# Чжэн Хэ
Чжэн Хэ (хит. уламж. 鄭和, хил. 郑和, пиньинь: Zhèng Hé; 1371—1435) — Хитад тайган, аялагша, далайгаар ябагша, Мин уласай хаанай Энэдхэг-Хитад, Энэдхэг, Аравиин хахад арал болон Зүүн Африкада эльгээһэн долоон далайн сэрэгэй болон аралжаанай экспедициие ударидаһан дипломат.

## Намтар
Чжэн Хэгэй Ма Саньбао (馬三寶) гэжэ түрэһэн нэрэтэйгээр, 1371 ондо Юньнанай Хотон үндэһэтэнэй гэр бүлэдэ түрөө һэн. Тэрэнэй үбгэн аба эсэгэ хоёр лалын шажанай һүзэгтэн байгаа.
Чжэн Хэе 11 наһатай байхадань хаанай шатар сэрэгүүд тэрэниие мянган газарай аластахи ниислэл хото Нанжинда барин абаашажа, хаанай дэргэдэ тайган болгобо. Чжэн Хэ уулаһаа сэсэн һэргэлэн хүн тула хаан эзэнэй таалалгые ехэдэ оложо, эзэн хаан тэрэндэ Чжэн обог хайрлаһанаар, Ма Санбао Чжэн Хэ гэжэ нэрэтэй болобо.
Чжэн Хэгэй амидаржа байһан үедэ хитадууд, Хитад ороноо алтан дэлхэйн гол түб гэжэ үзэдэг болохоор, Хитадай хааншье өөрынгөө дэлхэйн ударидагша гэжэ бодожо байгаа. Иимэһээ Чжэн Хэе 34-тэй тэрэ жэл, тухайн үеын эзэн хаан Чжу Ди өөрын түрэ гүрэнэй хүсөө бусадта гайхуулхын түлөө Чжэн Хэе томилон, хүлэг онгосото ангиие тэригүүлэн, баруун далайда аялуулхаар томилоо. Нанжин хото Хитадай эгээн томо мүрэн - Хүхэ мүрэнэй эрьедэ байрлажа байдаг болохоор хүлэг онгосын ажал түрэлынь эндэхи уламжлалт ажаүйлэдбэри болоһоор ерэһэн юм.
Чжэн Хэгэй хүлэг онгосынхинь томо заахан хэдэн арбан хүлэг онгосотой, хорин мянга үлүү ажалтадаар бүрилдэбэ. Хүлэг онгосо дээрээ Хитадай торгон дурдан, шаазан эд, гар уралалай бүтээгдэхүүн ашажа ябаа. Али нэгэ орондо хүрөө хада Чжэн Хэ хаанай зарлигые тунхаглан уншажа, тэрэ ороной ванда мүнгэн тамга, бэлэг сэлтэ бэлэглэжэ байгаа. Баруун далайгар иигэжэ 28 жэлдэ долоон удаа аялаа. 1435 ондо жаран гаран үндэр наһатай Чжэн Хэ долодохи удаа баруун далайда аялаад эхэ орондоо бусаха зам зуура, ядаржа зүдэрһэнэй уламаар 1433 ондо Энэдхэгтэ наһа бараа. Тэрэнэй хүлэг онгосын анги Чжэн Хэгэй хүүрыень Хитадта тээжэ асараад, Нанжингай Нюшоу уулада хүдөөлөө.

## Далайгаар аяншалганууд
| Дугаар             | Үе        | Замдаа ябаһан газар нютаг                                                                                                                                                                                                     |
| ------------------ | --------- | ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Түрүүшын аяншалга  | 1405–1407 | Чампа, Ява, Палембанг, Малакка, Ару, Самудера, Ламури, Цейлон, Коллам, Kочин, Каликут                                                                                                                                         |
| Хоёрдохи аяншалга  | 1407–1409 | Чампа, Ява, Сиам, Кочин, Цейлон, Каликут                                                                                                                                                                                      |
| Гурбадахи аяншалга | 1409–1411 | Чампа, Ява, Малакка, Самудера, Цейлон, Коллам, Кочин, Каликут, Сиам, Ламури, Кайял, Коимбатур, Путтанпур                                                                                                                      |
| Дүрбэдэхи аяншалга | 1413–1415 | Чампа, Келантан, Паханг, Ява, Палембанг, Малакка, Самудера, Ламури, Цейлон, Кочин, Каликут, Кайял, Ормуз, Мальдива, Могадишу, Барава, Малинди, Аден, Маскат, Дофар                                                            |
| Табадахи аяншалга  | 1417–1419 | Люучюу, Чампа, Паханг, Ява, Малакка, Самудера, Ламури, Бенгал, Цейлон, Кочин, Каликут, Ормуз, Мальдива, Могадишу, Барава, Малинди, Аден                                                                                       |
| Зургадахи аяншалга | 1421–1422 | Чампа, Bengal, Цейлон, Calicut, Кочин, Мальдива, Ормуз, Джофар Аден, Могадишу, Барава                                                                                                                                         |
| Долоодохи аяншалга | 1430–1433 | Чампа, Ява, Палембанг, Малакка, Самудера, Андаман ба Никобар aралнууд, Бенгал Цейлон, Каликут, Ормуз, Аден, Ганбали (Комибатур магадгүй), Бенгал, Лаккадив ба Мальдивын аралнууд, Джофар, Ласа, Аден, Мекка, Могадишу, Барава |


## Дурасхал
- Чжэн Хэгэй дурасхахын түлөө Зүүн урда Азида олон хүшөө табиһан байна.
- Чжэн Хэгэй нэрээр онсо томо онгосо нэрлэһэн байна[8].


## Зурагай согсо
- Нанжингай Нюшоу уулада Чжэн Хэгэй бунхан
- Нанжинда Чжэн Хэгэй дурасхаха музей
- Малаккада галерей
- Чжэн Хэгэй хүшөө


## Ном зохёол
- Chan, Hok-lam (1998). “The Chien-wen, Yung-lo, Hung-hsi, and Hsüan-te reigns, 1399–1435”, The Cambridge History of China, Volume 7: The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 1. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 9780521243322.
- Dreyer, Edward L. (2007). Zheng He: China and the Oceans in the Early Ming, 1405–1433, Library of World Biography. Longman.


Чжэн Хэ
{| class="infobox vcard" style="margin-bottom: 10px;"
| class="fn" colspan="2" id="11" style="text-align:center; font-size: 125%; font-weight: bold; background:#eee;" |Чжэн Хэ
|- id="13"
| class="nickname" colspan="2" id="14" style="text-align:center; font-style: oblique; " |[[Хитад хэлэн|уламж. хит.]] 鄭和,&nbsp;&#x445;&#x438;&#x43B;. 郑和
|- id="22"
| class="" colspan="2" id="23" style="text-align:center; " | [[Файл:Zheng He.jpg|400x400пкс]]
|- id="26"
! colspan="2" id="27" style="text-align:center; font-weight:normal;" |[[Малайзи|Малайзиин]] [[Малакка]] хотодо хүшөө
|- id="31"
! id="32" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Түрэһэн нэрэ:
| class="nickname" id="34" style="" |
Ма Хэ (馬和)
|- id="38"
! id="39" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Мэргэжэлː
| class="note" id="41" style="" | Далайгаар ябагша, 
флодой адмирал
|- id="45"
! id="46" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Түрэһэн үдэр:
| class="" id="48" style="" |
1371(<span class="bday">1371</span>)
|- id="53"
! id="54" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Түрэһэн газар:
| class="" id="56" style="" |
[[Хэдай]], [[Юньнань]]
|- id="61"
! id="62" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Эрхэтэн:
| class="" id="64" style="" |
[[Мин улас]]
|- id="68"
! id="69" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Наһа бараһан үдэр:
| class="" id="71" style="" |
1435(<span class="dday">1435</span>)
|- id="76"
! id="77" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Наһа бараһан газар  :
| class="" id="79" style="" |
<span class="wikidata-claim" data-wikidata-claim-id="q7333$5FAFECD6-BDCA-4735-A865-E95F93CC7ABD" data-wikidata-property-id="P20"><span class="wikidata-snak  wikidata-main-snak">далайгаар ябаха зуура</span></span>
|- id="84"
! id="85" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Эсэгэ:
| class="" id="87" style="" |
Ма Хайцзи
|- id="91"
! id="92" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Эхэ:
| class="" id="94" style="" |
Вэн
|- id="98"
| class="" colspan="2" id="99" style="text-align:center; border-top:1px solid #DDD; background:#eaeaea;" |<span class="wikidata-claim" data-wikidata-claim-id="q7333$3620DB80-68D0-46B9-865B-0F2993F5DCC5" data-wikidata-property-id="P373"><span class="wikidata-snak  wikidata-main-snak">''' [[Файл:Commons-logo.svg|ссылка=Commons:Category:Zheng_He|20x20пкс]] Вики санда [[c:Category:Zheng He|Чжэн Хэ]]<br>
'''</span></span>
|}
'''Чжэн Хэ''' ([[Хитад хэлэн|хит.]]<span> </span>[[Хитад үзэг|уламж.]]<span> </span>鄭和<span>,</span>&#x20;хил.<span> </span>郑和<span>, </span>пиньинь<span>: </span>''Zhèng Hé''; 1371—1435) — Хитад [[тайган]], аялагша, далайгаар ябагша, [[Мин улас|Мин уласай]] хаанай [[Энэдхэг-Хитад]], [[Энэдхэг]], Аравиин хахад арал болон [[Зүүн Африка|Зүүн Африкада]] эльгээһэн долоон далайн сэрэгэй болон аралжаанай экспедициие ударидаһан дипломат.

== Намтар ==
Чжэн Хэгэй Ма Саньбао (馬三寶) гэжэ түрэһэн нэрэтэйгээр, 1371 ондо Юньнанай [[Хотонгууд|Хотон үндэһэтэнэй]] гэр бүлэдэ түрөө һэн. Тэрэнэй үбгэн аба эсэгэ хоёр [[лалын шажан]]ай һүзэгтэн байгаа<ref>{{книга
 |автор          = Jonathan Neaman Lipman.
 |заглавие       = Familiar strangers : a history of Muslims in Northwest China
 |ссылка         = http://books.google.com.au/books?id=4_FGPtLEoYQC
 |место          = Honk Kong
 |издательство   = Hong Kong University Press
 |год            = 1998
 |pages          = 32-41
 |allpages       = 266
 |isbn           = 9622094686
}}</ref>.

Чжэн Хэе 11 наһатай байхадань хаанай шатар сэрэгүүд тэрэниие мянган газарай аластахи ниислэл хото [[Нанжин]]да барин абаашажа, хаанай дэргэдэ [[тайган]] болгобо. Чжэн Хэ уулаһаа сэсэн һэргэлэн хүн тула хаан эзэнэй таалалгые ехэдэ оложо, эзэн хаан тэрэндэ Чжэн обог хайрлаһанаар, Ма Санбао Чжэн Хэ гэжэ нэрэтэй болобо.

Чжэн Хэгэй амидаржа байһан үедэ хитадууд, Хитад ороноо алтан дэлхэйн гол түб гэжэ үзэдэг болохоор, Хитадай хааншье өөрынгөө дэлхэйн ударидагша гэжэ бодожо байгаа. Иимэһээ Чжэн Хэе 34-тэй тэрэ жэл, тухайн үеын эзэн хаан [[Юнлэ|Чжу Ди]] өөрын түрэ гүрэнэй хүсөө бусадта гайхуулхын түлөө Чжэн Хэе томилон, хүлэг онгосото ангиие тэригүүлэн, баруун далайда аялуулхаар томилоо. Нанжин хото Хитадай эгээн томо мүрэн - Хүхэ мүрэнэй эрьедэ байрлажа байдаг болохоор хүлэг онгосын ажал түрэлынь эндэхи уламжлалт ажаүйлэдбэри болоһоор ерэһэн юм.

[[File:Zheng He.png|300px|thumb|left|Чжэн Хэгэй аяншалганууд]]
Чжэн Хэгэй хүлэг онгосынхинь томо заахан хэдэн арбан хүлэг онгосотой, хорин мянга үлүү ажалтадаар бүрилдэбэ. Хүлэг онгосо дээрээ Хитадай торгон дурдан, шаазан эд, гар уралалай бүтээгдэхүүн ашажа ябаа. Али нэгэ орондо хүрөө хада Чжэн Хэ хаанай зарлигые тунхаглан уншажа, тэрэ ороной ванда мүнгэн тамга, бэлэг сэлтэ бэлэглэжэ байгаа. Баруун далайгар иигэжэ 28 жэлдэ долоон удаа аялаа. 1435 ондо жаран гаран үндэр наһатай Чжэн Хэ долодохи удаа баруун далайда аялаад эхэ орондоо бусаха зам зуура, ядаржа зүдэрһэнэй уламаар 1433 ондо Энэдхэгтэ наһа бараа. Тэрэнэй хүлэг онгосын анги Чжэн Хэгэй хүүрыень Хитадта тээжэ асараад, Нанжингай Нюшоу уулада хүдөөлөө<ref>{{cite web
 |url         = http://www.chinaheritagenewsletter.org/articles.php?searchterm=002_zhenghe.inc&issue=002
 |title       = Shipping news: Zheng He's sexcentenary
 |work        = China Heritage Newsletter
 |accessdate  = 2011-06-01
 |lang        = en
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20110719030133/http://www.chinaheritagenewsletter.org/articles.php?searchterm=002_zhenghe.inc&issue=002
 |archivedate = 2011-07-19
}}</ref>.

== Далайгаар аяншалганууд ==
{| class="wikitable"
|-
! style="width:20%%;"| Дугаар
! style="width:20%%;"| Үе
! style="width:40&nbsp;"| Замдаа ябаһан газар нютаг
|-
| Түрүүшын аяншалга || 1405–1407<ref name=ch98-233-6/> || [[Чампа]],<ref name=ch98-233-6>Chan 1998, 233–236.</ref> [[Ява]],<ref name=ch98-233-6/> [[Палембанг]], [[Малакка]],<ref name=ch98-233-6/> [[Делисерданг|Ару]], [[Пасай|Самудера]],<ref name=ch98-233-6/> Ламури,<ref name=ch98-233-6/> [[Шри Ланка|Цейлон]],<ref name=ch98-233-6/> [[Коллам]],<ref name=ch98-233-6/> [[Kочин]], [[Кожикоде|Каликут]]<ref name=ch98-233-6/>
|-
| Хоёрдохи аяншалга || 1407–1409<ref name=ch98-233-6/> || Чампа, Ява,<ref name=ch98-233-6/> Сиам,<ref name=ch98-233-6/> Кочин,<ref name=ch98-233-6/> Цейлон, Каликут<ref name=ch98-233-6/>
|-
| Гурбадахи аяншалга || 1409–1411<ref name=ch98-233-6/> || Чампа,<ref name=ch98-233-6/> Ява,<ref name=ch98-233-6/> Малакка,<ref name=ch98-233-6/> Самудера,<ref name=ch98-233-6/> Цейлон,<ref name=ch98-233-6/> Коллам,<ref name=ch98-233-6/> Кочин,<ref name=ch98-233-6/> Каликут,<ref name=ch98-233-6/> Сиам,<ref name=ch98-233-6/> Ламури, [[Кайялпатнам|Кайял]], [[Коимбатур]], [[Путтанпур]]
|-
| Дүрбэдэхи аяншалга || 1413–1415<ref name=ch98-233-6/> || Чампа,<ref name=ch98-233-6/> Келантан,<ref name=ch98-233-6/> Паханг,<ref name=ch98-233-6/> Ява,<ref name=ch98-233-6/> Палембанг,<ref name=ch98-233-6/> Малакка,<ref name=ch98-233-6/> Самудера,<ref name=ch98-233-6/> Ламури,<ref name=ch98-233-6/> Цейлон,<ref name=ch98-233-6/> Кочин,<ref name=ch98-233-6/> Каликут,<ref name=ch98-233-6/> Кайял,  [[Ормуз]],<ref name=ch98-233-6/> [[Мальдива]],<ref name=ch98-233-6/> [[Могадишу]], [[Барава]], [[Малинди]], [[Аден]],<ref name=ch98-233-6/> [[Маскат]], [[Дофар]]
|-
| Табадахи аяншалга || 1417–1419<ref name=ch98-233-6/> || [[Люучюу улас|Люучюу]],<ref>[https://books.google.com/books?id=CjRAiqGSJ50C&pg=PA131&dq=Zheng+He+fleet+visits+ryukyu The Shorter Science and Civilisation in China] By Joseph Needham, Colin A. Ronan. Google Books.</ref> Чампа, Паханг, Ява, Малакка, Самудера, Ламури, [[Бенгал]], Цейлон, Кочин, Каликут, Ормуз, Мальдива, Могадишу, Барава, Малинди, Аден
|-
| Зургадахи аяншалга || 1421–1422 || Чампа, [[Bengal]],<ref name=ch98-233-6/><ref>{{cite book |last1=Imam |first1=Abu |last2=Ray  |first2=Haraprasad |year=2012 |chapter=Chinese Accounts |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Chinese_Accounts |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor1-link=Sirajul Islam |editor2-last=Jamal |editor2-first=Ahmed A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]}}</ref><ref>[http://www.fmprc.gov.cn/eng/wjb/zwjg/zwbd/t756682.htm History of Sino-Bengal contacts]</ref> Цейлон,<ref name=ch98-233-6/> Calicut,<ref name=ch98-233-6/> Кочин,<ref name=ch98-233-6/> Мальдива,<ref name=ch98-233-6/> Ормуз,<ref name=ch98-233-6/> Джофар<ref name=ch98-233-6/> Аден,<ref name=ch98-233-6/> Могадишу,<ref name=ch98-233-6/> Барава<ref name=ch98-233-6/>
|-
| Долоодохи аяншалга || 1430–1433 || Чампа,<ref name=d7-150-63>Dreyer 2007, 150–163.</ref> Ява,<ref name=d7-150-63/> Палембанг,<ref name=d7-150-63/> Малакка,<ref name=d7-150-63/> Самудера,<ref name=d7-150-63/> [[Андаман аралнууд|Андаман]] ба [[Никобар aралнууд]],<ref name=d7-150-63/> Бенгал<ref name=d7-150-63/> Цейлон,<ref name=d7-150-63/> Каликут,<ref name=d7-150-63/> Ормуз,<ref name=d7-150-63/> Аден,<ref name=d7-150-63/> ''Ганбали'' (Комибатур магадгүй),<ref name=d7-150-63/> Бенгал,<ref name=d7-150-63/> [[Лаккадив аралнууд|Лаккадив]] ба Мальдивын аралнууд,<ref name=d7-150-63/> Джофар,<ref name=d7-150-63/> ''Ласа'',<ref name=d7-150-63/> Аден,<ref name=d7-150-63/> [[Мекка]],<ref name=d7-150-63/> Могадишу,<ref name=d7-150-63/> Барава<ref name=d7-150-63/>
|}

== Дурасхал ==
*Чжэн Хэгэй дурасхахын түлөө Зүүн урда Азида олон хүшөө табиһан байна.
*Чжэн Хэгэй нэрээр онсо томо онгосо нэрлэһэн байна<ref>[http://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12058735@egNews Учебный корабль ВМС Китая «Чжэн Хэ» встретили во Владивостоке : Министерство обороны Российской Федерации<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>.

== Зурагай согсо ==
<gallery>
Zheng He's tomb, Nanjing.jpg|Нанжингай Нюшоу уулада Чжэн Хэгэй бунхан
Museum in honour of Zheng He in Nanjing.jpeg|Нанжинда Чжэн Хэгэй дурасхаха музей
Zheng He Gallery in Malacca.JPG|Малаккада галерей
Admiral Zhenghe.jpg|Чжэн Хэгэй хүшөө
</gallery>

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

== Ном зохёол ==
* {{cite book | last=Chan | first=Hok-lam | title=The Cambridge History of China, Volume 7: The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 1 | year=1998 | publisher=Cambridge University Press | location=Cambridge | isbn=9780521243322 | chapter=The Chien-wen, Yung-lo, Hung-hsi, and Hsüan-te reigns, 1399–1435}}
*{{cite book|last=Dreyer|first= Edward L. |date=2007|title=Zheng He: China and the Oceans in the Early Ming, 1405–1433|series=Library of World Biography |publisher= Longman| ISBN= 0-321-08443-8|ref=harv}}

[[Категори:Далайгаар ябагшад]]
[[Категори:Хитадай аялагшад]]
[[Категори:Тайганууд]]

{{1000 үгүүлэл}}