# Балтиин тэнгис
Балтиин тэнгис (мүн богонёор Балтика) хойто үргэригэй 53° — 66°, зүүн утаригай 20° — 26° хоорондо гү, али Хойто Европодо байрлаха тэнгис юм. Уг тэнгисиинь Скандинавиин хахад арал, Европо, Даниин аралуудаар хүрээлэгдэнэ. Балтиин тэнгисиинь Сагаан тэнгистэй Сагаан тэнгисэй беломорканал һубагаар, Хойто тэнгистэй Килиин һубагаар тус тус холбогдоно.

## Газар зүй
Балтиин тэнгисиинь харисангуй бага дабһажалтатай (brackish), эхэ газар дундын тэнгис юм. Уг тэнгисэй һаба газарынь мүльһэлигээр үүдэһэн байна.

### Хэмжээ
Балтиин тэнгисиинь 1600 км үргэн, дундажаар 193 км үргэн, 55 метр дундажа гүнтэй болоно. Хамагай гүниинь 459 метр хүрэнэ. Гадаргуугай талбайнь 377,000 км², эзэлхүүниинь 21,000 км куб. Эргын утань 8000 км оршом.

### Мүльһэн
Балтиин тэнгисэй гадаргуугай 45%-нь ехэнхи үбэл хүлдэнэ. 11-р һараһаа эхилэн хойто эрэг оршомиинь хүлдэжэ эхилхэ ба 3, 4-р һарада мүльһэнэй хэмжээ хамагай ехэ болоно. Зузааниинь хойто хэһэгээрээ 70 см хүрхэ болобош урагшалха тусмаа багадана.
Харисангуй дулаан үбэл зүбхэн Дани, Шведиин эрэг оршом хүлдэхэ ба хобор тохёолдолд, жэшээлбэл 1942 ондо тэнгис бүтэн, 1987 ондо 96%-нь хүлдэһэн болоно.

### Дабһажалта
Балтиин тэнгисэй уһанай дабһажалтань далайн уһанайхаһаа бага дабһажалтатай (далайн уһанай дабһажалта дундажаар 3,5 % гү, али 35 ‰) байдагань эхэ газарһаа ехэхэн хэмжээнэй сэнгэг уһан шудхадагтай холбоотой юм. Жэлдэ эхэ газарһаа, Балтиин тэнгисэй уһанай эзэлхүүнэй хориной нэгэтэй тэнцэхэ хэмжээнэй гү, али 500 км куб уһан шудхана. Тэнгисэй түб хэһэгтэ уһанай дабһажалта 6 — 8 ‰, харин гүн рүүгээ дабһажалтань нэмэгдэжэ, 40-70 м гүндэ 10-15 ‰ болоно.

## Биологи
Үндэр дабһажалтатай уһан тэнгисэй ёроолдо хуримталгададаг ушар Балтиин тэнгисэй ёроолой 100,000 км² оршом талбайнь (ниитэ талбайн дүрбэнэй нэгэ) үндэр дабһажалтатай, хүшэлтүрэгшын агуулга багатай, амидаралгүй байна. Уг бүһэдэ ехэбшэлэн анаэробик бактери үржэхэ ба хүхэртэ уһантүрэгшэ үүдэнэ.
Тэнгисэй бусад хэһэгтэ дабһажалта багатай тула, Атлантик далайһаа арай өөр түрэлэй экосистемэтэй, өөрөөр хэлэбэл сэнгэг уһаныхтай элүү түһэтэй амитан, ургамал тархаһан байдаг.

Балтиин тэнгис
{{Сүнхэрэг
|lake_name= Балтиин тэнгис
|image = [[File:Locatie Oostzee.PNG|250px]]
|caption = Балтиин тэнгисэй газарай зураг
| location = [[Европо]]
| coords = {{Coord|58|N|20|E|type:waterbody_region:XZ_scale:5000000|display=inline,title}}
| type = [[Тэнгис]]
| inflow = [[Даугава мүрэн|Даугава]], [[Неман мүрэн|Неман]], [[Нева мүрэн|Неман]], [[Одер мүрэн|Одер]], [[Вистула мүрэн|Вистула]]
| outflow = [[Даниин хоолойнууд]]
| catchment = 1641650 км<sup>2</sup>
| basin_countries = ''Эрьедэхи'': [[Дани]], [[Эстон]], [[Финланд]], [[Германи]], [[Латви]], [[Литва]], [[Польш]], [[ОХУ|Ород]], [[Швед]]<ref>{{cite web|title=Coalition Clean Baltic|url=http://www.ccb.se/newsletters/2005/07/map_final.jpg|accessdate=5 July 2013|archiveurl=https://archive.is/y84KG|archivedate=5 July 2013}}</ref>
| length = 1600 км
| width = 193 км
| area = 377000 км<sup>2</sup>
| depth = 55 м
| max-depth = 459 м
| volume = 21700 км<sup>3</sup>
| residence_time = 25 он
| temperature_high_C =
| temperature_low_C =
| salinity =
| shore = 8000 км
| islands =
| cities = [[Копенһаген]], [[Гданьск]], [[Хельсинки]], [[Калининград]], [[Киль]], [[Клайпеда]], [[Любек]], [[Рига]], [[Росток]], [[Санкт-Петербург]], [[Стокхольм]], [[Таллин]], [[Турку]]
| trenches =
| benches =
| frozen =
| reference = <ref>[http://books.google.lt/books?id=r9CgJNV_6KAC&pg=PA75 Oceanographic data]</ref>
}}
'''Балтиин тэнгис''' (мүн богонёор '''Балтика''') хойто [[үргэриг]]эй 53° — 66°, зүүн [[утариг]]ай 20° — 26° хоорондо гү, али Хойто [[Европо]]до байрлаха тэнгис юм. Уг тэнгисиинь [[Скандинавиин хахад арал]], Европо, [[Дани]]ин аралуудаар хүрээлэгдэнэ. Балтиин тэнгисиинь [[Сагаан тэнгис]]тэй Сагаан тэнгисэй [[беломорканал]] һубагаар, [[Хойто тэнгис]]тэй [[Килиин һубаг]]аар тус тус холбогдоно.

== Газар зүй ==
Балтиин тэнгисиинь харисангуй бага дабһажалтатай (''brackish''), эхэ газар дундын тэнгис юм. Уг тэнгисэй һаба газарынь [[мүльһэлиг]]ээр үүдэһэн байна.

=== Хэмжээ ===
Балтиин тэнгисиинь 1600 [[метр|км]] үргэн, дундажаар 193 км үргэн, 55 метр дундажа гүнтэй болоно. Хамагай гүниинь 459 метр хүрэнэ. Гадаргуугай талбайнь 377,000 км², эзэлхүүниинь 21,000 км куб. Эргын утань 8000 км оршом<ref>[http://www.envir.ee/baltics/geograph.htm]</ref>.

=== Мүльһэн ===
[[Файл:BalticSea March2000 NASA-S2000084115409.png|thumb|left|Балтиин тэнгис, үбэл]]
Балтиин тэнгисэй гадаргуугай 45%-нь ехэнхи [[үбэл]] хүлдэнэ. [[11 һара|11-р һараһаа]] эхилэн хойто эрэг оршомиинь хүлдэжэ эхилхэ ба [[3 һара|3]], [[4 һара|4-р һарада]] мүльһэнэй хэмжээ хамагай ехэ болоно. Зузааниинь хойто хэһэгээрээ 70 [[метр|см]] хүрхэ болобош урагшалха тусмаа багадана.

Харисангуй дулаан үбэл зүбхэн [[Дани]], [[Швед]]иин эрэг оршом хүлдэхэ ба хобор тохёолдолд, жэшээлбэл 1942 ондо тэнгис бүтэн, 1987 ондо 96%-нь хүлдэһэн болоно.

=== Дабһажалта ===
Балтиин тэнгисэй [[уһанай дабһажалта]]нь [[далай]]н уһанайхаһаа бага дабһажалтатай (далайн уһанай дабһажалта дундажаар 3,5 % гү, али 35 ‰) байдагань эхэ газарһаа ехэхэн хэмжээнэй сэнгэг уһан шудхадагтай холбоотой юм. Жэлдэ эхэ газарһаа, Балтиин тэнгисэй уһанай [[эзэлхүүн]]эй хориной нэгэтэй тэнцэхэ хэмжээнэй гү, али 500 км куб уһан шудхана. Тэнгисэй түб хэһэгтэ уһанай дабһажалта 6 — 8 ‰, харин гүн рүүгээ дабһажалтань нэмэгдэжэ, 40-70 м гүндэ 10-15 ‰ болоно.

== Биологи ==
Үндэр дабһажалтатай уһан тэнгисэй ёроолдо хуримталгададаг ушар Балтиин тэнгисэй ёроолой 100,000 км² оршом талбайнь (ниитэ талбайн дүрбэнэй нэгэ) үндэр дабһажалтатай, [[хүшэлтүрэгшэ|хүшэлтүрэгшын]] агуулга багатай, амидаралгүй байна. Уг бүһэдэ ехэбшэлэн [[анаэробик бактери]] үржэхэ ба хүхэртэ [[уһантүрэгшэ]] үүдэнэ.

Тэнгисэй бусад хэһэгтэ дабһажалта багатай тула, [[Атлантик далай]]һаа арай өөр түрэлэй экосистемэтэй, өөрөөр хэлэбэл сэнгэг уһаныхтай элүү түһэтэй [[амитан]], [[ургамал]] тархаһан байдаг.

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

== Холбооһон ==
{{commonscat|Baltic Sea}}
* [http://www.balticsea.lt/en Protect the Baltic Sea while it’s still not too late.]
* [http://www.balticseaportal.fi The Baltic Sea Portal] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120728165223/http://www.balticseaportal.fi/ |date=2012-07-28 }} — a site maintained by the [http://www.fimr.fi/en.html Finnish Institute of Marine Research] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080214115037/http://www.fimr.fi/en.html |date=2008-02-14 }} (FIMR) (in English, Finnish, Swedish and Estonian)
* [http://depts.washington.edu/baltic/encyclopedia.html Encyclopedia of Baltic History]
* [https://web.archive.org/web/20060219105754/http://www.nada.kth.se/~ovidiu/maps/images/1493-schedel-europa.jpg 1493 H. Schedel Map with Mare Germanicum]
* [http://www.abc.se/~pa/uwa/wrecks.htm Old shipwrecks] in the Baltic
* [http://www.pgi.gov.pl/pgi_en/index.php?option=news&task=viewarticle&sid=4&Itemid=2 How the Baltic Sea was changing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071212134140/http://www.pgi.gov.pl/pgi_en/index.php?option=news&task=viewarticle&sid=4&Itemid=2 |date=2007-12-12 }} — Prehistory of the Baltic from the [http://www.pgi.gov.pl/ Polish Geological Institute]
* [http://www.helsinki.fi/maantiede/geofi/fennia/demo/pages/oksanen.htm Late Weichselian and Holocene shore displacement history of the Baltic Sea in Finland] — more prehistory of the Baltic from the [http://www.helsinki.fi/geography/ Department of Geography] of the [[University of Helsinki]]
* [http://maps.grida.no/baltic Baltic Environmental Atlas: Interactive map of the Baltic Sea region] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040603121723/http://maps.grida.no/baltic/ |date=2004-06-03 }}
* [http://search.fotki.com/?q=baltic_sea Baltic Sea Photos]
* [http://www.stranddorf.de/Kursbuch/Ostholstein.htm Ostholstein] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060428213045/http://www.stranddorf.de/Kursbuch/Ostholstein.htm |date=2006-04-28 }} Information about the culture and landscape of Ostholstein (German)
* [http://www.ferrylines.com/en/routes/ferries-in-the-baltic-sea/ List of all ferry lines in the Baltic Sea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060903112114/http://www.ferrylines.com/en/routes/ferries-in-the-baltic-sea/ |date=2006-09-03 }}
* [http://www.helcom.fi/ The Helsinki Commission (HELCOM)] HELCOM is the governing body of the «Convention on the Protection of the Marine Environment of the Baltic Sea Area»
* [http://www.baltice.org/ Baltice.org is a single access point to reliable and up to date information related to winter navigation in the Baltic Sea area]

{{1000 үгүүлэл}}

[[Категори:Тэнгисүүд]]