# Тэнгэриин ван
Тэнгэриин ван (хитадаар 天王星 «Тэнгэриин ван одон»; тэмдэг: ) — наранай аймагай гурбандахи томо, дүрбэдэхи хүндэ, наранһаа тоолобол долоодохи гараг юм. Тухайн гарагынь эртэ үедэ мэдэгдэжэ байһан 5 гарагтай эжэлээр ил нүдэндэ харагдахашье тодо буса байдал, удаан орбитоһоо шалтагаалжа гарагта тоосогдодоггүй байба. 1781 оной 3 һарын 12-ндо Ноён Уильям Хершель тэнгэриин ванг нээһэные мэдэгдэжэ оршон үеын түүхэндэ наранай аймагай мэдэгдэхэ хилэ хизгаарые ехэдхэһэн анханай тохёолдол боложо байба. Үүнһээ гадна энэнь дуран абайгаар олдоһон анханай гараг байгаа.
Тэнгэриин вангиинь бүтэсээрээ Далайн вангтай түһэтэй болоод бусад хиин гараг Пүрбэ, Бямба илгаатай тула Загбар:Одон орон шудалаашад заримдаа "мүльһэн гарагууд" хэмээн ангилдаг. Атмосферань Пүрбэ, Бямбатай эжэл уһантүрэгшэ, гелиһээ ехэнхидээ тогтохошье бага бусалха температуратай бодос (уһан, аммони, метан, маша бага хэмжээнэй нүүрһэнуһантүрэгшэд) ехэтэйгээрээ онсолиг. наранай аймаг дахи хамагай хүйтэн атмосфератай; хамагай бага темперутурань 49 K (−224 °C). Маша нарин, дабхараануудтай үүлэн бүтэсэтэй болоод хамагай дооронь уһан, хамагай дээдэ дабхараае метан эзлэдэг хэмээн үзэжэ байна. Тэнгэриин вангай сүм хэһэгые мүльһэн, шулуулигһаа тогдог гэжэ үзэдэг.
Тэнгэриин вангиинь сахаригай системэ, суранзан мандал, маша олон дахуултайгаар бусад хиин гарагуудтай эжэл. Эргэхэ тэнхэлигынь нарые тойрохо хабтанда бараг хүрдэгээрээ бусад гарагһаа илгаатай. Иинхүү туйлуудынь бусад гарагай экватор байрлаха газар оршом оршоно. 1986 ондо Вояджер 2 сансарай хүлэгһөө абаһан зурагаар тэнгэриин ваниинь үзэгдэхэ гэрэлээр онсолиг үзэмжэгүй гараг болохонь харагдаба. Харин һүүлшын жэлнүүдтэ дэлхэйһээ ажаглахад экваторэйхинь яг дээрэ наран оршохо сэг ойротход уларилай өөршэлэлтэ, саг агаарай үзэгдэл ехэдэжэ байе ажаглаһан. Тэнгэриин ван дээрэхи һалхинай хурданиинь 250 м/с-д хүрэнэ. (900 км/цаг).
Тэнгэриин вангай англи нэрэ Uranus эртэнэй Грекай тэнгэриин бурхан Уранай нэрээр нэрэлэгдэһэн. (Загбар:Lang-grc)

## Гадаад холбоос
Энэ хуудаһан Тэнгэриин ван гэһэн Викимедиа сангай ангилал холбооһотой.
- Edge On! ESO Press Release Архивировалһан 22 хоёр һара 2008 оной.
- NASA's Uranus fact sheet
- Uranus Profile by NASA's Solar System Exploration
- Keck pictures of Uranus show best view from the ground — Press release with some photographs showing rings, satellites and clouds
- News reports of December 22, 2005 rings and moons discovery
  - New Moons and Rings found at Uranus, SPACE.com
  - Two more rings discovered around Uranus, MSNBC
- Planets—Uranus Архивировалһан 11 арба һара 2007 оной. A kid's guide to Uranus.
- Spring Has Sprung on Uranus Архивировалһан 6 нэгэ һара 2009 оной.
- Uranus at Jet Propulsion Laboratory's planetary photojournal.
- Uranus (Astronomy Cast homepage)

| Наранай аймаг                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          |  |
| \| \| \| \| Наран · Һагба · Баасан · Дэлхэй · Мягмар · Церера · Пүрбэ · Бямба · Тэнгэриин ван · Далайн ван · Дэлхэйн ван · Хаумеа · Макемаке · Эрида \| \| \| Гарагууд · Одой гарагууд · Дахуулнууд: Дэлхэйн · Мягмарай · Пүрбын · Бямбын · Тэнгэриин вангай · Далайн вангай · Дэлхэйн вангай · Хаумеагай · Эридын \| \| \| Бишыхан бэетэнүүд: Толир · Бага гараг/Бага гарагай дахуулнууд (Бага гарагай бүһэ) · Кентаврууд · Транс-Нептуны бэетэнүүд (Кюперэй бүһэ/Сарнисан диск) · Һүүлтэй одонууд (Оортын үүл) \| \| |  |
|                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        |  |
| Наран · Һагба · Баасан · Дэлхэй · Мягмар · Церера · Пүрбэ · Бямба · Тэнгэриин ван · Далайн ван · Дэлхэйн ван · Хаумеа · Макемаке · Эрида                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               |  |
| Гарагууд · Одой гарагууд · Дахуулнууд: Дэлхэйн · Мягмарай · Пүрбын · Бямбын · Тэнгэриин вангай · Далайн вангай · Дэлхэйн вангай · Хаумеагай · Эридын                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   |  |
| Бишыхан бэетэнүүд: Толир · Бага гараг/Бага гарагай дахуулнууд (Бага гарагай бүһэ) · Кентаврууд · Транс-Нептуны бэетэнүүд (Кюперэй бүһэ/Сарнисан диск) · Һүүлтэй одонууд (Оортын үүл)                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   |  |


Тэнгэриин ван
{{Гараг
| bgcolour = #c0ffff
| name = Тэнгэриин ван
| symbol = [[Файл:Uranus symbol (bold).svg|24px|alt=⛢|Тэнгэриин вангай одон ороной тэмдэг]]
| image = [[Файл:Uranus2.jpg|frameless|center|Тэнгэриин ван]]
| caption = Вояджер 2 хүлэгөөр абаһан зураг
| discovery = yes
| discoverer = [[Уильям Хершель]]
| discovered = 1781 оной 3 һарын 13
| orbit_ref =
<ref name=horizons>{{cite web
 | last = Yeomans | first = Donald K. |date = July 13, 2006
 | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/?horizons
 | title = HORIZONS System | publisher = NASA JPL
 | accessdate = 2007-08-08 }} — At the site, go to the "web interface" then select "Ephemeris Type: ELEMENTS", "Target Body: Uranus Barycenter" and "Center: Sun".</ref>
| epoch = [[J2000]]
| apoapsis = 3,004,419,704&nbsp;[[километр|км]]<br />20.083&nbsp;305&nbsp;26&nbsp;[[одон орны нэгж|а.н.]]
| periapsis = 2,748,938,461&nbsp;км<br />18.375&nbsp;518&nbsp;63 а.н.
| semimajor = 2,876,679,082&nbsp;км<br />19.229&nbsp;411&nbsp;95 а.н.
| eccentricity = 0.044&nbsp;405&nbsp;586
| period = 30,799.095&nbsp;[[үдэр]]<br />84.323&nbsp;326 [[юлианы жил (одон орон)|жил]]
| synodic_period = 369.66&nbsp;үдэр<ref name="fact">{{cite web|url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html|title = Uranus Fact Sheet|publisher = NASA|last = Williams|first = Dr. David R.|accessdate = 2007-08-10|date = January 31, 2005}}</ref>
| avg_speed = 6.81&nbsp;км/с<ref name="fact"/>
| inclination = 0.772&nbsp;556° ([[Эклиптик]]т)<br />6.48° ([[Нар]]ны экваторт)<br />1.02° ([[Тогтмол хавтан]]д)<ref name=meanplane>{{cite web
  |date=2009-04-03
  |title=The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter
  |url=http://home.comcast.net/~kpheider/MeanPlane.gif
  |accessdate=2009-04-10
  |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090420194536/http://home.comcast.net/~kpheider/MeanPlane.gif
  |archivedate=2009-04-20
  }} (produced with [http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ Solex 10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524145440/http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ |date=2015-05-24 }} written by Aldo Vitagliano; see also [[Invariable plane]])</ref>
| asc_node = 73.989&nbsp;821°
| arg_peri = 96.541&nbsp;318°
| mean_anomaly = 142.955&nbsp;717°
| satellites = [[Ураны дагуулууд|27]]
| physical_characteristics = yes
| flattening = 0.022&nbsp;9&nbsp;±&nbsp;0.000&nbsp;8
| equatorial_radius = 25,559&nbsp;±&nbsp;4&nbsp;км<br />4.007&nbsp;дэлхий<ref name=Seidelmann2007>{{cite journal|last= Seidelmann|first= P. Kenneth|coauthors= Archinal, B. A.; A’hearn, M. F.; et al.|title= Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006|journal= Celestial Mech. Dyn. Astr. |volume=90|pages=155–180|year=2007|doi=10.1007/s10569-007-9072-y|url=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y}}</ref>
| polar_radius = 24,973&nbsp;±&nbsp;20&nbsp;км<br />3.929&nbsp;дэлхий<ref name=Seidelmann2007/>
| surface_area = 8.115&nbsp;6{{e|9}}&nbsp;км²<ref name="nasafact">{{cite web|url = http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Uranus&Display=Facts|title = NASA: Solar System Exploration: Planets: Uranus: Facts & Figures|publisher = NASA|last = Munsell|first = Kirk|accessdate = 2007-08-13|date = May 14, 2007}}</ref><br />15.91&nbsp;дэлхий
| volume = 6.833{{e|13}}&nbsp;км³<ref name="fact"/><br />63.086&nbsp;дэлхий
| mass = {{nowrap|(8.6810 ± 0.0013){{e|25}} [[килограмм|кг]]}}<br />14.536&nbsp;дэлхий<ref name=Jacobson1992>{{cite journal|last=Jacobson|first=R.A.|coauthors=Campbell, J.K.; Taylor, A.H.; Synnott, S.P.|title=The masses of Uranus and its major satellites from Voyager tracking data and Earth-based Uranian satellite data|journal=The Astronomical Journal|volume=103|issue=6|pages=2068–2078|year=1992|doi=10.1086/116211| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1992AJ....103.2068J}}</ref>
[[гравитацийн стандарт параметр|GM]]=5&nbsp;793&nbsp;939&nbsp;±&nbsp;13&nbsp;км³/с²
| density = 1.27&nbsp;г/см³<ref name=fact/>
| surface_grav = 8.69&nbsp;[[хурдатгал|м/с²]]<ref name=fact/><br />0.886&nbsp;[[хүндийн хүчний хурдатгал|g]]
| escape_velocity = 21.3&nbsp;км/с<ref name=fact/>
| sidereal_day = -0.718&nbsp;33 үдэр<br />{{nowrap|17 [[үдэр]] 14 [[минута|мин]] 24 [[секунда|сек]]}}<ref name=Seidelmann2007/>
| rot_velocity = 2.59&nbsp;км/с<br />9,320&nbsp;км/цаг
| axial_tilt = 97.77°<ref name=Seidelmann2007/>
| right_asc_north_pole = {{nowrap|17 цаг 9 мин 15 сек}}<br />257.311°<ref name=Seidelmann2007/>
| declination = −15.175°<ref name=Seidelmann2007/>
| albedo = 0.300 ([[Бондын албедо|бонд]])<br />
0.51 ([[Геометр албедо|геом.]])<ref name="fact"/>
| magnitude = 5.9<ref name=ephemeris>{{cite web|title=Twelve Year Planetary Ephemeris: 1995 - 2006|author=Fred Espenak|work=NASA|url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/TYPE/TYPE.html|year=2005|accessdate=2007-06-14|archiveurl=https://archive.ph/20121205061717/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/TYPE/TYPE.html|archivedate=2012-12-05}}</ref> to 5.32<ref name="fact"/>
| angular_size = 3.3"–4.1"<ref name="fact"/>
| temperatures = yes
| temp_name1 = 1&nbsp;[[бар (нэгж)|бар]] level<ref name=Podolak1995>{{cite journal|last=Podolak|first=M.|coauthors=Weizman, A.; Marley, M.|title=Comparative models of Uranus and Neptune|journal=Planet. Space Sci.|volume=43|issue=12|pages=1517–1522|year=1995| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995P%26SS...43.1517P|doi=10.1016/0032-0633(95)00061-5}}</ref>
| min_temp_1 = 
| mean_temp_1 = 76&nbsp;[[кельвин|K]]
| max_temp_1 = 
| temp_name2 = 0.1&nbsp;бар <br />([[троропауз]])<ref name=Lunine1993>{{cite journal|title=The Atmospheres of Uranus and Neptune|last=Lunine|first=Jonathan. I.|journal = Annual Review of Astronomy and Astrophysics|volume=31|pages=217–263|year=1993|doi=10.1146/annurev.aa.31.090193.001245| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ARA%26A..31..217L}}</ref>
| min_temp_2 = 49&nbsp;K
| mean_temp_2 = 53&nbsp;K
| max_temp_2 = 57&nbsp;K
| atmosphere = yes
| atmosphere_ref =
<ref name=Lunine1993/><ref name=Lindal1987>{{cite journal|last=Lindal|first=G.F.|coauthors=Lyons, J.R.; Sweetnam, D.N.; et al.|title=The Atmosphere of Uranus: Results of Radio Occultation Measurements with Voyager 2 |journal=J. Of Geophys. Res.|volume=92|pages=14,987–15,001|year=1987|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1987JGR....9214987L|doi=10.1029/JA092iA13p14987}}</ref><ref name=Conrath1987>{{cite journal|author=B. Conrath ''et al.''|title=The helium abundance of Uranus from Voyager measurements|journal=Journal of Geophysical Research|volume=92|pages=15003–15010|yar=1987|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1987JGR....9215003C|doi=10.1029/JA092iA13p15003|year=1987}}</ref>
| scale_height = 27.7&nbsp;км<ref name="fact"/>
| atmosphere_composition = ''(1.3&nbsp;бараас доош)''
<table>
<tr><td>
83&nbsp;±&nbsp;3%</td><td>[[Уһантүрэгшэ]] (H<sub>2</sub>)
</td></tr><tr><td>
15&nbsp;±&nbsp;3%</td><td>[[Гели]]
</td></tr><tr><td>
2.3%</td><td>[[Метан]]</td></tr><tr><td>
0.009%<br />(0.007–0.015%)</td><td>[[Уһантүрэгшэтэй детрит]]&nbsp;(HD)<ref name=Feuchtgruber1999>{{cite journal|last=Feuchtgruber|first=H.|coauthors=Lellouch, E.; B. Bezard; et al.|title=Detection of HD in the atmospheres of Uranus and Neptune: a new determination of the D/H ratio|year=1999|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=341|pages=L17–L21|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1999A%26A...341L..17F}}</ref>
</td></tr><tr><td>
'''Мүльһэнүүд''':</td><td>
</td></tr><tr><td>
</td><td>[[Аммон]]
</td></tr><tr><td>
</td><td>[[ус]]
</td></tr><tr><td>
</td><td>[[аммоной гидросульфид]]&nbsp;(NH<sub>4</sub>SH)
</td></tr><tr><td>
</td><td>[[метан]]&nbsp;(CH<sub>4</sub>)
</td></tr></table>
}}
'''Тэнгэриин ван''' ({{lang-zho|天王星}} «Тэнгэриин ван одон»; тэмдэг: [[File:Uranus symbol (fixed width).svg|16px|⛢]]) — [[наранай аймаг]]ай гурбандахи томо, дүрбэдэхи хүндэ, наранһаа тоолобол долоодохи [[гараг]] юм. Тухайн гарагынь эртэ үедэ мэдэгдэжэ байһан 5 гарагтай эжэлээр ил нүдэндэ харагдахашье тодо буса байдал, удаан орбитоһоо шалтагаалжа гарагта тоосогдодоггүй байба.<ref>{{cite web|title=MIRA's Field Trips to the Stars Internet Education Program|work=Monterey Institute for Research in Astronomy|url=http://www.mira.org/fts0/planets/101/text/txt001x.htm|accessdate=2007-08-27}}</ref> 1781 оной 3 һарын 12-ндо Ноён [[Уильям Хершель]] тэнгэриин ванг нээһэные мэдэгдэжэ оршон үеын түүхэндэ наранай аймагай мэдэгдэхэ хилэ хизгаарые ехэдхэһэн анханай тохёолдол боложо байба. Үүнһээ гадна энэнь [[дуран абай]]гаар олдоһон анханай гараг байгаа.

Тэнгэриин вангиинь бүтэсээрээ [[Далайн ван]]гтай түһэтэй болоод бусад хиин гараг [[Пүрбэ (гараг)|Пүрбэ]], [[Бямба (гараг)|Бямба]] илгаатай тула {{одон орон шудал}}аашад заримдаа "[[мүльһэн гараг]]ууд" хэмээн ангилдаг. Атмосферань [[Пүрбэ (гараг)|Пүрбэ]], [[Бямба (гараг)|Бямбатай]] эжэл [[уһантүрэгшэ]], [[гели]]һээ ехэнхидээ тогтохошье бага бусалха температуратай бодос ([[уһан]], [[аммони]], [[метан]], маша бага хэмжээнэй [[нүүрһэнуһантүрэгшэ]]д) ехэтэйгээрээ онсолиг.<ref name=Lunine1993/> наранай аймаг дахи хамагай хүйтэн атмосфератай; хамагай бага темперутурань 49&nbsp;[[кельвин|K]] (−224&nbsp;[[Цельси|°C]]). Маша нарин, дабхараануудтай үүлэн бүтэсэтэй болоод хамагай дооронь уһан, хамагай дээдэ дабхараае метан эзлэдэг хэмээн үзэжэ байна.<ref name=Lunine1993/> Тэнгэриин вангай сүм хэһэгые мүльһэн, шулуулигһаа тогдог гэжэ үзэдэг.<ref name=Podolak1995/>

Тэнгэриин вангиинь [[сахаригай системэ]], [[суранзан мандал]], маша олон дахуултайгаар бусад [[хии]]н гарагуудтай эжэл. Эргэхэ тэнхэлигынь нарые тойрохо хабтанда бараг хүрдэгээрээ бусад гарагһаа илгаатай. Иинхүү [[туйл]]уудынь бусад гарагай [[экватор]] байрлаха газар оршом оршоно.<ref name=Smith1986>{{cite journal|last= Smith|first=B.A.|coauthors=Soderblom, L.A.; Beebe, A.; et al. |title=Voyager 2 in the Uranian System: Imaging Science Results|journal=Science|volume=233|pages=97–102| year=1986|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...43S |doi=10.1126/science.233.4759.43 |pmid=17812889}}</ref> 1986 ондо Вояджер 2 сансарай хүлэгһөө абаһан зурагаар тэнгэриин ваниинь [[үзэгдэхэ сасарал|үзэгдэхэ гэрэлээр]] онсолиг үзэмжэгүй гараг болохонь харагдаба.<ref name=Smith1986/> Харин һүүлшын жэлнүүдтэ дэлхэйһээ ажаглахад экваторэйхинь яг дээрэ наран оршохо сэг ойротход уларилай өөршэлэлтэ, саг агаарай үзэгдэл ехэдэжэ байе ажаглаһан. Тэнгэриин ван дээрэхи һалхинай хурданиинь 250 м/с-д хүрэнэ. (900&nbsp;км/цаг).<ref name=Sromovsky2005>{{cite journal|last=Sromovsky|first=L.A.|coauthors=Fry, P.M.|title=Dynamics of cloud features on Uranus|journal=Icarus|volume=179|pages=459–483|year=2005| doi=10.1016/j.icarus.2005.07.022|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005Icar..179..459S}}</ref>

Тэнгэриин вангай англи нэрэ ''Uranus'' [[Грекай бурхад|эртэнэй Грекай тэнгэриин бурхан]] [[Уран (бурхан)|Уранай]] нэрээр нэрэлэгдэһэн. ({{lang-grc|[[wikt:οὐρανός#Ancient Greek|Οὐρανός]]}})

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

== Гадаад холбоос ==
{{commons|Uranus}}
* [http://www.eso.org/public/outreach/press-rel/pr-2007/phot-37-07.html Edge On! ESO Press Release] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080222061335/http://www.eso.org/public/outreach/press-rel/pr-2007/phot-37-07.html |date=2008-02-22 }}
* [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html NASA's Uranus fact sheet]
* [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Uranus Uranus Profile] by [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration]
* [https://web.archive.org/web/20041118145738/http://www2.keck.hawaii.edu/news/science/uranus/ Keck pictures of Uranus show best view from the ground] — Press release with some photographs showing rings, satellites and clouds
* News reports of December 22, 2005 rings and moons discovery
** [http://space.com/scienceastronomy/051222_uranus.html New Moons and Rings found at Uranus]'', [[SPACE.com]]
** [http://www.msnbc.msn.com/id/10574903/ Two more rings discovered around Uranus]'', [[MSNBC]]
* [http://www.projectshum.org/Planets/uranus.html Planets—Uranus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011210547/http://www.projectshum.org/Planets/uranus.html |date=2007-10-11 }} A kid's guide to Uranus.
* [http://skytonight.com/news/4435217.html Spring Has Sprung on Uranus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106220803/http://skytonight.com/news/4435217.html |date=2009-01-06 }}
* [http://photojournal.jpl.nasa.gov/targetFamily/Uranus Uranus] at [[Jet Propulsion Laboratory]]'s planetary photojournal.
* [http://www.astronomycast.com/astronomy/episode-62-uranus/ Uranus (Astronomy Cast homepage)]

{{Наранай аймаг}}
{{1000 үгүүлэл}}