# Алжир
Алжир (Араб: الجزائر, Al Jaza’ir (IPA:ɛlʤɛˈzɛːʔir), Бербер: , Dzayer), албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалаһан Алжир Арад Улас — хойто Африкада оршохо улас юм. Газар нютагаараа түбидээ хоёрто, дэлхэйдэ 11-дэ жагсадаг. Зүүн хойто талаараа Тунис, зүүн талаараа Ливи, зүүн урда талаараа Нигер, баруун урда талаараа Мали, Мавритани, баруун хойто талаараа Марокко уласуудтай тус тус хилэлэнэ. Баруун талада маргаантай газар нютаг болохо Баруун Сахара оршохо болоод хойто талада Газар дундын тэнгис байрлана.
Алжир НҮБ, Африкын холбоо, Арабын Барилдалга, ОПЕК зэргэ байгуулгануудай гэшүүн орон юм. Мүн Магрибай Араб холбоое байгуулхада ехэ хуби нэмэри үзүүлһэн. Алжир үндэһэн хуулиндаа Лалын, Араб, ба Амазиг (Бербер) улас гэжэ тодорхойлогдоһон байдаг.

## Нэрын гарал
Тус уласай нэрэ Алжир хотын нэрэһээ гаралтай. Харин хотын нэрэ jazā’ir banī mazghanā (арабаар «(Берберын аймаг) Аит Мазганнагийн аралнууд» гэһэн үгэ) гэхэ хотын хуушин нэрэнэй тобшолһон хэлбэри Al-jazā’ir гэһэн үгэһөө гаралтай. Дунда зуунай эхин үеын газарзүйшэд al-Idrisi болон Yaqut al-Hamawi гэжэ бэшэһэн байдаг.
Һунгадаг үедэ Алжирай хойто нютагай Нумиди гэдэг байһан болоод мүнөөнэй Тунисай баруун нютаг, Мароккогой зүүн нютаг хамарагдадаг байгаа.

## Түүхэ

### Эртэнэй түүхэ
Бербершүүд доро хаяжа МЭҮ 10000 онһоо Алжирда нютаглажа байгаа. МЭҮ 1000 онһоо хойшо карфагеншүүд эргын дагуу һуурин байгуулжа эхилһэн. Бербершүүд Пүниин дайнаар үүһэһэн боломжиие ашиглан Карфагенһаа тусгаар тогтоножо, бербер хаанта уласууд үүһэжэ эхилээ. Эднһээ хамагай алдартай Нумиди юм.
Гэбэшье МЭҮ 200 ондо бербершүүд дахин эзлэгдэбэ. Энэ удаада Римэй бүгэдэ найрамдаха улас тэдэниие харьяандаа оруулаа. Баруун Римэй эзэнтэ улас задаран унахадаа бербершүүд олон газар дахин тусгаар тогтониһон уласаа байгуулһан бол үлэһэн хэһэгтэ вандалнууд хиналтаяа тогтоожо, Византиин эзэн хаан I Юстинианай сэрэгтэ сохигдон хөөгдэхэ хүрэтэрээ тэндээ байгаа. Византиин эзэнтэ гүрэн уламаар тус ороной зүүн хэһэгые VIII зуунда арабшууд ерэхэ хүрэтэр хатуу шанга гарай доро барижа байба.

### Дундада зуун
Хоёр һалбари болохо Санхаджа болон Заната саашаа олон аймагта хубаагдажа байһан болоод Магрибиин бүһэ бүрэ хэдэ хэдэн аймагһаа бүрдэжэ байба. Дундада зуунай үедэ берберай хэдэ хэдэн династи үүһэн гаража ерэжэ байгаа.

### Лалын шажан нэбтэрһэн
Лалын шажанта арабын арминууд Алжирые байлдан дагуулжа, бербер ударидагшадые мохотгожо, Умайяд арабын династи задран унаһанай дараа маша олон династи бүрэлдэн бии болоо. Эдэгээр династиин дотор Альмохад, Альморавид, Египетай Фатимид, Абдэлвадид хамагай алдартай юм.
Кабилиин Кутамаг өөрын үйлэ хэрэгтээ урбуулһан лалын шиит шажанда Фатимидууд Рустамидые түлхэн унагажа, Египетые эзэлжэ, Алжир, Тунисые Зирид угсаанай вассалнууддаа үлөөбэ. Зиридүүд боһолго гарахада Фатимид династи хүн зон олонтой арабын нэгэн аймаг болохо Бану Хилалые эльгээжэ тэдэнэй хүсэниие һулараа.

Алжир
{{Инфобокс улас
| conventional_long_name = Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалаһан </br>Алжир Арад Улас
| name                   = الجمهورية  الجزائرية الديمقراطية<br /> الشعبية ([[Араб хэлэн|Араб]])<br />{{resize|80%|{{transliteration|ar|al-Jumhūriyya al-Jazāʾiriyya ad-Dīmuqrāṭiyya aš{{nbh}}Šaʿbiyya}}}}</br>{{midsize|{{native name|fr|République algérienne démocratique et populaire|nbsp=omit}}}}
| common_name            = Algeria
| image_flag             = Flag of Algeria.svg
| flag_type              = [[Алжир уласай туг|Туг]]
| image_coat             =
| symbol_type            = [[Алжир уласай һүлдэ|Һүлдэ]]
| national_motto         = {{lang|ar|بالشعب وللشعب}}<br />("Арадһаа ба арадай түлөө")<ref name="CONST-AR">{{cite web|url=http://www.el-mouradia.dz/arabe/symbole/textes/constitution96.htm |title=Constitution of Algeria, Art. 11 |id= language: France and Arabic (government language); people of Algeria speak Arabic and Berber|publisher=El-mouradia.dz |access-date=17 January 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120718124116/http://www.el-mouradia.dz/arabe/symbole/textes/constitution96.htm |archive-date=18 July 2012 }}</ref><ref name="CONST-EN">{{cite web |url= http://www.apn-dz.org/apn/english/constitution96/titre_01.htm |title=Constitution of Algeria; Art. 11 |publisher=Apn-dz.org |date=28 November 1996 |access-date=17 January 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130725130249/http://www.apn-dz.org/apn/english/constitution96/titre_01.htm |archive-date=25 July 2013 }}</ref>
| national_anthem        = ''[[Кассаман]]''<br />({{lang-en|"We Pledge"}})<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:National anthem of Algeria, by the U.S. Navy Band.oga]]}}</div>
| image_map              = Algeria (centered orthographic projection).svg
| map_caption            = {{map caption |location_color=тодо ногоон || | |}}
| image_map2             = 
| capital                = [[Алжир (хото)|Алжир]]
| coordinates            = {{Coord|36|42|N|3|13|E|type:city_region:DZ}}
| largest_city           = capital
| religion               = 99% [[Алжир дахи Лалын шажан|Сунни]]</br>([[Гүрэнэй шажан|албан]]) </br>1% бусад </br>([[Алжир дахи Христосой шажан|Христ]] ба [[Алжириин еврейшүүдэй түүхэ|Еврей]])<ref name="CIA">{{cite web|title=The World Factbook – Africa – Algeria|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/algeria/|publisher=CIA|access-date=20 March 2021}}</ref>
| official_languages     = {{Plainlist|
* [[Араб хэлэн|Араб]] 
* [[Бербер хэлэн|Бербер]]
}}
| languages_type         = Бусад хэлэнүүд
| languages              = [[Алжириин Араб хэлэн|Алжириин Араб]] <br />(Дариджа) <br />[[Франци хэлэн|Франци]]<ref name="CIA" /><!--end nowrap:-->
| ethnic_groups          = {{vunblist
 |{{nowrap|[[Arab-Berber]] 99%<ref name="CIA" />{{efn|The ''[[The World Factbook|CIA World Factbook]]'' states that about 15% of Algerians, a minority, identify as Berber even though many Algerians have Berber origins. The Factbook explains that of the approximately 15% who identify as Berber, most live in the [[Kabylia]] region, more closely identify with Berber heritage instead of Arab heritage, and are Muslim.}}<!--end nowrap:-->}}
 | 1% others<ref name="CIA" />}}
| demonym                = [[Алжирай хүн зон|Алжиршууд]]
| government_type        = {{nowrap|[[Нэгэдэмэл улас|Нэгэдэмэл]] </br>[[Хахад-Юрэнхылэгшын систем|Хахад</br>Юрэнхылэгшын]]</br> [[бүгэдэ найрамдаха улас|БНУ]]}}
| leader_title1          = [[Алжир уласай Юрэнхылэгшэ|Юрэнхылэгшэ]]
| leader_name1           = [[Абдельмаджид Теббун|Абдельмаджид </br>Теббун]]
| leader_title2          = [[Алжир уласай Юрэнхы сайд|Юрэнхы сайд]]
| leader_name2           = [[Аймен Бенабдеррахман|Аймен </br>Бенабдеррахман]]
| leader_title3          = [[Үндэһэтэнэй Зүблэлэй даргын жагсаалта (Алжир)|Зүблэлэй Дарга]]
| leader_name3           = [[Салах Гуджил]]
| leader_title4          = [[Үндэһэнэй Арадай Шуулган даргын жагсаалта (Алжир)|Шуулганай Дарга]]
| leader_name4           = [[Ибраһим Бугали]]
| legislature            = [[Алжирай Парламент|Парламент]]
| upper_house            = [[Үндэһэтэнэй Зүблэл]]
| lower_house            = [[Үндэһэнэй Арадай Шуулган|Үндэһэнэй Арадай </br>Шуулган]]
| sovereignty_type       = [[Алжирай Түүхэ|Түүхэ]]
| established_event1     = [[Нумидиин хаанта улас|Нумиди]]
| established_date1      = МЭҮ 202
| established_event2     = [[Рустамидууд]]
| established_date2      = 776
| established_event3     = [[Зиридууд]]
| established_date3      = 972
| established_event4     = [[Хаммадидууд]]
| established_date4      = 1015
| established_event5     = [[Тлемсенэй хаанта улас|Зьяны Улас]]
| established_date5      = 1236
| established_event6     = [[Османай Алжир]]
| established_date6      = 1516
| established_event7     = [[Франциин Алжир|Франциин </br>эзэмдэлгэ]]
| established_date7      = [[1830 оной Алжирай эзэмдэлгэ|7 һарын 5, 1830]]
| established_event8     = [[Алжирай Дайн|Тусгаар </br>тогтонол]]
| established_date8      = 7 һарын 5, 1962
| area_km2               = 2381741
| area_rank              = 10
| area_sq_mi             = 919595
| percent_water          = 1.1
| population_estimate    = 44,700,000<ref name="ONS 2020">{{cite web | title=Démographie | website=Office National des Statistiques | date=18 May 2020 | url=http://www.ons.dz/IMG/pdf/demographie2019_bis.pdf | language=fr | trans-title=Demography | access-date=3 October 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200721155425/http://www.ons.dz/IMG/pdf/demographie2019_bis.pdf | archive-date=21 July 2020 | url-status=live }}</ref>
| population_estimate_year = 2021
| population_estimate_rank = 32
| population_census_year = 
| population_density_km2 = 17.7
| population_density_sq_mi = 47
| population_density_rank = 168
| GDP_PPP                = {{increase}} $581.189 тэрбум<ref name="IMFWEOAG">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October/weo-report?c=612,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDP_D,NGDPRPPPPC,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2019&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=22 October 2021}}</ref></br>
| GDP_PPP_year           = 2022
| GDP_PPP_rank           = 43
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $13,002<ref name="IMFWEOAG"/>
| GDP_PPP_per_capita_rank = 111
| GDP_nominal            = {{increase}} $191.941 тэрбум<ref name="IMFWEOAG"/></br>
| GDP_nominal_year       = 2022
| GDP_nominal_rank       = 58
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $4,294<ref name="IMFWEOAG"/>
| GDP_nominal_per_capita_rank = 130
| Gini                   = 27.6
| Gini_year              = 2011
| Gini_ref               = <ref>{{cite web |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html |title=Distribution of Family Income&nbsp;– Gini Index |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |access-date=1 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613005439/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html |archive-date=13 June 2007 |url-status=live |accessdate=8 January 2014 |archivedate=13 May 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090513124910/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html }}</ref><ref>{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=DZ |title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=World Bank |access-date=24 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181118143415/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=DZ |archive-date=18 November 2018 |url-status=live }}</ref>
| HDI                    = 0.748<!-- number only -->
| HDI_year               = 2019 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year -->
| HDI_change             = increase<!-- increase/decrease/steady -->
| HDI_ref                = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref>
| HDI_rank               = 91
| currency               = [[Алжирай динар]]
| currency_code          = DZD
| time_zone              = [[Түб Европын Саг|CET]]
| utc_offset             = +1
| date_format            = үү/һһ/жжжж
| drives_on              = баруун
| calling_code           = [[Алжир дахи Телефониин дугаар|+213]]
| cctld                  = [[.dz]]<br />الجزائر.
| today                  = 
}}

'''Алжир''' ([[Араб хэлэн|Араб]]: الجزائر, ''Al Jaza’ir'' ([[IPA:ɛlʤɛˈzɛːʔir]]), [[Бербер хэлэн|Бербер]]: [[Файл:Algeria in Tifinagh.svg]], ''Dzayer''), албан ёһоор '''Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалаһан Алжир Арад Улас''' — хойто [[Африка]]да оршохо улас юм. Газар нютагаараа түбидээ хоёрто, дэлхэйдэ 11-дэ жагсадаг. Зүүн хойто талаараа [[Тунис]], зүүн талаараа [[Ливи]], зүүн урда талаараа [[Нигер]], баруун урда талаараа [[Мали]], [[Мавритани]], баруун хойто талаараа [[Марокко]] уласуудтай тус тус хилэлэнэ. Баруун талада маргаантай газар нютаг болохо [[Баруун Сахара]] оршохо болоод хойто талада [[Газар дундын тэнгис]] байрлана.

Алжир [[НҮБ]], [[Африкын холбоо]], [[Арабын Барилдалга]], [[ОПЕК]] зэргэ байгуулгануудай гэшүүн орон юм. Мүн Магрибай Араб холбоое байгуулхада ехэ хуби нэмэри үзүүлһэн. Алжир үндэһэн хуулиндаа [[Лалын шажан|Лалын]], [[Араб]], ба [[Амазиг]] (Бербер) улас гэжэ тодорхойлогдоһон байдаг.

== Нэрын гарал ==
Тус уласай нэрэ Алжир хотын нэрэһээ гаралтай. Харин хотын нэрэ jazā’ir banī mazghanā (арабаар «(Берберын аймаг) Аит Мазганнагийн аралнууд» гэһэн үгэ) гэхэ хотын хуушин нэрэнэй тобшолһон хэлбэри ''Al-jazā’ir'' гэһэн үгэһөө гаралтай. Дунда зуунай эхин үеын газарзүйшэд ''al-Idrisi'' болон ''Yaqut al-Hamawi'' гэжэ бэшэһэн байдаг.

Һунгадаг үедэ Алжирай хойто нютагай [[Нумиди]] гэдэг байһан болоод мүнөөнэй [[Тунис]]ай баруун нютаг, [[Марокко]]гой зүүн нютаг хамарагдадаг байгаа.

== Түүхэ ==

=== Эртэнэй түүхэ ===
[[Файл:Roman Arch of Trajan at Thamugadi (Timgad), Algeria 04966r.jpg|thumb|left|Алжирай Тамугади дахи Римэй Траяанай хаалга]]
[[Бербер]]шүүд доро хаяжа {{МЭҮ}} 10000 онһоо Алжирда нютаглажа байгаа.<ref>{{Cite web |title=TripAtlas.com — About Algeria<!-- Bot generated title --> |url=http://tripatlas.com/Algeria |accessdate=2014-01-08 |archivedate=2010-02-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100213145852/http://tripatlas.com/Algeria }}</ref><ref>{{Cite web |title=Arab Index — Country Info<!-- Bot generated title --> |url=http://www.arab-index.net/CountryInfo.aspx?ID=21 |accessdate=2014-01-08 |archivedate=2009-02-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090210020932/http://arab-index.net/CountryInfo.aspx?ID=21 }}</ref><ref>[http://www.africa-investor.com/article.asp?id=5197 Africa-Investor.com — News<!-- Bot generated title -->]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://www.grconsultants.org/Country/Algeria_Expat_Relocation_Mobility_Management_GRC_2009.pdf{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.sheppardsoftware.com/Africaweb/snapshot/Algeria.htm Snapshot, Africa: Algeria<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>{{Cite web |title=Algeria at AllExperts<!-- Bot generated title --> |url=http://en.allexperts.com/e/a/al/algeria.htm |accessdate=2014-01-08 |archivedate=2010-01-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100111025002/http://en.allexperts.com/e/a/al/algeria.htm }}</ref><ref>{{Cite web |title=VOYAGES — Small ship expeditions to historic shores of Africa<!-- Bot generated title --> |url=http://www.alvoyages.com/articles/africa/algeria.html |accessdate=2014-01-08 |archivedate=2009-12-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091221075812/http://www.alvoyages.com/articles/africa/algeria.html }}</ref> {{МЭҮ}} 1000 онһоо хойшо [[карфаген]]шүүд эргын дагуу һуурин байгуулжа эхилһэн. Бербершүүд [[Пүниин дайн]]аар үүһэһэн боломжиие ашиглан Карфагенһаа тусгаар тогтоножо, бербер хаанта уласууд үүһэжэ эхилээ. Эднһээ хамагай алдартай Нумиди юм.

Гэбэшье {{МЭҮ}} 200 ондо бербершүүд дахин эзлэгдэбэ. Энэ удаада [[Римэй бүгэдэ найрамдаха улас]] тэдэниие харьяандаа оруулаа. [[Баруун Римэй эзэнтэ улас]] задаран унахадаа бербершүүд олон газар дахин тусгаар тогтониһон уласаа байгуулһан бол үлэһэн хэһэгтэ вандалнууд хиналтаяа тогтоожо, [[Византиин эзэнтэ гүрэн|Византиин]] эзэн хаан [[I Юстиниан]]ай сэрэгтэ сохигдон хөөгдэхэ хүрэтэрээ тэндээ байгаа. Византиин эзэнтэ гүрэн уламаар тус ороной зүүн хэһэгые VIII зуунда арабшууд ерэхэ хүрэтэр хатуу шанга гарай доро барижа байба.

=== Дундада зуун ===
Хоёр һалбари болохо Санхаджа болон Заната саашаа олон аймагта хубаагдажа байһан болоод Магрибиин бүһэ бүрэ хэдэ хэдэн аймагһаа бүрдэжэ байба.<ref name="William MacGuckin">Histoire des Berbères et des dynasties musulmanes de l’Afrique Septentrionale De Ibn Khaldūn, William MacGuckin</ref><ref>{{cite book|url=http://books.google.fr/books?id=H3RBAAAAIAAJ&pg=PR2&dq=in+khaldoun#PPR15,M1 |title=Histoire des Berbères et des dynasties musulmanes de l'Afrique Septentrionale Par Ibn Khaldūn, William MacGuckin Slane |language=French |pages=XV |publisher=|date=|accessdate=2009-02-28}}</ref> Дундада зуунай үедэ берберай хэдэ хэдэн династи үүһэн гаража ерэжэ байгаа.<ref name="William MacGuckin"/><ref>{{cite web|url=http://books.google.fr/books?id=H3RBAAAAIAAJ&pg=PR115&dq=ibn+khaldoun#PPR10,M1 |title=Histoire des Berbères et des dynasties musulmanes de l'Afrique Septentrionale Par Ibn Khaldūn, William MacGuckin Slane |language=French |pages=X |publisher=|date=|accessdate=2009-02-28}}</ref>

=== Лалын шажан нэбтэрһэн ===
[[Файл:Grande mosquée d'Alger.jpg|thumb|left|Алжирай ехэ [[мечеть]]]]
Лалын шажанта арабын арминууд Алжирые байлдан дагуулжа, бербер ударидагшадые мохотгожо, Умайяд арабын династи задран унаһанай дараа маша олон династи бүрэлдэн бии болоо. Эдэгээр династиин дотор [[Альмохад]], [[Альморавид]], [[Египет]]ай Фатимид, Абдэлвадид хамагай алдартай юм.

Кабилиин Кутамаг өөрын үйлэ хэрэгтээ урбуулһан лалын шиит шажанда [[Фатимид]]ууд [[Рустамид]]ые түлхэн унагажа, Египетые эзэлжэ, Алжир, Тунисые Зирид угсаанай вассалнууддаа үлөөбэ. Зиридүүд боһолго гарахада Фатимид династи хүн зон олонтой арабын нэгэн аймаг болохо Бану Хилалые эльгээжэ тэдэнэй хүсэниие һулараа.

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

{{Африка}}

{{1000 үгүүлэл}}

[[Категори:Алжир| ]]
[[Категори:Хойто Африкын улас]]
[[Категори:Магрибай улас]]
[[Категори:Сахарын улас]]
[[Категори:Арабай БНУ]]
[[Категори:Бүгэдэ Найрамдаха Уласууд]]
[[Категори:Араб хэлээр хэлэлсэдэг уласууд ба газар нютаг]]
[[Категори:Бербер хэлээр хэлэлсэдэг уласууд ба газар нютаг]]
[[Категори:Франци хэлээр хэлэлсэдэг уласууд ба газар нютаг]]
[[Категори:Ехэ арбан табанай уласууд]]
[[Категори:ОПЕК-ын гэшүүн улас]]
[[Категори:Африкын Холбооной гэшүүн улас]]
[[Категори:Арабай Лигын гэшүүн улас]]
[[Категори:НҮБ-эй гэшүүн уласууд]]
[[Категори:1962 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг]]
[[Категори:1962 ондо Алжирда байгуулагдаhан]]
[[Категори:1962 ондо Африкада байгуулагдаhан]]
[[Категори:Африкын улас]]