# Чарльз Диккенс
Чарльз Диккенс (англи: Charles Dickens; 1812 оной 2 һарын 7 — 1870 оной 6 һарын 9) Англиин шүүмжэлэнги реализмын эгээн томо түлөөлэгшэ болон ниигэмэй һэдэбтэ олон романаараа дэлхэйдэ алдар суутай зохёолшо юм.

## Намтар
Уһан боомтын доодо албанай түшэмэлэй хүбүүн Диккенс бага балшар наһанһаа дутагдаха гашагдахын зоблон амалуулжа, эсэгэнь үри түлэбэриһөө боложо шорондо ороһон тула арбан наһатайһаа хара боро ажал хэн ябаһанаа һүүлдээ һониной сурбалжалагша, Англиин парламентда бэшээшээр ажалжа хүдэлһэниинь тэрэнэй хубида нэгэ ёһоной ехэ һургуули боложо, хожомонь зохёолшо болоходонь нүлөөлһэн байна. Тэрэнэй үзэл бодол түлэбшэхэдэ Англида гараһан чартистуудай хүдэлөөн, 1840-өөд оной Европо дахиные хамарһан сүлөөлхэ хүдэлөөн эергэ нүлөө үзүүлбэ.
Диккенс һонин хэблэлэй газар ажаллажа байха үедөө Лондон хотын үгытэй ядуу хороололойхинай ажа байдалые дүрсэлһэн хэд хэдэн найруулал бэшэһэнээ Боз гэдэг хуурмаг нэрээр «Бозой найруулалнууд» (Sketches by Boz, 1836) нэрэтэйгээр ниитэлүүлһэн байна. Энэ номдоо Англида баян хооһоной илгаа заае хэтэрхэй гүнзэгыржэ, ядуу хүн хүнэй тоонһоо хаһагдахада хүрээд байһаниие харууһан бэшэһэн байдаг. Хүнүүд тухай бодол найруулалда «Лондон хотынхин хүнжй амида ябаха, үхэхэ хоёрые огто тоохоо болиһониинь гайхамаар. Хүниинь хүнөө үрэбдэхэ, хайралха, дайсагнахын алиньшье алга. Хүн үхөөл гэхэдэ тэрэ хүн одоо мартагдаа гэжэ хэлэхэшье арга алга. Ушарынь, тэрэ хүниие амидадань баһа хэншье дурадаггүй байһан юмшни» гэжэ бэшэһэн байна. Хүн гэдэг эрхэм нэрэ түрэ удха ушараа алдаһанда харюуһан халаглаха сэдьхэлээ элидхэһэн энэ үгэ Диккенсын уран бүтээлэй юрэнхы агуулгые тодорхойлдог юм.

## Уран бүтээл
Тэрэнэй түрүүшын томохон бүтээлынь «Пиквигэй клубай өөд болохын үмэнэхи тэмдэглэл» (The Posthumous Papers of the Pickwick Club, 1837) гээх наргяантай шог роман юм. Энэнэй араһаа «Оливер Твистын адал ябадал» (The Adventures of Oliver Twist, 1838), Николас Никльбиин амидарал ба адал ябадал (The Life and Adventures of Nicholas Nickleby, 1839), «Мартин Чезлвит» (1844) зэргэ этэгэд адал ябадалай тухай үгүүлһэн роман, ниигэмэй асуудалнуудые хурсадхан үзүүлһэн «Домби хүбүүн хоёр» (Dombey and Son, 1848), «Хүйтэн байшан» (Bleak House, 1853), «Харьяд үе» (Hard Times, 1854), «Багахан Доррит» (Little Dorrit, 1857), гэмтэ хэрэг мүрдэгшын тухай зохёолой элемент оролсоһон «Ехэ горидолго» (Great Expectations, 1861), «Бидэнэй сүмыниинь нүхэр» (Our Mutual Friend, 1865) зэргэ ниигэм-сэдьхэхын романууд, «Хуушанай эд юумэнэй дэлгүүр» (The Old Curiosity Shop, 1841), «Рождествын дуу» (A Christmas Carol, 1843-1846) зэргэ һургамжын шанартай сентиментал роман, «Барнаби Радж» (Barnaby Rudge: A Tale of the Riots of Eighty, 1841]]), «Хоёр хото тухай хөөрөөн» (A Tale of Two Cities, 1859) түүхын роман, «Дэвид Коперфильд» (David Copperfield, 1850) хүмүүжэлэй романиинь субаран гараһан байна.
Диккенс уран бүтээлэйхи гушаад жэлдэ арбан табан роман, хэд хэдэн хөөрөөн, зүжэг, найруулалай ба үгүүлгын түүбэри (жэшээнь, «Америкэдэ аялһан тухай Америкын тэмдэглэлнүүд») зэргые бэшэһэн болоод баһа «Гэрэй үгэнүүд» (Household Words, 1850–1859), «Бүтэн жэл» (All the Year Round, 1858–1870) гэхэ удха зохёол, уран һайханай хоёр сэтгүүл эрхэлэн гаргажа байга. Диккенс баһа зүжэглэхэ ехэ абьяастай хүн байһан тула һонирхогшодой театруудта тогтомол оролсон тогложо, забһар сүлөөдэнь өөрынгөө зохёолһоо зүжэглэн уншадаг байһан ажа.
Диккенс уран бүтээлэйхи һүүлшын табан жэлдэ гадаадын улас орнуудта уригдан ошожо, зохёолһоо уншдаг байһан болоод һүүлдээ хүнды үбшэн туһаһанай уламһаа хамагай һүүлшынхи томохон бүтээл болохо «Эдвин Друдай нюуса» (The Mystery of Edwin Drood) романаа дүнгэжэ оруулаад дууһагажа амжалтагүй 1870 ондо наһан өөд болоһон байна.
Диккенсын саг үеынхи гол гол хэрэг ябадалые "хуушан Англи" уламжалалаар уран элэглэл, хошогнол, заримдаа бүри энгүүн шог, югөөдэл оруулан үнэн зүб дүрсэлжэ, бурангы ябадал, олохо эдихын шунал, хүшэрхылэл, шүүхэ хуралай булхайе уудалан элшэлжэ, ниигэмэй доодо нюрууда байһан жэрэй олониие үмгөөлжэ хамгаалһан зохёол бүтээлынь Англиин уран зохёолой түүхэдэ нэгэн шухала үе болон үлэһэн юм.

## Гол бүтээлнүүд

### Романууд
- Пиквигэй клубай өөд болохын үмэнэхи тэмдэглэл (The Posthumous Papers of the Pickwick Club) 1836 — 1837
- Оливер Твистын адал ябадал (Oliver Twist), 1837 — 1839
- Николас Никльби (The Life and Adventures of Nicholas Nickleby), 1838 — 1839
- Хуушанай эд юумэнэй дэлгүүр (The Old Curiosity Shop), 1840 — 1841
- Барнеби Радж (Barnaby Rudge: A Tale of the Riots of 'Eighty'), 1841
- Рождествын хөөрөөн (en:The Christmas books):
  - Рождествын дуу (A Christmas Carol), 1843
  - Хонхонууд (The Chimes), 1844
  - Гуламтын даржагануур (The Cricket on the Hearth), 1845
  - Амидаралай байлдаан (The Battle of Life), 1846
  - Буруу зүйл хэһэн хүн (The Haunted Man and the Ghost’s Bargain), 1848
- Мартин Чезлвит (The Life and Adventures of Martin Chuzzlewit), 1843 — 1844
- Домби ба хүбүүн хоёр (Dombey and Son), 1846 — 1848
- Дэвид Копперфильд (David Copperfield), 1849 — 1850
- Хүйтэн байшан (Bleak House), 1852 — 1853
- Харьяд үе (Hard Times: For These Times), 1854
- Багахан Доррит (Little Dorrit), 1855 — 1857
- Хоёр хото тухай хөөрөөн (A Tale of Two Cities), 1859
- Ехэ горидолго (Great Expectations), 1860 — 1861
- Манай нүхэр (Our Mutual Friend), 1864 — 1865
- Эдвина Друдай нюуса (The Mystery of Edwin Drood), 1870 — 1870. Дүүргэһэнгүй.


### Хөөрөөнэй түүбэри
- «Бозой найруулалнууд» (Sketches by Boz), 1836)
- «Мадфогские бэшэгүүд» (The Mudfog Papers), 1837)
- «Аралжаагүй аялша» (The Uncommercial Traveller), 1860—1869)


Чарльз Диккенс
{{Алдартай хүн
|нэрэ = Чарльз Диккенс
|уугуул_нэрэ = Charles Dickens
|зураг = Charles Dickens circa 1860s.png
|ажал_үйлэ = [[уран зохёол]]шо
|түрэһэн_үдэр = 
|түрэһэн_газар = [[Портсмут]]  ([[Англи]])
|иргэн = {{flagcountry|Great Britain}}
|наһа_бараһан_үдэр = 
|наһа_бараһан_газар = [[Хайэм]] ([[Англи]])
|ажал_хэһэн_саг  = реализм
|нүхэр = 
|һургалта = 
|хүүгэд =
|шагнал =
|гар    = [[Файл:Charles Dickens Signature.svg|150px]]
}}
'''Чарльз Диккенс''' ({{lang-en|Charles Dickens}}; [[1812]] оной [[2 һарын 7]] — [[1870]] оной [[6 һарын 9]]) [[Англи]]ин [[реализм|шүүмжэлэнги реализмын]] эгээн томо түлөөлэгшэ болон ниигэмэй һэдэбтэ олон романаараа дэлхэйдэ алдар суутай [[уран зохёол|зохёолшо]] юм.

== Намтар ==
[[Изображение:CharlesDickens house Portsmouth.JPG|мини|слева|Портсмут хажууда Чарльз Диккенсын түрэһэн газар]]
Уһан боомтын доодо албанай түшэмэлэй хүбүүн Диккенс бага балшар наһанһаа дутагдаха гашагдахын зоблон амалуулжа, эсэгэнь үри түлэбэриһөө боложо [[шорон]]до ороһон тула арбан наһатайһаа хара боро ажал хэн ябаһанаа һүүлдээ һониной сурбалжалагша, [[Англиин парламент]]да бэшээшээр ажалжа хүдэлһэниинь тэрэнэй хубида нэгэ ёһоной ехэ һургуули боложо, хожомонь зохёолшо болоходонь нүлөөлһэн байна. Тэрэнэй үзэл бодол түлэбшэхэдэ Англида гараһан [[чартизм|чартистуудай хүдэлөөн]], [[1840 он|1840-өөд]] оной [[Европо]] дахиные хамарһан сүлөөлхэ хүдэлөөн эергэ нүлөө үзүүлбэ.
 
Диккенс һонин хэблэлэй газар ажаллажа байха үедөө [[Лондон]] хотын үгытэй ядуу хороололойхинай ажа байдалые дүрсэлһэн хэд хэдэн найруулал бэшэһэнээ Боз гэдэг хуурмаг нэрээр «Бозой найруулалнууд» (''Sketches by Boz'', 1836) нэрэтэйгээр ниитэлүүлһэн байна. Энэ номдоо Англида баян хооһоной илгаа заае хэтэрхэй гүнзэгыржэ, ядуу хүн хүнэй тоонһоо хаһагдахада хүрээд байһаниие харууһан бэшэһэн байдаг. Хүнүүд тухай бодол найруулалда «Лондон хотынхин хүнжй амида ябаха, үхэхэ хоёрые огто тоохоо болиһониинь гайхамаар. Хүниинь хүнөө үрэбдэхэ, хайралха, дайсагнахын алиньшье алга. Хүн үхөөл гэхэдэ тэрэ хүн одоо мартагдаа гэжэ хэлэхэшье арга алга. Ушарынь, тэрэ хүниие амидадань баһа хэншье дурадаггүй байһан юмшни» гэжэ бэшэһэн байна. Хүн гэдэг эрхэм нэрэ түрэ удха ушараа алдаһанда харюуһан халаглаха сэдьхэлээ элидхэһэн энэ үгэ Диккенсын уран бүтээлэй юрэнхы агуулгые тодорхойлдог юм.

== Уран бүтээл ==
[[Изображение:Charles Dickens by Daniel Maclise.jpg|мини|Залуу Чарльз Диккенс 1839 ондо]]
Тэрэнэй түрүүшын томохон бүтээлынь «Пиквигэй клубай өөд болохын үмэнэхи тэмдэглэл» (''The Posthumous Papers of the Pickwick Club'', 1837) гээх наргяантай шог роман юм. Энэнэй араһаа «[[Оливер Твист|Оливер Твистын адал ябадал]]» (''The Adventures of Oliver Twist'', 1838), ''[[Николас Никльби|Николас Никльбиин амидарал ба адал ябадал]]'' (''The Life and Adventures of Nicholas Nickleby'', 1839), «Мартин Чезлвит» (1844) зэргэ этэгэд адал ябадалай тухай үгүүлһэн роман, ниигэмэй асуудалнуудые хурсадхан үзүүлһэн «Домби хүбүүн хоёр» (''Dombey and Son'', 1848), «Хүйтэн байшан» (''Bleak House'', 1853), «Харьяд үе» (''Hard Times'', 1854), «Багахан Доррит» (''Little Dorrit'', 1857), гэмтэ хэрэг мүрдэгшын тухай зохёолой элемент оролсоһон «[[Ехэ горидолго]]» (''Great Expectations'', 1861), «Бидэнэй сүмыниинь нүхэр» (''Our Mutual Friend'', 1865) зэргэ ниигэм-сэдьхэхын романууд, «Хуушанай эд юумэнэй дэлгүүр» (''The Old Curiosity Shop'', 1841), «Рождествын дуу» (''A Christmas Carol'', 1843-1846) зэргэ һургамжын шанартай сентиментал роман, «Барнаби Радж» (''Barnaby Rudge: A Tale of the Riots of Eighty'', 1841]]), «Хоёр хото тухай хөөрөөн» (''A Tale of Two Cities'', 1859) түүхын роман, «[[Дэвид Коперфильд]]» (''David Copperfield'', 1850) хүмүүжэлэй романиинь субаран гараһан байна.

Диккенс уран бүтээлэйхи гушаад жэлдэ арбан табан [[роман]], хэд хэдэн [[хөөрөөн]], [[зүжэг]], найруулалай ба үгүүлгын түүбэри (жэшээнь, «Америкэдэ аялһан тухай Америкын тэмдэглэлнүүд») зэргые бэшэһэн болоод баһа «Гэрэй үгэнүүд» (''Household Words'', 1850–1859), «Бүтэн жэл» (''All the Year Round'', 1858–1870) гэхэ удха зохёол, уран һайханай хоёр сэтгүүл эрхэлэн гаргажа байга. Диккенс баһа зүжэглэхэ ехэ абьяастай хүн байһан тула һонирхогшодой театруудта тогтомол оролсон тогложо, забһар сүлөөдэнь өөрынгөө зохёолһоо зүжэглэн уншадаг байһан ажа.
 
Диккенс уран бүтээлэйхи һүүлшын табан жэлдэ гадаадын улас орнуудта уригдан ошожо, зохёолһоо уншдаг байһан болоод һүүлдээ хүнды үбшэн туһаһанай уламһаа хамагай һүүлшынхи томохон бүтээл болохо «Эдвин Друдай нюуса» (''The Mystery of Edwin Drood'') романаа дүнгэжэ оруулаад дууһагажа амжалтагүй 1870 ондо наһан өөд болоһон байна.
 
Диккенсын саг үеынхи гол гол хэрэг ябадалые "хуушан Англи" уламжалалаар уран элэглэл, хошогнол, заримдаа бүри энгүүн шог, югөөдэл оруулан үнэн зүб дүрсэлжэ, бурангы ябадал, олохо эдихын шунал, хүшэрхылэл, шүүхэ хуралай булхайе уудалан элшэлжэ, ниигэмэй доодо нюрууда байһан жэрэй олониие үмгөөлжэ хамгаалһан зохёол бүтээлынь Англиин уран зохёолой түүхэдэ нэгэн шухала үе болон үлэһэн юм.

== Гол бүтээлнүүд ==
=== Романууд ===
* Пиквигэй клубай өөд болохын үмэнэхи тэмдэглэл ([[:en:The Posthumous Papers of the Pickwick Club|The Posthumous Papers of the Pickwick Club]]) 1836 — 1837
* Оливер Твистын адал ябадал ([[:en:The Adventures of Oliver Twist|Oliver Twist]]), 1837 — 1839
* Николас Никльби ([[:en:The Life and Adventures of Nicholas Nickleby|The Life and Adventures of Nicholas Nickleby]]), 1838 — 1839
* Хуушанай эд юумэнэй дэлгүүр ([[:en:The Old Curiosity Shop|The Old Curiosity Shop]]), 1840 — 1841
* Барнеби Радж ([[:en:Barnaby Rudge|Barnaby Rudge: A Tale of the Riots of 'Eighty']]), 1841
* Рождествын хөөрөөн ([[:en:The Christmas books]]):
** Рождествын дуу ([[:en:A Christmas Carol|A Christmas Carol]]), 1843
** Хонхонууд ([[:en:The Chimes|The Chimes]]), 1844
** Гуламтын даржагануур ([[:en:The Cricket on the Hearth|The Cricket on the Hearth]]), 1845
** Амидаралай байлдаан ([[:en:The Battle of Life|The Battle of Life]]), 1846
** Буруу зүйл хэһэн хүн ([[:en:The Haunted Man and the Ghost’s Bargain|The Haunted Man and the Ghost’s Bargain]]), 1848
* Мартин Чезлвит ([[:en:The Life and Adventures of Martin Chuzzlewit|The Life and Adventures of Martin Chuzzlewit]]), 1843 — 1844
* Домби ба хүбүүн хоёр ([[:en:Dombey and Son|Dombey and Son]]), 1846 — 1848
* Дэвид Копперфильд ([[:en:David Copperfield (novel)|David Copperfield]]), 1849 — 1850
* Хүйтэн байшан ([[:en:Bleak House|Bleak House]]), 1852 — 1853
* Харьяд үе ([[:en:Hard Times|Hard Times: For These Times]]), 1854
* Багахан Доррит ([[:en:Little Dorrit|Little Dorrit]]), 1855 — 1857
* Хоёр хото тухай хөөрөөн ([[:en:A Tale of Two Cities|A Tale of Two Cities]]), 1859
* Ехэ горидолго ([[:en:Great Expectations|Great Expectations]]), 1860 — 1861
* Манай нүхэр ([[:en:Our Mutual Friend|Our Mutual Friend]]), 1864 — 1865
* Эдвина Друдай нюуса ([[:en:The Mystery of Edwin Drood|The Mystery of Edwin Drood]]), 1870 — 1870. Дүүргэһэнгүй.

=== Хөөрөөнэй түүбэри ===
* «Бозой найруулалнууд» ([[:en:Sketches by Boz|Sketches by Boz]]), 1836)
* «Мадфогские бэшэгүүд» ([[:en:The Mudfog Papers|The Mudfog Papers]]), 1837)
* «Аралжаагүй аялша» ([[:en:The Uncommercial Traveller|The Uncommercial Traveller]]), 1860—1869)

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}
* {{статья|автор=Мария Обельченко.|заглавие=Двойная жизнь Чарлза Диккенса|ссылка=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/3372/|издание=[[Вокруг света (журнал)|Вокруг света]]|год=2007|номер=4 (2799), Апрель 2007}}
* ''Хескет Пирсон.'' Диккенс. М.: Молодая гвардия, 1963, [[ЖЗЛ]].
* Тайна Чарльза Диккенса: Библиографические разыскания /Сост. Е. Ю. Гениева, Б. М. Парчевская (раздел «Диккенс в русской печати»); Отв. ред., предисл. и вступ. ст. Е. Ю. Гениева. — М.: Книжная палата,1990. — 536 с.
* {{книга|автор=Энгус Уилсон.|заглавие=Мир Чарльза Диккенса|место=Москва.|издательство=«Прогресс».|год=1975 г|страниц=320|isbn=}}
* ''Поликарпов Ю.'' Русский прототип персонажа Диккенса //Вопросы литературы. 1972. № 3.
* ''Энгус Уилсон''. Чарльз Диккенс. СПб.: Вита Нова, 2013. - 592 с. - ISBN 978-5-93898-465-3
* {{книга
 | автор         = [[Боборыкина, Татьяна Александровна|Боборыкина Т. А.]]
 | часть         = 
 | ссылка часть  = 
 | заглавие      = Художественный мир рождественских повестей Чарльза Диккенса
 | оригинал      = 
 | ссылка        = 
 | викитека      = 
 | ответственный = 
 | издание       = 
 | место         = СПб.
 | издательство  = Гиппократ
 | год           = 1996
 | том           = 
 | страницы      = 
 | столбцы       = 
 | страниц       = 137
 | серия         = 
 | isbn          = 
 | тираж         = 
 | ref           = 
}}

== Холбооһон ==
{{commonscat|Charles Dickens}}

{{1000 үгүүлэл}}

[[Категори:Ехэ Британиин зохёолшод]]