# Шатадаг занар
Шатадаг занар — органик бодосой (кероген) үндэр агуулга бүхы нарин шэрхэгтэй тунамал шулуулиг юм. Шатадаг занарһаа түүхэй газарай тоһотой адли найрлага бүхы шэнгэн нүүрһэнуһантүрэгшэ гарган абажа болоно. Шатадаг занарынь геологиин нэрэ томьёогой хубида занарһаа өөр шулуулиг болоод, шатадаг занарһаа гарган абаһан тоһониинь газарай тоһонһоо бага зэргэ илгаатай байна. Шатадаг занарынь харисангы үргэн тархалтатай ашагта малтамал богоод томохон ордонууд АНУ, Бразили, БНХАУ, Эстонидэ байдаг. Дэлхэйн шатадаг занарай нөөсэ (газарай тоһондо шэлжүүлһэн нөөсэ) 2.8–3.3 ехэ наяд (2.8–3.3 x 1012) баррель байна.
Шатадаг занарые нэрэжэ (химиин аргаар болбосоруулан) синтетик газарай тоһон, хии гарган абажа болоно. Энэ шэнгэн бүтээгдэхүүниие "шатадаг занарай тоһон", "хии" гэжэ нэрэлнэ. Мүн шатадаг занарые шууд түлишэ болгон хэрэглэжэ (шатаажа) болохоһоо гадна химиин болон барилгын материалай түүхэй эд болгон хэрэглэжэ болоно.
Газарай тоһоной нөөсэ шабхагдажа, үнэ ехээр нэмэгдэжэ бай мүнөө үедэ шатадаг занарынь газарай тоһые оролхо эршэм хүсэнэй эхэ үүдэбэри гэжэ тоосогдожо байгаа болоно.

Шатадаг занар
[[Файл:Oilshale.jpg|thumb|Шатадаг занараар гал түлижэ байнь]]
[[Файл:OilShaleEstonia.jpg|thumb]]
[[Файл:OilShaleFossilsEstonia.jpg|thumb]]
'''Шатадаг занар''' — органик бодосой ([[кероген]]) үндэр агуулга бүхы нарин шэрхэгтэй [[шулуу|тунамал шулуулиг]] юм. Шатадаг занарһаа [[газарай тоһон|түүхэй газарай тоһотой]] адли найрлага бүхы шэнгэн [[нүүрһэнуһантүрэгшэ]] гарган абажа болоно. Шатадаг занарынь геологиин нэрэ томьёогой хубида занарһаа өөр шулуулиг болоод, шатадаг занарһаа гарган абаһан тоһониинь газарай тоһонһоо бага зэргэ илгаатай байна<ref name=wec74>WEC (2004), p. 74</ref>. Шатадаг занарынь харисангы үргэн тархалтатай [[ашагта малтамал]] богоод томохон ордонууд [[АНУ]], [[Бразил]]и, [[БНХАУ]], [[Эстони]]дэ байдаг. Дэлхэйн шатадаг занарай [[байгаалиин нөөсэ|нөөсэ]] (газарай тоһондо шэлжүүлһэн нөөсэ) 2.8–3.3 ехэ наяд (2.8–3.3&nbsp;x&nbsp;10<sup>12</sup>) [[баррель]] байна<ref name=wec101>WEC (2007), p. 101-102</ref><ref name=aeo2006>{{cite paper 
| title = Annual Energy Outlook 2006 
| publisher = [[Energy Information Administration]] 
| date = February 2006 
| url = http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/pdf/0383(2006).pdf 
| format = PDF 
| accessdate = 2007-06-22}}
</ref><ref name=andrews>
{{cite paper 
| last = Andrews | first = Anthony 
| title = Oil Shale: History, Incentives, and Policy 
| publisher = Congressional Research Service 
| date = [[2006-04-13]] 
| url = http://www.fas.org/sgp/crs/misc/RL33359.pdf 
| format = PDF 
| accessdate = 2007-06-25}}
</ref><ref name=unconventional>
{{cite paper 
| title = NPR's National Strategic Unconventional Resource Model 
| publisher = [[United States Department of Energy]] 
| date = April 2006
| url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NSURM_Documentation.pdf 
| format = PDF 
| accessdate = 2007-07-09}}</ref>.

Шатадаг занарые нэрэжэ (химиин аргаар болбосоруулан) синтетик газарай тоһон, хии гарган абажа болоно. Энэ шэнгэн бүтээгдэхүүниие "шатадаг занарай тоһон", "хии" гэжэ нэрэлнэ. Мүн шатадаг занарые шууд [[түлишэ]] болгон хэрэглэжэ (шатаажа) болохоһоо гадна химиин болон барилгын материалай [[түүхэй эд]] болгон хэрэглэжэ болоно<ref name=dyni>
{{Cite paper 
| last =Dyni | first =John R. 
| title =Geology and resources of some world oil-shale deposits. Scientific Investigations Report 2005–5294 
| publisher = U.S. Department of the Interior. U.S. Geological Survey 
| year = 2006 
| url = http://pubs.usgs.gov/sir/2005/5294/pdf/sir5294_508.pdf 
| format=PDF 
| accessdate =2007-07-09}}
</ref>.

Газарай тоһоной нөөсэ шабхагдажа, үнэ ехээр нэмэгдэжэ бай мүнөө үедэ шатадаг занарынь газарай тоһые оролхо эршэм хүсэнэй эхэ үүдэбэри гэжэ тоосогдожо байгаа болоно<ref name=evi>{{Cite paper 
| title = Energy Security of Estonia 
| publisher = Estonian Foreign Policy Institute 
| date = September 2006 
| url = http://www.evi.ee/lib/Security.pdf 
| format = PDF 
| accessdate = 2007-10-20 
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120108161835/http://www.evi.ee/lib/Security.pdf |date=2012-01-08 }}</ref><ref name=doe>
{{Cite web 
| title = Oil Shale Activities
| publisher = [[United States Department of Energy]]
| url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html
| accessdate =2007-10-20}}
</ref>.

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

== Холбооһон ==
{{Commonscat|Oil shale}}
*[http://www.kirj.ee/oilshale/ Oil Shale. A Scientific-Technical Journal]. Estonian Academy Publishers. ISSN 0208-189X
*[http://energy.cr.usgs.gov/other/oil_shale/pubs_data.html Selected online oil shale publications by the U.S. Geological Survey]
*[http://www.mrw.interscience.wiley.com/emrw/9783527306732/ueic/article/a18_101/current/html Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry article on oil shale]{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (requires registration). Retrieved on [[2007-08-04]] 
* {{cite book
 |name       = Andersson
 |first      = Astrid
 |name2      = Dahlman
 |first2     = Bertil
 |name3      = Gee
 |first3     = Sven
 |name4      = Snäll
 |title      = The Scandinavian Alum Shales
 |year       = 1985
 |pages      = 49
 |url        = http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name=show_record&format=brief&host=georeg&gattr1=@attr+2%3D102&entry1=The+Scandinavian+Alum+Shales&field1=all&logic1=&attr1=@attr+4%3D2&page=1&norec=1&service=sgu&lang=eng
 |isbn       = 9171583343
 |accessdate = 2007-10-20
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928003624/http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng |date=2007-09-28 }}
*{{cite web
|url=http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm
|title=Estonian oil shale
|author=Mihkel Koel
|date=1999
|accessdate=2007-10-20
|archivedate=2007-10-29
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071029040633/http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm
}}
*[http://www.mines.edu/outreach/cont_ed/oilshale/index.html 27th Oil Shale Symposium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080512001727/http://www.mines.edu/outreach/cont_ed/oilshale/index.html |date=2008-05-12 }}
* {{cite web
| author = Daniel Fine
| Publisher = Heritage Foundation
| title = Oil Shale: Toward a Strategic Unconventional Fuels Supply Policy
| date = [[2007-03-08]]
| url = http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm
| accessdate = 2007-10-20
| archivedate = 2007-10-20
| archiveurl = https://web.archive.org/web/20071020200615/http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm
}}
* {{cite web
| title = Statement Of Thomas Lonnie Assistant Director for Minerals, Realty & Resource Protection, Bureau of Land Management, U.S. Department of the Interior before the Senate Energy and Natural Resources Committee. Oversight Hearing on Oil Shale Development Efforts
| date = [[2005-04-12]]
| url = http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm
| accessdate = 2007-10-20
| archivedate = 2007-10-25
| archiveurl = https://web.archive.org/web/20071025141852/http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm
}}

[[Категори:Түлишэ]]