургуулинууд: [[Буряадай гүрэнэй дээдэ һургуули]], [[Зүүн Сибириин гүрэнэй хүтэлэлгын ба технологиин дээдэ һургуули]], [[Буддын шажанай дээдэ һургуули]], [[Буряадай гүрэнэй хүдөө ажахын академи]], [[Зүүн Сибириин гүрэнэй соёлой академи]].

Мүнөө Улаан Үдэдэ 39570 һурагшадай һураха 52 һургуули, 15430 хүнэй һурадаг 16 тусхай дунда һургуули ажаллана. Эдээнэй очно ба заочно таһагуудта 1620 оюутад һурана.

== Соёл ==
=== Театрнууд ===
Улаан Үдэ ниислэл хотодо [[Г. Ц. Цыдынжаповай нэрэмжэтэ буряад гүрэнэй академическа Дуури болон Баледэй театр|Дуури болон Баледэй]], Х. Н. Намсараевай нэрэмжэтэ буряад драмын (1932), Н. А. Бестужевэй нэрэмжэтэ ород драмын, залуушуулай, Нелли Дугаржабонай нэрэмжэтэ пластическа драмын театрнууд, дуу хатарай «Байгал» ансамбль, филармони (1938) болон олон музейнүүд амжалтатай ажаллана. Улаан Үдэдэ олон кинотеатрнууд харагшадые урин байдаг, тэдэниие нэрлэбэл: «Еврозона», «People’s Cinema», «Capital Cinema», «RGB Cinema (Пионер)» гэхэ мэтэ. Һүүлэй жэлнүүдтэ кинотеатрнууд гоё, мүнөө үеын түхэлтэй болонхой. «Октябрь», «Прогресс», «Дружба», «Эрдэм», «Фабрика кино», «Сагаан Морин», «Савва», «Планета 3000», «Восток» гэhэн кинотеатрнууд олон жэл соо хүдэлөөд мүнөө хаагдаhан байна.

=== Музейнүүд ===
[[Файл:Dugan Devajin.JPG|thumb|300px|left|[[Тамчын дасан]]һаа асарһан Диваажан дуган. XIX зуунай һүүлшын хахад. [[Үбэр Байгалай арадуудай угсаатанай зүйн музей]].]]
Музейнүүдэй эгээн мэдээжэнь хадаа түүхын, уран зурагай, геологическэ, байгаалин болон этнографическа музейнүүд болоно. Олон музейнүүдэй нэгэн эгээл мэдээжэ [[Үбэр Байгалай арадуудай угсаатанай зүйн музей]] болоно. Тус музей нэрэдээ таарамаар гоё һайхан газарта хүхэ номин тэнгэри доро нэмжын оршодог юм.

=== Бусад ===
Тиихэдэ хэдэн гоё мэдээжэ зочид буудалнууд айлшадые угтадаг: «Бурятия», «Гэсэр», «Баргажан», «Сагаан Морин», «Байгал», «Одон» гэхэ мэтэ. Мүнөө худалдаа наймаанай байранууд олоор баригдана, нэрлэбэл, «Большой», «Сагаан Морин», «Түмэр Морин», «Туяа», «Заря» болон «Galaxy», «Capitall Mall», «Пионер», «Еврозона», «People’s Park» гэһэн худалдаа-сэнгэлтын түбүүд нээгдэнхэй.

== Хүн зон ==
{| class="wikitable"
|+ Хүн зон
|-
!Жэл||1835||1851||1882||1890||1897||1915||1917||1923||1926||1931||1989||2002||2005||2009||2010||2013||2014||2015 — төлөвлөгөө||2017 — төлөвлөгөө
|-
|Хүн||3544||3746||4130||5223||8086||17 200||21 582||22 401||33 713||41 770||351 806||359 400||352 600||340 200||377 100||416 079||421453||440 130||480 560
|}

== Хотын хороо болон һууринууд ==
{| class="standard"
! style="background:#efefef;" |
! style="background:#efefef;" |
|-
|[[Улаан Үдын ниидэмэл онгосонуудай буудалай һуурин|Аэропорт]]
|[[Горько]]
|-
|[[Доодо Онгостой]]
|[[Дээдэ Онгостой]]
|-
|[[Загорск]]
|[[Забайкальска]]
|-
| [[Заречнэ]]
|[[Зеленхоз]]
|-
| [[Зүүн зүгэй һуурин]]
| [[Зүүн эрье]]
|-
| [[Исток]]
| [[Лазо]]
|-
| [[Матросов]]
| [[Мяханай комбинат]]
|-
| [[Наранай һуурин]]
| [[Нарһата]]
|-
| [[Нарһан тужа]]
| [[Ногоон һуурин]]
|-
| [[Орешков]]
| [[Посеели]]
|-
| [[Силикатна]]
| [[Сокол]]
|-
| [[Сэрэгшэдэй һуурин]]
| [[Тайгын һуурин]]
|-
| [[Тайлса]]
| [[Талханай комбинат]]
|-
| [[Түлэнжэ]]
| [[Урда зүгэй һуурин]]
|-
| [[Шишковко]]
| [[Шэлэй завод]]
|-
| [[Хүмэгшэ]]
| [[Энергетик]]
|}

== Зурагай цомог ==
<gallery> 
Солнечная башня. 01.2009.jpg|"Наранай" гэhэн үндэр барилга
Новый офисный центр у рынка. 07.2009.jpg|"Еврозона" гэжэ худалдаа-сэнгэлтын болон ажаллалгын түб
Центр Улан-Удэ.JPG|Улаан Үдын түб
Октябрьский район (Улан-Удэ).jpg|Октябриин хороо
</gallery>

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

== Холбооһон ==
* {{Commonscat|Ulan-Ude}}
* [http://www.ulan-ude-eg.ru Вэб сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071017045903/http://www.ulan-ude-eg.ru/ |date=2007-10-17 }}
* [http://www.asargaev.com/photo/panorams/thumb.html Улаан Үдын панорама]

[[Категори:Буряад Улас]]
[[Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд]]

{{stub}}