# Дэлхэйн хоёрдугаар дайн
Дэлхэйн хоёрдугаар дайн — 1939—1945 он хороондо үргэлжэлһэн дэлхэйдэхи эгээн ехэ буруушаал байһан болоод хүн түрэлхитэнэй түүхэдэхи хамагай аймшагтай дайн байһан бэлэй.
Дэлхэйн 2-дугаар дайн эгээн аюултай, ехэнхи хоротой түүхын конфликт: ойролсоогоор 78 сая хүн үхэбэ, 67 % ниигэмэй алдалгууд байгаа.
Шахуу удалгүй дэлхэйн агуу хүсэнүүдые хуримталуулһан энэ дайнда улас оронууд 2 хэһэгтэ хубаагдаһан Холбоотонууд болон Тэнхэлигэйхин байгаа. Энэ дайнда 61 улас орон, дэлхэйн хүн амай 80 % шахам оролсожо, 110 сая үлүү хүн сэрэгэй албанда татагдаһан байгаа. Ниитэ 60-һаа үлүү сая хүн ами үрэгдэһэнэй ехэнхи энгын ерэгэд байһан ба ниитэ хүн зоной 2,5 % байгаа.Энэ дайниинь 1939 оной 9 һарын 1-ндэ СССР-һээ дэмжэгдэһэн Нацис Германи Польшо руу добтолһоноор эхилһэн юм. Германиин дайн зарлаһаниие элидхэхэ дараагай үйлэдэл Франци болон Ехэ Британи, тэрэнэй холбоотон уласууд руу добтолһон ябадал байба. Энэ бүхэнэй шалтагаан Европодо агуу томо улас байгуулаха байһан ба 1939 оной һүүлһөө 1941 оной эхин үе хүрэтэр хэһэн дайн тулаандаа Европын ехэнхи нютагые эзэлжэ шадаада байһан юм. Хэды тиимэ болобошье Ехэ Британи болон тэрэнэй холбоотон уласууд Тэнхэлигэйидтэй тэмсэхэ гол хүсэн боложо Урда Африкада хүсэнтэй тулаан хэһээр байба. 1941 оной 6 һарада Европын Тэнхэлигэй уласууд СССР руу добтолһоноор, дайнда шухала үүргые гүйсэдхэһэн гэжэ хэлэжэ болохо Зүблэлтэ Холбоониие татан оруулһан хэрэг байһан юм. 1941 оной 12 һарада Япон улас Номгон Далайда оршохо АНУ болон Европын харьяан руу дайраһанаар, хурдан хугасаанда тэрэ хэһэгэй газар нютагые ехээр эзэлжэ шадаһан байна.
Тэнхэлигэйхидэй газар нютаг эзэлжэ урагшалха байдал 1942 ондо, Япон уласай удаа дараа хүлеэһэн далай дээрэхэ тулаан, Европын Тэнхэлигэй уласуудай Урда Африкада хүлеэһэн илагдалһаа болон Сталинград дахи тулаанһаа боложо зогсоһон юм. 1943 ондо Германи уласай Зүүн Европодо хүлеэһэн илагдал, Холбоотонуудай Фашист Итали руу добтолһон добтолгоо болон АНУ-ай Номгон Далайда байгуулаһан илалтаһаа боложо Тэнхэлигэй уласууд һанаашалга алдажа, бүхэ фронт татаха һанаашалга барижа эхилһэн юм. 1944 ондо Зүблэлтэ Холбоон, Германи болон тэрэнэй холбоотон уласуудта алдаһан газар нютагаа эргүүлэн абашье байхад Баруун Холбоотонууд Франци уласые сүлөөлжэ байба. Европодо энэ дайниинь Берлиные ЗХУ-ай мүн Польш уласай сэрэгүүд эзэлжэ абаһанаар Германи уласай болзолгүй буужа үгэһэнөөр 1945 оной 5 һарын 9-ндэ дууһаһан юм. Харин Азида Япон улас АНУ-ай добтолгооноор Уһан флот алдаһанай дараа 1945 оной 8 һарын 15-нда буужа үгэхэ һаналые хүлеэн зүбшөөрһэнөөр, дайн дууһаһан байна.

## Дайнай үмэнэхи байдал
Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнда илагдаһан Германиин эзэнтэ гүрэн Версалиин хэрээндэ гарай үзэг зураһан байба. Энэ хэрээгээр Германиинь нилээд хэмжээнэй газар нютагаа алдажа, ехэхэн хэмжээнэй түлбэри түлэһэн ба дээрэнь хизаарлагдамал армитай байха үүргэ хүлээһэн байна. 1917 ондо Ородто гараһан хубисхалаар Зүблэлтэ Холбоо бии боложо, удалгүй Сталинай аймшагтай ударидалгада оробо. Италида, Бенито Муссолини түрын эрхэндэ гараһан ба «Шэнэ Римэй эзэнтэ гүрэниие байгуулна» гэжэ тунхаглаба. Хитадта Гоминьданиин нам Хитадай Коммунист намтай нэгэдэн тус уласта ноёрхожо байһан жаахан сэрэгэй эрхэтнүүдтэй байлдажа байһан болобошье, удалгүй хоёр холбоотон хоорондоо дайтажа эхилжээ. 1931 онһоо Япон эзэнтэ гүрэнэй милитаристууд иргэнэй дайнда нэрбэгдэһэн Хитадта хяналтаа тогтоожо эхилбэ.
Адольф Хитлер 1933 ондо Германиин түрын эрхэдэ гаража Германиин уласые зэбсэглэжэ эхилһэн байна. Франци, Ехэ Британи, Итали зэргэ уласууд Германиин энэхүү үйлдэлдэ ехэхэн түгшэһэн ба 1935 ондо Франци-Италиин Германида эсэргүү холбоотон болохо хэлэлсээр байгуулагдаһан байна. Уг хэлэлсээрээр Италиинь Этиопида хяналтаа тогтоохо эрхэтэй боложоо. Энэ үедэ Германи Версалиин хэрээнһээ татгалзажа байгаагаа мэдэгдэбэ. Германида эсэргүү Ехэ Британи, Франци, Итали хамтран Стрезагай хэрээе байгуулаба. ЗХУ ба Франциин хамтарһан хэрээе баһа энэ үедэ байгуулһан байна.
Энэ үедэ Үндэһэтэнүүдэй Лига тодорхой үүргэ гүйсэтгэжэ шадаагүй байна. 1935 оной 6 һарада Ехэ Британи Германи хоёр уһан сэрэгэй флотой хэмжээе харилсан тохирһон хэрээ байгуулаба. 1935 оной 8 һарада АНУ Европо ба Азида боложо буй үйлэ ябадалда түбые һахиха байра һууритай байгаагаа зарлаба. 10-р һарада Итали Этиопые эзэлжэ, мүн Германи Австрие эзэлхэ һанаархалда табиһан хоригоо суслаба.
1936 оной 3-р һараар Гитлер Версалиин хэрээнһээ албан ёһоноор гаралаа. Үүндэ Европын уласууд хорилго табижа шадаһангүй. Испанида эрхэтэнэй дайн эхилхэд Германи ба Италиинь Франциско Франкогой Испаниин националистуудые дэмжэһэн ба нүгөө таладань Зүблэлтүүдэй дэмжэлгэ бүхы Испани Бүгэдэ Найрамдахашууд байһан байна. Хоёр таланууд энэ дайнаар шэнэ зэбсэг, дайнай тактика туршижаа. 1939 оной эхээр Франкогой тала дайнда илажа Испаниин иргэнэй дайн дууһаба.
1939 оной 10 һарада Германи, Итали хоёр «Рома-Берлинай тэнхэлэг» гэһэн холбоо байгуулаба. Нэгэ һарын дараа Германи ба Японой хоорондо ЗХУ-та эсэргүү гү, али коммунизмда эсэргүү хандаһан «Коминтернда эсэргүү хэрээ» байгуулажа, жэлэй дараа энэ хэрээндэ Итали мүн нэгэдэһэн байна. Хитадта Гоминьдань ба Коммунист намууд галаа зогсоон Япондо эсэргүү нэгэдэһэн фронт байгуулха болоо.

## Байлдагшад
Гитлертэ эсэргүү коалици: Польш, Британиин эзэнтэ гүрэн (ба Британиин доминионууд: Канада, Энэдхэг, Урда Африкын Холбоо, Австрали, Шэнэ Зеланд), Франци, Этиопи, Дани, Норвеги, Бельги, Нидерланд, Люксембург, Грек, Югослави, Зүблэлтэ Холбоо, Танну Тува, Монгол, АНУ, Филиппин, Гоминьданын Хитад, Мексика, Бразил
Дэмжэлэгшэд: Панама, Коста Рика, Доминикана Бүгэдэ Найрамдаха Улас, Сальвадор, Гаити, Гондурас, Никарагуа, Гватемала, Куба, Балба, Аргентинэ, Чили, Перу, Колумби, Иран, Албани, Парагвай, Эквадор, Сан Марино, Турк, Уругвай, Венесуэла, Ливан, Саудын Араб, Либери, Боливи.
Хуушанай Тэнхэлигэйхид: Ирак, Итали, Румыни, Болгари, Финланд
Гитлертэ эсэргүү коалици: Германи, Словаки, Итали, Албани, Унгар, Ирак, Румыни, Хорвати, Финланд, Япон, Маньчжоу-го, Болгари, Тайланд, Ван Цзинвэиин Хитад, Мьянмар, Филиппин
| Хэн                    | Хэнэйдэ                | Һара үдэр             |
| ---------------------- | ---------------------- | --------------------- |
| Гүрбэдэхи райх         | Польш                  | 1939 оной 9 һарын 1   |
| Словаки                | Польш                  | 1939 оной 9 һарын 1   |
| Британиин эзэнтэ гүрэн | Гүрбэдэхи райх         | 1939 оной 9 һарын 3   |
| Франци                 | Гүрбэдэхи райх         | 1939 оной 9 һарын 3   |
| Австрали               | Гүрбэдэхи райх         | 1939 оной 9 һарын 3   |
| Шэнэ Зеланд            | Гүрбэдэхи райх         | 1939 оной 9 һарын 3   |
| Британиин Энэдхэг      | Гүрбэдэхи райх         | 1939 оной 9 һарын 3   |
| Урда Африкын Холбоо    | Гүрбэдэхи райх         | 1939 оной 9 һарын 6   |
| Канада                 | Гүрбэдэхи райх         | 1939 оной 9 һарын 10  |
| Итали                  | Британиин эзэнтэ гүрэн | 1940 оной 6 һарын 10  |
| Гүрбэдэхи райх         | Зүблэлтэ Холбоо        | 1941 оной 6 һарын 22  |
| Итали                  | Зүблэлтэ Холбоо        | 1941 оной 6 һарын 22  |
| Румыниин хаанта улас   | Зүблэлтэ Холбоо        | 1941 оной 6 һарын 22  |
| Словаки                | Зүблэлтэ Холбоо        | 1941 оной 6 һарын 23  |
| Финланд                | Зүблэлтэ Холбоо        | 1941 оной 6 һарын 26  |
| Унгар                  | Зүблэлтэ Холбоо        | 1941 оной 6 һарын 27  |
| АНУ                    | Япон                   | 1941 оной 12 һарын 8  |
| Британиин эзэнтэ гүрэн | Япон                   | 1941 оной 12 һарын 8  |
| Солонгос               | Япон                   | 1941 оной 12 һарын 10 |
| Гүрбэдэхи райх         | АНУ                    | 1941 оной 12 һарын 11 |
| Итали                  | АНУ                    | 1941 оной 12 һарын 11 |


## Cаг хугаcаа
Энэ дайн 1939 оной 9 һарын 1-ндэ Германи улас Польш руу добтолһоноор эхилһэн ба 2 хоногой дараа Франци болон Ехэ Британи уласууд Германида дайн зарлаһан юм. Дайнай эхилэлэй өөрэ нэгэ он тоололонь боло 1937 оной 7 һарын 7-нда эхилһэн Хоёрдугаар Хитад-Японой дайн бэлэй. Бусадаараа Ехэ Британигай түүхэшэ А.Ж.П.Тайлорай дэбшүүлһэн һанаае дагадга болоод тэрэнь Зүүн Азида үрнэжэ байһан Хоёрдугаар Хитад-Японой дайн болон Европодо үрнэжэ байһан Европо, тэрэнэй колони оронуудай хоорондохо Европын Хоёрдугаар дайн нэгэдэһэн гэхэ ябадал юм. Хоёр дайн 1941 ондо нэгэдэһэнээр дэлхэй дахинай нэгэн томохон зүршэл болоһон болоод дайн 1945 он хүрэтэр үргэлжэлһэн бэлэй.
Дайн дууһаһан хугасаае дэлхэй дахинда тогтоһон хугасаа байдадаггүй. 1945 оной 9 һарын 2 гү, али Японой албан ёһоноор буужа үгэһэн үдэр гэхэһээн үлүү Номгон далайда Японые илаһан 1945 оной 8 һарын 14-нда дайн дууһуһан гэжэ үзэдэг. Харин зарим Европын түүхэшэд 1945 оной 5 һарын 8-нда Болзолгүй буужа үгэхэ баримтанда Германиин тала гарай үзэг зурһанаар дууһуһан гэжэ үзэдэг байна. Хэды тиимэ болобошье Япон уластай найрамдалтай байха Олон уласай бэшэг баримтанда 1951 он хүрэтэр гарай үзэг зураагүй байһан юм.

## Дайнай тойм

### Европодохи дайн
1939 оной 9 һарын 1-ндэ, Адольф Һитлер ба Нацист намаар ударидуулһан Германшууд Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнда алдаһан газар нютагаа эрьюулжэ абаха гэжэ ЗСБНХУ-тай байгуулһан нюуса хэрээнэй ёһoop Польш руу добтололоо. ЗСБНХУ нь 9 һарын 17-нда энэ түримхэйлэлдэ оролсожо эхилһэн юм]]. Үүнэй харюуд Ехэ Британи, Австрали, Шэнэ Зеланди, Франци юһэдүгээр һарын 3-нда Германида дайн зарлаһан юм. Урда Африка (9 һарын 6-нда) ба Канада (9 һарын 10-нда) дээрэхэ уласуудые даган дайн зарлаба. Германиинь Блицкриг гү, али «сахилгаан дайн» гэдэг тактикын ёһoop Польшые 5-хан долоо хоногой дотор эзэлбэ. Зүблэлтүүд мүн Польшын тодорхой хэһэгые өөртөө нэгэдхэһэнэй дараа, Балтиин оронууд руу добтолһон байна. Финланд 4 һара тулалдаһанай эсэстэ Москватай энхын хэрээ байгуулаба. 1940 оной дундуур ЗСБНХУ өөрын эзэлһэн Балтын оронууддаа зүблэлтэ маягай дэглэм тогтообо. Германи 1940 ондо Норвеги, Нидерланд, Бельги, Франциие, 1941 ондо Югослави, Грекые добтолжо, түргэн хугасаанда маша олон илалта байгуулһан юм. Эхилээд Италиин сэрэг, һүүлдэнь Германиин сэрэгүүд хойто Африкада байһан Британиин сэрэгүүд рүү добтолжоо. 1941 оной зун гэхэдэ Германиинь Франци ба Баруун Европын ехэнхи хэһэгые өөрын эрхэ мэдэлдээ абаһан байлаа. Харын Британиие Хаанай агаарай сэрэгэй хүсэн, Хаанай уһан сэрэгэй флотой эсэргүүсэлэй уламһаа тиимэ амар дэлжэ шадаһангүй.
Һитлер дараань 1941 оной 6 һарын 22-нда "Барбаросса түсэб"эй ёһoop гэнэтэй дайралтаар ЗСБНХУ-ые добтолбо. Зүблэлтэй нютаг руу маша гүнзэгэй нэбтэрэн орожо, 1941 оной һүүлшэ гэхэдэ Москвада тулаба. Зүблэлтүүд Алас Зүүнһээ гү, али Манжуу-го Зүблэлтэй хилэ оршомдо нөөсэлһэн сэрэгээ татан, сүрэг дабшилтанда орожо Москвагай тулалдаанда илалта байгалуужа. Сталинградай байлдаан (1942—1943)-дэ Германиин 6-дугаар армиие буулгажа абан, Курскай байлдаанда Германшуудые бута сохин, Ленинградай бүһэлэлгые һэтлэбэ. Дараань Улаан арми ухарша байһан Вермахтые Берлин хүрэтэр хөөн, Берлинай тулалдаанда иллаа. Яга энэ үедэ Һитлер газар доорохо байрандаа 1945 оной 4 һарын 30-нда шэнээр һууһан эхэнэр Эфа Браунтайгаа хамта амиа хорлолоо.
Энэ үедэ баруунай холбоотонууд хойто Африкые 1940-һөө 1943 оной хугасаанда амжилтатай хамгаалжа, 1943 ондо Италие эзэлжэ, 1944 ондо Нормандида бууһан 132,500 сэрэгэй тусламжатайгаар Франциие сүлөөлэбэ. Германтай тулалдаһаар ерэһээр баруунай холбоотонууд Райн мүрэные гаталан Зүблэлтэй сэрэгтэй Германиин дундуур урһаха Эльбэ мүрэн дээрэ уулзаба.
Европо дахи дайнай туршид 6 сая ейврейнүүд, цыганууд, славянууд, коммунистууд, гомосексуалистууд, тахир дутуу зэргэ группанууд Нацис Германиин түрэһөө зохёон байгуулһан хидалгада үртэжэ ами наһаа алдаа һэн.

Дэлхэйн хоёрдугаар дайн
{{Дайн
|conflict= Дэлхэйн хоёрдугаар дайн
|partof=
|image= [[Файл:WW2Montage.PNG|300px]]
|caption= Дээрээһээ сагай зүүнэй эрьелтээр: Холбоотоны сэрэгүүд сүлд; Япон сэрэгүүд Хитадай эргэниие амидарань булжа байна; Зүблэлтын армиин добтолгоо; Японой нисэхэ онгос тээбэрлэгшэ дээрэһээ онгос хөөрэхэ гэжэ байна; Зүблэлтын сэрэгүүд Берлинда байлдажа байна; Германиин шумбагша онгосууд добтолжо байна.
|date= 1939 оной 9 һарын 1 – 1945 оной 9 һарын 2
|place= [[Европо]], [[Номгон далай]], [[Зүүн урда Ази]], [[Ойрохи Дурна]], [[Газарай дундада тэнгис]], [[Африка]]
|casus=
|territory=
|result= [[Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай холбоотонууд|Холбоотонуудай]] илалта. [[Нэгэдэмэл Үндэһэтэнэй Байгууллага]] байгуулагдаһан. [[АНУ]] ба [[ЗСБНХУ]] хоёр гүрэн маш хүчирхэгжсэн. Холбоотонуудой колониудын тусгаар тогтнол. Европын уласууд АНУ, ЗСБНХУ-ын холбоотонууд болж хоёр хэсэгт хубаагдажа, [[Хүйтэн дайн]]ай эхилэл табигдаһан. Герман хоёр хэһэгтэ хубаагдаһан.
|combatant1=[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|22x20px]] [[Ехэ Британи]]<br /> [[Файл:Flag of France.svg|22x20px]] [[Франци]]<br /> {{*}} [[Файл:Flag_of_Free_France_(1940-1944).svg|22x20px]] [[Сүлөөтэ Франци]] (1940-1944)<br />[[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|22x20px]] [[Зүблэлтэ Холбоо]]<br />[[Файл:US_flag_48_stars.svg|22x20px]] [[Америкын Нэгэдэһэн Улас|АНУ]]<br />[[Файл:Flag of the Republic of China.svg|22x20px]] [[Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Улас|Хитад]]<br />[[Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай холбоотонууд|''бусад'']]
|combatant2=[[Файл:Flag of Germany 1933.svg|22x20px]] [[Германи]]<br />[[Файл:Flag_of_Italy_(1861-1946).svg|22x20px]] [[Итали]]<br />[[Файл:Merchant_flag_of_Japan_(1870).svg|22x20px]] [[Япон]]<br />[[Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай тэнхлэгын хүшэныхэн|''бусад'']]
|commander1 =[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|22x20px]] [[Уинстонн Черчилль]]<br />  [[Файл:Flag_of_Free_France_(1940-1944).svg|22x20px]] [[Шарль де Голль]]<br />[[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|22x20px]] [[Иосиф Сталин]]<br />[[Файл:US_flag_48_stars.svg|22x20px]] [[Франклин Рузвельт]]<br />[[Файл:Flag of the Republic of China.svg|22x20px]] [[Чан Кайши]]<br />[[Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай холбоотонуудай ударидагшад|''бусад'']]
|commander2 = [[Файл:Flag of Germany 1933.svg|22x20px]] [[Адольф Гитлер]]<br />[[Файл:Flag_of_Italy_(1861-1946).svg|22x20px]] [[Бенито Муссолини]]<br />[[Файл:Merchant_flag_of_Japan_(1870).svg|22x20px]] [[Тоожоо Хидэки]]<br />[[Дэлхийн хоёрдугаар дайны тэнхлэгийн хүчнийхний удирдагчид|''бусад'']]
|casualties1= '''Сэрэгэй хохирол''':<br />үхсэн 14,000,000 гаруй<br />'''Энгын иргэд''':<br />үхсэн 36,000,000 гаруй<br />'''Ниитэ хохирол''':<br />50,000,000 гаруй<br />
|casualties2= '''Сэрэгэй хохирол''':<br />үхсэн 8,000,000 гаруй<br />'''Энгын иргэд''':<br />үхсэн 4,000,000 гаруй<br />'''Ниитэ хохирол'''<br />үхсэн 12,000,000 гаруй<br />
}}
'''Дэлхэйн хоёрдугаар дайн'''<ref>Official military histories in Commonwealth nations refer to the conflict as the Second World War, while the United States' official histories refer to the conflict as World War II. English translations of the official histories of other nations tend to resolve into English as Second World War also, for example ''Zweiter Weltkrieg'' in German. See [[C.P. Stacey]] ''Official History of the Canadian Army in the Second World War'', for example. «Official» usage of these terms is giving way to popular usage and the two terms are becoming interchangeable even in formal military history.</ref> — 1939—1945 он хороондо үргэлжэлһэн дэлхэйдэхи эгээн ехэ буруушаал байһан болоод хүн түрэлхитэнэй түүхэдэхи хамагай аймшагтай [[дайн]] байһан бэлэй<ref>Hartmann, Frederick H. ''The relations of nations'', pg. 312</ref>.
Дэлхэйн 2-дугаар дайн эгээн аюултай, ехэнхи хоротой түүхын конфликт: ойролсоогоор 78 сая хүн үхэбэ, 67 % ниигэмэй алдалгууд байгаа.
Шахуу удалгүй дэлхэйн агуу хүсэнүүдые хуримталуулһан энэ дайнда улас оронууд 2 хэһэгтэ хубаагдаһан [[Холбоотонууд]] болон [[Тэнхэлигэйхин]] байгаа. Энэ дайнда 61 улас орон, дэлхэйн хүн амай 80 % шахам оролсожо, 110 сая үлүү хүн сэрэгэй албанда татагдаһан байгаа. Ниитэ 60-һаа үлүү сая хүн ами үрэгдэһэнэй ехэнхи энгын ерэгэд байһан ба ниитэ хүн зоной 2,5 % байгаа<ref>[[Jim Dunnigan|Dunnigan, James]]. Dirty Little Secrets of World War II: Military Information No One Told You About the Greatest, Most Terrible War in History, William Morrow & Company, 1994. ISBN 0-688-12235-3</ref>.Энэ дайниинь 1939 оной 9 һарын 1-ндэ [[Зүблэлтэ Холбоо|СССР-һээ]] дэмжэгдэһэн [[Гурбадугаар Райх|Нацис Германи]] [[Польшо]] руу добтолһоноор эхилһэн юм. Германиин дайн зарлаһаниие элидхэхэ дараагай үйлэдэл [[Франци]] болон [[Ехэ Британи]], тэрэнэй холбоотон уласууд руу добтолһон ябадал байба. Энэ бүхэнэй шалтагаан [[Европо]]до агуу томо улас байгуулаха байһан ба 1939 оной һүүлһөө 1941 оной эхин үе хүрэтэр хэһэн дайн тулаандаа [[Европо|Европын]] ехэнхи нютагые эзэлжэ шадаада байһан юм. Хэды тиимэ болобошье [[Ехэ Британи]] болон тэрэнэй холбоотон уласууд Тэнхэлигэйидтэй тэмсэхэ гол хүсэн боложо [[Урда Африка]]да хүсэнтэй тулаан хэһээр байба. 1941 оной 6 һарада Европын Тэнхэлигэй уласууд [[Зүблэлтэ Холбоо|СССР]] руу добтолһоноор, дайнда шухала үүргые гүйсэдхэһэн гэжэ хэлэжэ болохо [[Зүблэлтэ Холбоо]]ниие татан оруулһан хэрэг байһан юм. 1941 оной 12 һарада [[Япон]] улас [[Номгон Далай]]да оршохо [[АНУ]] болон [[Европо|Европын]] харьяан руу дайраһанаар, хурдан хугасаанда тэрэ хэһэгэй газар нютагые ехээр эзэлжэ шадаһан байна.

Тэнхэлигэйхидэй газар нютаг эзэлжэ урагшалха байдал 1942 ондо, [[Япон]] уласай удаа дараа хүлеэһэн далай дээрэхэ тулаан, Европын Тэнхэлигэй уласуудай Урда Африкада хүлеэһэн илагдалһаа болон [[Волгоград|Сталинград]] дахи тулаанһаа боложо зогсоһон юм. 1943 ондо [[Германи]] уласай Зүүн [[Европо]]до хүлеэһэн илагдал, Холбоотонуудай Фашист [[Итали]] руу добтолһон добтолгоо болон [[АНУ]]-ай [[Номгон Далай]]да байгуулаһан илалтаһаа боложо Тэнхэлигэй уласууд һанаашалга алдажа, бүхэ фронт татаха һанаашалга барижа эхилһэн юм. 1944 ондо Зүблэлтэ Холбоон, Германи болон тэрэнэй холбоотон уласуудта алдаһан газар нютагаа эргүүлэн абашье байхад Баруун Холбоотонууд [[Франци]] уласые сүлөөлжэ байба. [[Европо]]до энэ дайниинь [[Берлин]]ые [[ЗХУ]]-ай мүн [[Польш]] уласай сэрэгүүд эзэлжэ абаһанаар [[Германи]] уласай болзолгүй буужа үгэһэнөөр 1945 оной 5 һарын 9-ндэ дууһаһан юм. Харин [[Ази]]да [[Япон]] улас [[АНУ]]-ай добтолгооноор Уһан флот алдаһанай дараа 1945 оной 8 һарын 15-нда буужа үгэхэ һаналые хүлеэн зүбшөөрһэнөөр, дайн дууһаһан байна.

== Дайнай үмэнэхи байдал ==
[[Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн]]да илагдаһан [[Германиин эзэнтэ гүрэн]] Версалиин хэрээндэ гарай үзэг зураһан байба<ref>{{cite book |last=Hakim |first=Joy |title=A History of Us: War, Peace and all that Jazz |publisher=Oxford University Press |date=1995 |location=New York |isbn=0-19-509514-6}}</ref>. Энэ хэрээгээр Германиинь нилээд хэмжээнэй газар нютагаа алдажа, ехэхэн хэмжээнэй түлбэри түлэһэн ба дээрэнь хизаарлагдамал [[арми]]тай байха үүргэ хүлээһэн байна. 1917 ондо Ородто гараһан хубисхалаар [[Зүблэлтэ Холбоо]] бии боложо, удалгүй [[Иосиф Сталин|Сталинай]] аймшагтай ударидалгада оробо. [[Итали]]да, [[Бенито Муссолини]] түрын эрхэндэ гараһан ба «Шэнэ Римэй эзэнтэ гүрэниие байгуулна» гэжэ тунхаглаба<ref>Shaw, Anthony. ''World War II Day by Day'', pg. 35</ref>. [[Хитад]]та [[Гоминьданиин нам]] [[Хитадай Коммунист нам]]тай нэгэдэн тус уласта ноёрхожо байһан жаахан сэрэгэй эрхэтнүүдтэй байлдажа байһан болобошье, удалгүй хоёр холбоотон хоорондоо дайтажа эхилжээ. 1931 онһоо [[Япон эзэнтэ гүрэн]]эй милитаристууд иргэнэй дайнда нэрбэгдэһэн Хитадта хяналтаа тогтоожо эхилбэ<ref>Myers, Ramon; Peattie, Mark. ''The Japanese Colonial Empire, 1895—1945'', pg. 458</ref>.

[[Файл:Reichsparteitag 1935 mod.jpg|thumb|left|Германиин ябаган сэрэгүүд, 1935]]

[[Адольф Хитлер]] 1933 ондо Германиин түрын эрхэдэ гаража Германиин уласые зэбсэглэжэ эхилһэн байна<ref>Wouk, Herman. ''The Winds of War'', pg. 72</ref>. [[Франци]], [[Ехэ Британи]], [[Итали]] зэргэ уласууд Германиин энэхүү үйлдэлдэ ехэхэн түгшэһэн ба 1935 ондо Франци-Италиин Германида эсэргүү холбоотон болохо хэлэлсээр байгуулагдаһан байна. Уг хэлэлсээрээр Италиинь [[Этиопи]]да хяналтаа тогтоохо эрхэтэй боложоо<ref>Brody, J. Kenneth. ''The Avoidable War: Pierre Laval and the Politics of Reality, 1935—1936'', pg. 4</ref>. Энэ үедэ Германи [[Версалиин хэрээ]]нһээ татгалзажа байгаагаа мэдэгдэбэ. Германида эсэргүү Ехэ Британи, Франци, Итали хамтран [[Стрезагай хэрээ]]е байгуулаба. [[ЗХУ]] ба Франциин хамтарһан хэрээе баһа энэ үедэ байгуулһан байна.

Энэ үедэ [[Үндэһэтэнүүдэй Лига]] тодорхой үүргэ гүйсэтгэжэ шадаагүй байна<ref>Record, Jeffery. ''Appeasement Reconsidered: Investigating the Mythology of the 1930s'', pg. 50</ref><ref>Mandelbaum, Michael. ''The Fate of Nations: The Search for National Security in the Nineteenth and Twentieth Centuries'', pg. 96</ref>. 1935 оной 6 һарада Ехэ Британи Германи хоёр уһан сэрэгэй флотой хэмжээе харилсан тохирһон хэрээ байгуулаба. 1935 оной 8 һарада [[АНУ]] [[Европо]] ба [[Ази]]да боложо буй үйлэ ябадалда түбые һахиха байра һууритай байгаагаа зарлаба<ref>Schmitz, David F. ''Henry L. Stimson: The First Wise Man'', pg. 124</ref>. 10-р һарада Итали Этиопые эзэлжэ, мүн Германи Австрие эзэлхэ һанаархалда табиһан хоригоо суслаба<ref>Kitson, Alison. ''Germany 1858—1990: Hope, Terror, and Revival'', pg. 231</ref>.

1936 оной 3-р һараар Гитлер Версалиин хэрээнһээ албан ёһоноор гаралаа. Үүндэ Европын уласууд хорилго табижа шадаһангүй<ref>Adamthwaite, Anthony P. ''The Making of the Second World War'', pg 52</ref>. [[Испани]]да эрхэтэнэй дайн эхилхэд Германи ба Италиинь Франциско Франкогой Испаниин националистуудые дэмжэһэн ба нүгөө таладань Зүблэлтүүдэй дэмжэлгэ бүхы Испани Бүгэдэ Найрамдахашууд байһан байна. Хоёр таланууд энэ дайнаар шэнэ зэбсэг, дайнай тактика туршижаа<ref>Graham, Helen. ''The Spanish Civil War: A Very Short Introduction'', pg. 110</ref>. 1939 оной эхээр Франкогой тала дайнда илажа [[Испаниин иргэнэй дайн]] дууһаба.

1939 оной 10 һарада Германи, Итали хоёр «Рома-Берлинай тэнхэлэг» гэһэн холбоо байгуулаба. Нэгэ һарын дараа Германи ба Японой хоорондо ЗХУ-та эсэргүү гү, али коммунизмда эсэргүү хандаһан «Коминтернда эсэргүү хэрээ» байгуулажа, жэлэй дараа энэ хэрээндэ Итали мүн нэгэдэһэн байна. Хитадта Гоминьдань ба Коммунист намууд галаа зогсоон Япондо эсэргүү нэгэдэһэн фронт байгуулха болоо<ref>Busky, Donald F. ''Communism in History and Theory: Asia, Africa, and the Americas'', pg. 10</ref>.

== Байлдагшад ==
''[[Гитлертэ эсэргүү коалици]]:'' [[Польш]], [[Британиин эзэнтэ гүрэн]] (ба Британиин доминионууд: [[Канада]], [[Британиин Энэдхэг|Энэдхэг]], [[Урда Африкын Холбоо]], [[Австрали]], [[Шэнэ Зеланд]]), [[Франци]], [[Этиопи]], [[Дани]], [[Норвеги]], [[Бельги]], [[Нидерланд]], [[Люксембург]], [[Грек]], [[Югослави]], [[Зүблэлтэ Холбоо]], [[Танну Тува]], [[Бүгэдэ Найрамдаха Монгол Арад Улас|Монгол]], [[АНУ]], [[Филиппин]], [[Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Улас|Гоминьданын Хитад]], [[Мексика]], [[Бразил]]
: ''Дэмжэлэгшэд:'' [[Панама]], [[Коста Рика]], [[Доминикана Бүгэдэ Найрамдаха Улас]], [[Сальвадор]], [[Гаити]], [[Гондурас]], [[Никарагуа]], [[Гватемала]], [[Куба]], [[Балба]], [[Аргентинэ]], [[Чили]], [[Перу]], [[Колумби]], [[Иран]], [[Албани]], [[Парагвай]], [[Эквадор]], [[Сан Марино]], [[Турк]], [[Уругвай]], [[Венесуэла]], [[Ливан]], [[Саудын Араб]], [[Либери]], [[Боливи]].
: ''Хуушанай Тэнхэлигэйхид:'' [[Ирак]], [[Италиин хаанта улас|Итали]], [[Румыни]], [[Болгари]], [[Финланд]]
''[[Гитлертэ эсэргүү коалици]]:'' [[Германи]], [[Словаки]], [[Итали]], [[Албани]], [[Унгар]], [[Ирак]], [[Румын]]и, [[Хорват]]и, [[Финланд]], [[Япон эзэнтэ гүрэн|Япон]], [[Маньчжоу-го]], [[Болгари]], [[Тайланд]], [[Ван Цзинвэиин Хитад]], [[Мьянмар]], [[Филиппин]]
[[Файл:WWII powers.png|thumb|upright=2|<font color="green">''Бараан ногоон''</font>: Японой [[Пёрл Һарбортохи добтолго]] үмэнэ ниилэһэн Холбоотоной хүсэнүүд.
<br /><font color="#66FF00">''Сайбар ногоон''</font>: Японой [[Пёрл Һарбортохи добтолго]] һүүлдэ ниилэһэн Холбоотоной хүсэнүүд.
<br /><font color="orange">''Улбар шара''</font>: Тэнхэлигэйхин хүсэнүүд.]]
{| class="wikitable"
|+ Дайнай соносхол
!Хэн!! Хэнэйдэ!!Һара үдэр
|-
|[[Файл:Flag of German Reich (1935–1945).svg|22x20px|link=Гүрбэдэхи райх]] [[Гүрбэдэхи райх]]||[[Файл:Flag of Poland.svg|22x20px|link=Польш]] [[Польш]]||[[1939 он]]ой [[9 һарын 1]]
|-
|[[Файл:Flag of First Slovak Republic 1939-1945.svg|22x20px|link=Нэгэдүгээр Бүгэдэ Найрамдаха Словаки Улас]] [[Словаки]]||[[Файл:Flag of Poland.svg|22x20px|link=Польш]] [[Польш]]||[[1939 он]]ой [[9 һарын 1]]
|-
|[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|22x20px]] [[Британиин эзэнтэ гүрэн]]||[[Файл:Flag of German Reich (1935–1945).svg|22x20px|link=Гүрбэдэхи райх]] [[Гүрбэдэхи райх]]||[[1939 он]]ой [[9 һарын 3]]
|-
|[[Файл:Flag of France.svg|22x20px]] [[Франци]]||[[Файл:Flag of German Reich (1935–1945).svg|22x20px|link=Гүрбэдэхи райх]] [[Гүрбэдэхи райх]]||[[1939 он]]ой [[9 һарын 3]]
|-
|[[Файл:Flag of Australia (converted).svg|22x20px]] [[Австрали]]||[[Файл:Flag of German Reich (1935–1945).svg|22x20px|link=Гүрбэдэхи райх]] [[Гүрбэдэхи райх]]||[[1939 он]]ой [[9 һарын 3]]
|-
|[[Файл:Flag of New Zealand.svg|22x20px]] [[Шэнэ Зеланд]]||[[Файл:Flag of German Reich (1935–1945).svg|22x20px|link=Гүрбэдэхи райх]] [[Гүрбэдэхи райх]]||[[1939 он]]ой [[9 һарын 3]]
|-
|[[Файл:British Raj Red Ensign.svg|22x20px]] [[Британиин Энэдхэг]]||[[Файл:Flag of German Reich (1935–1945).svg|22x20px|link=Гүрбэдэхи райх]] [[Гүрбэдэхи райх]]||[[1939 он]]ой [[9 һарын 3]]
|-
|[[Файл:Flag of South Africa (1928-1994).svg|22x20px]] [[Урда Африкын Холбоо]]||[[Файл:Flag of German Reich (1935–1945).svg|22x20px|link=Гүрбэдэхи райх]] [[Гүрбэдэхи райх]]||[[1939 он]]ой [[9 һарын 6]]
|-
|[[Файл:Canadian Red Ensign 1921-1957.svg|22x20px]] [[Канада]]||[[Файл:Flag of German Reich (1935–1945).svg|22x20px|link=Гүрбэдэхи райх]] [[Гүрбэдэхи райх]]||[[1939 он]]ой [[9 һарын 10]]
|-
|[[Файл:Flag_of_Italy_(1861-1946).svg|22x20px]] [[Италиин хаанта улас|Итали]]||[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|22x20px]] [[Британиин эзэнтэ гүрэн]]||[[1940 он]]ой [[6 һарын 10]]
|-
|[[Файл:Flag of German Reich (1935–1945).svg|22x20px|link=Гүрбэдэхи райх]] [[Гүрбэдэхи райх]]||[[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|22x20px]] [[Зүблэлтэ Холбоо]]||[[1941 он]]ой [[6 һарын 22]]
|-
|[[Файл:Flag_of_Italy_(1861-1946).svg|22x20px]] [[Италиин хаанта улас|Итали]]||[[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|22x20px]] [[Зүблэлтэ Холбоо]]||[[1941 он]]ой [[6 һарын 22]]
|-
|[[Файл:Flag of Romania.svg|22x20px]] [[Румыниин хаанта улас]]||[[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|22x20px]] [[Зүблэлтэ Холбоо]]||[[1941 он]]ой [[6 һарын 22]]
|-
|[[Файл:Flag of First Slovak Republic 1939-1945.svg|22x20px|link=Нэгэдүгээр Бүгэдэ Найрамдаха Словаки Улас]] [[Словаки]]||[[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|22x20px]] [[Зүблэлтэ Холбоо]]||[[1941 он]]ой [[6 һарын 23]]
|-
|[[Файл:Flag of Finland.svg|22x20px]] [[Финланд]]||[[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|22x20px]] [[Зүблэлтэ Холбоо]]||[[1941 он]]ой [[6 һарын 26]]
|-
|[[Файл:Flag of Hungary (1920–1946).svg|22x20px]] [[Унгар хаанта улас|Унгар]]||[[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|22x20px]] [[Зүблэлтэ Холбоо]]||[[1941 он]]ой [[6 һарын 27]]
|-
|[[Файл:US_flag_48_stars.svg|22x20px]] [[АНУ]]||[[Файл:Merchant_flag_of_Japan_(1870).svg|22x20px]] [[Япон эзэнтэ гүрэн|Япон]]||[[1941 он]]ой [[12 һарын 8]]
|-
|[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|22x20px]] [[Британиин эзэнтэ гүрэн]]||[[Файл:Merchant_flag_of_Japan_(1870).svg|22x20px]] [[Япон эзэнтэ гүрэн|Япон]]||[[1941 он]]ой [[12 һарын 8]]
|-
|[[Файл:Flag of South Korea.svg|22x20px]] [[Урда Солонгос|Солонгос]]<ref name=autogenerated4>{{cite news | first =  | last =  | title = 임시정부 대일선전포고 71주년 기념식 (71th anniversary of the Declaration of war on Japan) | date = 21 July 2013 | url = http://www.yonhapnews.co.kr/bulletin/2012/12/07/0200000000AKR20121207070000043.HTML?from=search | work = Yonhapnews | accessdate = 7 December 2012 | language = English}}</ref>||[[Файл:Merchant_flag_of_Japan_(1870).svg|22x20px]] [[Япон эзэнтэ гүрэн|Япон]]||[[1941 он]]ой [[12 һарын 10]]
|-
|[[Файл:Flag of German Reich (1935–1945).svg|22x20px|link=Гүрбэдэхи райх]] [[Гүрбэдэхи райх]]||[[Файл:US flag 48 stars.svg|22x20px]] [[АНУ]]||[[1941 он]]ой [[12 һарын 11]]
|-
|[[Файл:Flag_of_Italy_(1861-1946).svg|22x20px]] [[Италиин хаанта улас|Итали]]||[[Файл:US flag 48 stars.svg|22x20px]] [[АНУ]]||[[1941 он]]ой [[12 һарын 11]]
|}

== Cаг хугаcаа ==
[[Файл:News. V.E. Day BAnQ P48S1P12270.jpg|thumb|''Montreal Daily Star'': «Germany Quit», 1945 Табадугаар 7]]
Энэ дайн 1939 оной 9 һарын 1-ндэ [[Германи]] улас [[Польш]] руу добтолһоноор эхилһэн ба 2 хоногой дараа [[Франци]] болон [[Ехэ Британи]] уласууд [[Германи]]да дайн зарлаһан юм. Дайнай эхилэлэй өөрэ нэгэ он тоололонь боло 1937 оной 7 һарын 7-нда эхилһэн [[Хоёрдугаар Хитад-Японой дайн]] бэлэй. Бусадаараа [[Ехэ Британи]]гай түүхэшэ [[А.Ж.П.Тайлор]]ай дэбшүүлһэн һанаае дагадга болоод тэрэнь [[Зүүн Ази]]да үрнэжэ байһан [[Хоёрдугаар Хитад-Японой дайн]] болон [[Европо]]до үрнэжэ байһан [[Европо]], тэрэнэй колони оронуудай хоорондохо [[Европо|Европын]] Хоёрдугаар [[дайн]] нэгэдэһэн гэхэ ябадал юм. Хоёр дайн 1941 ондо нэгэдэһэнээр дэлхэй дахинай нэгэн томохон зүршэл болоһон болоод дайн 1945 он хүрэтэр үргэлжэлһэн бэлэй.
Дайн дууһаһан хугасаае дэлхэй дахинда тогтоһон хугасаа байдадаггүй. 1945 оной 9 һарын 2 гү, али [[Япон]]ой албан ёһоноор буужа үгэһэн үдэр гэхэһээн үлүү [[Номгон далай]]да [[Япон]]ые илаһан 1945 оной 8 һарын 14-нда дайн дууһуһан гэжэ үзэдэг. Харин зарим [[Европо|Европын]] түүхэшэд 1945 оной 5 һарын 8-нда Болзолгүй буужа үгэхэ баримтанда [[Германи]]ин тала гарай үзэг зурһанаар дууһуһан гэжэ үзэдэг байна. Хэды тиимэ болобошье [[Япон]] уластай найрамдалтай байха Олон уласай бэшэг баримтанда 1951 он хүрэтэр гарай үзэг зураагүй байһан юм.

== Дайнай тойм ==

=== Европодохи дайн ===
[[1939]] оной [[9 һарын 1|9 һарын 1-ндэ]], [[Адольф Һитлер]] ба [[НСДАП|Нацист намаар]] ударидуулһан [[Германшууд]] [[Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн]]да алдаһан газар нютагаа эрьюулжэ абаха гэжэ [[Зүблэлтэ Холбоо|ЗСБНХУ]]-тай байгуулһан нюуса хэрээнэй ёһoop [[Польш]] руу добтололоо. ЗСБНХУ нь [[9 һарын 17|9 һарын 17-нда]] энэ түримхэйлэлдэ оролсожо эхилһэн юм]]<ref>Zaloga, Steven J. ''Poland 1939: The Birth of Blitzkrieg'', pg. 80</ref>. Үүнэй харюуд [[Ехэ Британи]], [[Австрали]], [[Шэнэ Зеланди]], [[Франци]] юһэдүгээр һарын 3-нда Германида дайн зарлаһан юм<ref>May, Ernest R. ''Strange Victory: Hitler’s Conquest of France'', pg. 93</ref>. Урда [[Африка]] ([[9 һарын 6|9 һарын 6-нда]]) ба [[Канада]] ([[9 һарын 10|9 һарын 10-нда]]) дээрэхэ уласуудые даган дайн зарлаба. Германиинь [[Блицкриг]] гү, али «сахилгаан дайн» гэдэг тактикын ёһoop Польшые 5-хан долоо хоногой дотор эзэлбэ. Зүблэлтүүд мүн [[Польш]]ын тодорхой хэһэгые өөртөө нэгэдхэһэнэй дараа, Балтиин оронууд руу добтолһон байна. [[Финланд]] 4 һара тулалдаһанай эсэстэ [[Москва]]тай энхын хэрээ байгуулаба<ref>Hanhimäki, Jussi M. ''Containing Coexistence: America, Russia, and the «Finnish Solution»'', pg. 13</ref>. 1940 оной дундуур ЗСБНХУ өөрын эзэлһэн Балтын оронууддаа зүблэлтэ маягай дэглэм тогтообо<ref>Bilinsky, Yaroslav. ''Endgame in NATO’s Enlargement: The Baltic States and Ukraine'', pg. 9</ref>. Германи [[1940]] ондо [[Норвеги]], [[Нидерланд]], [[Бельги]], [[Франци]]ие, [[1941]] ондо [[Югослави]], [[Грек]]ые добтолжо, түргэн хугасаанда маша олон илалта байгуулһан юм<ref>Commager, Henry Steele. ''The Story of the Second World War'', pg. 30</ref><ref>Reynolds, David. ''From World War to Cold War: Churchill, Roosevelt, and the International History of the 1940s'', pgs. 76, 77</ref>. Эхилээд [[Итали]]ин сэрэг, һүүлдэнь Германиин сэрэгүүд хойто Африкада байһан Британиин сэрэгүүд рүү добтолжоо<ref>Brown, David. ''The Road to Oran: Anglo-French Naval Relations, September 1939-July 1940'', pg. xxx</ref>. 1941 оной зун гэхэдэ Германиинь Франци ба [[Баруун Европо|Баруун Европын]] ехэнхи хэһэгые өөрын эрхэ мэдэлдээ абаһан байлаа. Харын Британиие Хаанай агаарай сэрэгэй хүсэн, Хаанай уһан сэрэгэй флотой эсэргүүсэлэй уламһаа тиимэ амар дэлжэ шадаһангүй<ref>Kelly, Nigel; Rees, Rosemary; Shuter, Jane. ''Twentieth Century World'', pg. 38</ref><ref>Goldstein, Margaret J. ''World War II'', pg. 35</ref>.

Һитлер дараань [[1941]] оной [[6 һарын 22|6 һарын 22-нда]] "[[Барбаросса түсэб]]"эй ёһoop гэнэтэй дайралтаар ЗСБНХУ-ые добтолбо. Зүблэлтэй нютаг руу маша гүнзэгэй нэбтэрэн орожо, 1941 оной һүүлшэ гэхэдэ [[Москва]]да тулаба<ref name="Shukman, Harold pg. 113">Shukman, Harold. ''Stalin’s Generals'', pg. 113</ref>. Зүблэлтүүд Алас Зүүнһээ гү, али Манжуу-го Зүблэлтэй хилэ оршомдо нөөсэлһэн сэрэгээ татан, сүрэг дабшилтанда орожо [[Москвагай тулалдаан]]да илалта байгалуужа<ref name="Shukman, Harold pg. 113"/>. [[Сталинградай байлдаан]] ([[1942]]—[[1943]])-дэ Германиин 6-дугаар армиие буулгажа абан<ref>Badsey, Stephen. ''The Hutchinson Atlas of World War II Battle Plans: Before and After'', pgs. 235—236</ref>, [[Курскай байлдаан]]да Германшуудые бута сохин, [[Ленинградай бүһэлэлгэ|Ленинградай бүһэлэлгые]] һэтлэбэ<ref>Shukman, Harold. ''Stalin’s Generals'', pg. 142</ref>. Дараань [[Улаан арми]] ухарша байһан Вермахтые [[Берлин]] хүрэтэр хөөн, [[Берлинай тулалдаан]]да иллаа. Яга энэ үедэ Һитлер газар доорохо байрандаа [[1945]] оной [[4 һарын 30|4 һарын 30-нда]] шэнээр һууһан эхэнэр [[Эфа Браун]]тайгаа хамта амиа хорлолоо.

Энэ үедэ баруунай холбоотонууд хойто Африкые [[1940|1940-һөө]] [[1943]] оной хугасаанда амжилтатай хамгаалжа, [[1943]] ондо Италие эзэлжэ<ref>Lamb, Richard. ''War in Italy, 1943—1945: A Brutal Story'', pgs. 154—155</ref>, 1944 ондо [[Норманди]]да бууһан 132,500 сэрэгэй тусламжатайгаар Франциие сүлөөлэбэ<ref>Zaloga, Steven J. ''US Armored Units in the North African and Italian Campaigns 19422-45'', pg. 81</ref><ref>Badsey, Stephen. ''Normandy 1944: Allied Landings and Breakout'', pg. 91</ref>. Германтай тулалдаһаар ерэһээр баруунай холбоотонууд [[Райн мүрэн]]ые гаталан Зүблэлтэй сэрэгтэй Германиин дундуур урһаха [[Эльбэ мүрэн]] дээрэ [[Эльбэ мүрэн дээрэ уулзалга|уулзаба]].

Европо дахи дайнай туршид 6 сая [[ейврей]]нүүд, [[цыган]]ууд, [[славян]]ууд, [[коммунизм|коммунистууд]], [[гомосексуализм|гомосексуалистууд]], тахир дутуу зэргэ группанууд Нацис Германиин түрэһөө зохёон байгуулһан хидалгада үртэжэ ами наһаа алдаа һэн.

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

== Холбооһон ==
<div class="references-small">
; Мэдээллийн сангууд
* [http://dir.yahoo.com/Arts/Humanities/History/By_Time_Period/20th_Century/Military_History/World_War_II/ Yahoo — «World War II»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080312060824/http://dir.yahoo.com/Arts/Humanities/History/By_Time_Period/20th_Century/Military_History/World_War_II/ |date=2008-03-12 }}
* [http://www.militaryindexes.com/worldwartwo/ Directory of Online World War II Indexes & Records]
* [http://vlib.iue.it/history/mil/ww2.html WWW-VL: History: WWII] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090708042559/http://vlib.iue.it/history/mil/ww2.html |date=2009-07-08 }}
; Юрэнхы
* [http://www.ww2db.com/ World War II Database]
* [http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/2WW.htm The Second World War]
* [http://www6.dw-world.de/en/worldwarII.php Deutsche Welle special section on World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050507150818/http://www6.dw-world.de/en/worldwarII.php |date=2005-05-07 }} created by one of Germany’s public broadcasters on World War II and the world 60 years after.
* [http://www.wwii.ca/ Canada and WWII] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414134838/http://www.wwii.ca/ |date=2009-04-14 }}
* [http://www.historisches-centrum.de/index.php?id=427 End of World War II in Germany]
* [http://www.history.com/encyclopedia.do?articleId=226140 World War II Encyclopedia by the History Channel]
* [http://www.ww2awards.com World War II Awards and their recipients] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090623215837/http://www.ww2awards.com/ |date=2009-06-23 }}
* [http://www.gettysburg.edu/special_collections/collections/manuscripts/collections/ms056.dot World War II German Prisoner of War Collection at Gettysburg College] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090703062300/http://www.gettysburg.edu/special_collections/collections/manuscripts/collections/ms056.dot |date=2009-07-03 }}
; Mэдээлэл
* [http://www.archives.gov/research/ww2/ U.S. National Archives Photos]
* [http://digital.library.unt.edu/search.tkl?type=collection&q=WWII World War II Poster Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080415140517/http://digital.library.unt.edu/search.tkl?type=collection&q=WWII |date=2008-04-15 }} hosted by the University of North Texas Libraries'
* [http://gettysburg.cdmhost.com/cdm4/browse.php?CISOROOT=%2Fp126301coll3 World War II Poster Digital Collection at Gettysburg College] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427054552/http://gettysburg.cdmhost.com/cdm4/browse.php?CISOROOT=%2Fp126301coll3 |date=2009-04-27 }}
* [http://digital.library.unt.edu/ Digital Collections]
* [http://www.psywar.org/leaflets.php World War II Propaganda Leaflet Archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140326040930/http://www.psywar.org/leaflets.php |date=2014-03-26 }}
* [http://www.ww2incolor.com/gallery/ World War 2 Pictures In Colour]
* [http://worldwartwozone.com/photopost/ World War II Zone Photo and Multi-media gallery] (Blanked, requires registration)
* [http://english.pobediteli.ru/ Multimedia map] — Presentation that covers the war from the invasion of the Soviet Union to the fall of Berlin
* [http://www.otr.net/?p=news Radio news from 1938 to 1945]
* [http://www.nationalarchives.gov.uk/theartofwar/ The Art of War Online Exhibition at the UK National Archive]
; Он-лайн баримтууд
* [http://memory.loc.gov/ammem/collections/maps/wwii/ World War II Military Situation Maps. Library of Congress]
* [http://www.american-divisions.com After Action Reports (AAR’s) and other official documents about the American Divisions during the Second World War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429062902/http://www.american-divisions.com/ |date=2009-04-29 }}
* [http://www.lib.utexas.edu/maps/historical/history_ww2.html Maps from the Pacific and Italian theaters]
* [http://www.theblackvault.com/modules.php?name=core&showPage=true&pageID=35 Officially Declassified U.S. Government Documents about World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090126201539/http://www.theblackvault.com/modules.php?name=core&showPage=true&pageID=35 |date=2009-01-26 }} <!-- NOTE TO WIKI EDITORS: I did ask to add this link via the talk page, and received permission. -->
* [http://www.foia.cia.gov/CPE/CAESAR/caesar-25.pdf ''The Soviet History of World War II''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090724225922/http://www.foia.cia.gov/CPE/CAESAR/caesar-25.pdf |date=2009-07-24 }}, 28 October 1959 — Central Intelligence Agency, Office of Current Intelligence.
* [http://chrito.users1.50megs.com/ Daily German action reports]
</div>

{{1000 үгүүлэл}}

[[Категори:Дайнууд]]
[[Категори:Дэлхэйн хоёрдугаар дайн|*]]


{{stub}}