# Удмурти
Удмурти (ород: Удму́ртия; Удмурт: Удмуртия), гү, али Бүгэдэ Найрамдаха Удмурти Улас (ород: Удмуртская Республика, Удмурт: Удмурт Республика, Удмурт Элькун), болбол Оросой холбоото уласай холбооной нютаг можо болон улас. Эжэл шадар холбооной тойрог болон Ураалай эдэй засагай бүһэ нютагта хамаардаг. Ниислэл — Ижевск хото.
Нютаг дэбисхэр — 42,061  км2, 2010 оной байдалаархи хүн зоной тоо — 1 522 761. Энэһээ 62,2 % ородууд, 28,0 % (410 584) удмуртууд юм. Ород хэлэнһээ гадна фин-угор хэлэнэй бүлэгтэ оруулан ангилдаг удмурт хэлэн албан ёһоной зэргэмжэтэй.

## Газар зүй
Оросой Европын хэһэгэй зүүн хэһэгтэ оршохо болоод, Ураалай шэлэ нюруугай баруун талада Кама мүрэн Эжэл мүрэнэй хоорондо байрлаха түби газарай уларилтай нютаг юм. Хойто талаараа Кировой можо, зүүн талаараа Пермиин хизаар, урда талаараа Башкортостан, Татарстантай хилэ залгадаг.

### Уһан зүй
| Гол мүрэн | Ута (км) | Һабын талмай (км²) | Адаг     |
| --------- | -------- | ------------------ | -------- |
| Кама      | 1805     | 507000             | Эжэл     |
| Вятка     | 1314     | 129000             | Кама     |
| Чепца     | 501      | 20400              | Вятка    |
| Кильмезь  | 270      | 17240              | Вятка    |
| Иж        | 259      | 8510               | Кама     |
| Сива      | 206      | 4870               | Кама     |
| Вала      | 196      | 7360               | Кильмезь |


### Сагай бүһэ
Удмурти Самарын саг сагай бүһэдэ байрлана. UTC-һаа +4:00 шэлжэлтэтэй. Москвагай сагһаа тус сагай бүһэ +1 сагай үргэлжын шэлжэлтэтэй байгаад Оросто MSK+1 гэжэ тэмдэглэгдэнэ.

## Хүн зон
Хүн зоной 53% ородууд, 35% удмуртууд, 7% татарнууд болоно. Удмуртууд угро-фин угсаанай үндэһэтэн юм. Зонхилхо шажаниинь үнэн алдартанай шажан, бөө мүргэл.
| Яһатан    | 1926, % | 1939, % | 1959, % | 1970, % | 1979, % | 1989, % | 2002, % | 2010, % |
| --------- | ------- | ------- | ------- | ------- | ------- | ------- | ------- | ------- |
| Ородууд   | 43,3    | 55,7    | 56,8    | 57,1    | 58,3    | 58,9    | 60,1    | 62,2    |
| Удмуртууд | 52,3    | 39,4    | 35,9    | 34,2    | 32,1    | 30,9    | 29,3    | 28,0    |
| Татарнууд | 2,8     | 3,3     | 5,3     | 6,1     | 6,6     | 6,9     | 6,9     | 6,7     |


Удмурти
{{Оросой холбоото уласай нютаг можо тухай мэдээн
| BxrNm = Удмуртм Улас
| RuNm = Удмуртская Республика
| OfNm1 = Удмурт Элькун
| OfNm1code = udm
| FSFlag = [[Файл:Flag of Udmurtia.svg|150px]]
| FSCoA = [[Файл:Coat of arms of Udmurtia.svg|100px]]
| FlagLnk = 
| CoALnk = 
| FSMapName =
| FSCtrWhat = [[Ниислэл]]
| FSCtrNm = [[Ижевск]]
| AreaRnk = 57
| WaterPrcnt = 0,6
| PopRnk     = 54
| PopQty     = 1 517 164
| PopCtDate  = 2016
| PopDens    = 36,07 
| FedDistrNm = [[Эжэл шадар холбооной тойрог|Эжэл шадар ХТ]]
| EcRegNm = [[Ураалай эдэй засагай бүһэ нютаг|Ураалай ЭЗБ]]
| CadNo = 18
| LangLangs = 
| OfLangs = [[Ород хэлэн|ород]], [[Удмурт хэлэн|удмурт]]
|HeadTtl    = Толгойлогшо
|HeadNm     = [[Александр Васильевич Соловьёв|Александр Соловьёв]]
|ViceTtl = Засагай газарай<br />түрүүлэгшэ (орлогшо)
|ViceNm = [[Виктор Алексеевич Савельев|Виктор Савельев]]
|LegislTtl  = Уласай зүблэлэй дарга
|LegislNm   = [[Владимир Петрович Невоструев|Владимир Невоструев]]
| FSAnthem = 
| MSKS = +1
}}
'''Удмурти''' ({{lang-ru|Удму́ртия|r=Udmúrtiya|p=ʊˈdmurtʲɪjə}}; {{lang-udm|Удмуртия}}), гү, али '''Бүгэдэ Найрамдаха Удмурти Улас''' ({{lang-ru|Удмуртская Республика}}, {{lang-udm|Удмурт Республика, Удмурт Элькун}}), болбол [[Оросой холбоото улас]]ай [[Оросой холбоото уласай нютаг можонууд|холбооной нютаг можо]] болон улас. [[Эжэл шадар холбооной тойрог]] болон [[Ураалай эдэй засагай бүһэ нютаг]]та хамаардаг. Ниислэл — [[Ижевск]] хото.

Нютаг дэбисхэр — 42,061  км<sup>2</sup><ref>{{Cite web |title="Территория, число районов, населённых пунктов и сельских администраций по субъектам Российской Федерации |url=http://perepis2002.ru/ct/html/TOM_01_03.htm |accessdate=2016-10-24 |archivedate=2011-09-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110928181511/http://perepis2002.ru/ct/html/TOM_01_03.htm }}</ref>, 2010 оной байдалаархи хүн зоной тоо — 1 522 761<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года]</ref>. Энэһээ 62,2 % [[ородууд]], 28,0 % (410 584) [[удмуртууд]] юм.<ref name="gks.ru">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года]</ref> [[Ород хэлэн]]һээ гадна [[фин-угор хэлэнэй бүлэг]]тэ оруулан ангилдаг [[удмурт хэлэн]] албан ёһоной зэргэмжэтэй.

== Газар зүй ==
Оросой [[Европо|Европын]] хэһэгэй зүүн хэһэгтэ оршохо болоод, [[Ураал уула|Ураалай шэлэ нюруугай]] баруун талада [[Кама мүрэн]] [[Эжэл мүрэн]]эй хоорондо байрлаха түби газарай уларилтай нютаг юм. Хойто талаараа [[Кировой можо]], зүүн талаараа [[Пермиин хизаар]], урда талаараа [[Башкортостан]], [[Татарстан]]тай хилэ залгадаг.

=== Уһан зүй ===
{| class="standard sortable"
 !Гол мүрэн||Ута (км)||Һабын талмай (км²) || Адаг
 |-
 |[[Кама мүрэн|Кама]]|| align="center" ! |1805|| align="center" ! | 507000 ||! align="center" |Эжэл
 |-
 |[[Вятка гол|Вятка]]|| align="center" ! | 1314 ||! align="center" | 129000 ||! align="center" |Кама
 |-
 |[[Чепца гол|Чепца]] ||! align="center" | 501 ||! align="center" | 20400 ||! align="center" |Вятка
 |-
 |[[Кильмезь гол|Кильмезь]]||! align="center" | 270 ||! align="center" | 17240 ||! align="center" |Вятка
 |-
 |[[Иж (Камын шудхал)|Иж]]|| align="center" ! | 259 ||! align="center" | 8510 ||! align="center" |Кама
 |-
 |[[Сива (Камын шудхал)|Сива]]||! align="center" | 206 ||! align="center" | 4870 ||! align="center" |Кама
 |-
 |[[Вала гол|Вала]]||! align="center" | 196 ||! align="center" | 7360 ||! align="center" |Кильмезь
|}

=== Сагай бүһэ ===
[[File:Map_of_Russia_-_Samara_time_zone.svg|50px|left]]
Удмурти Самарын саг сагай бүһэдэ байрлана. UTC-һаа +4:00 шэлжэлтэтэй. Москвагай сагһаа тус сагай бүһэ +1 сагай үргэлжын шэлжэлтэтэй байгаад Оросто MSK+1 гэжэ тэмдэглэгдэнэ.

== Хүн зон ==
Хүн зоной 53% [[ородууд]], 35% [[удмуртууд]], 7% [[татарнууд]] болоно. Удмуртууд [[угро-фин]] угсаанай үндэһэтэн юм. Зонхилхо шажаниинь [[үнэн алдартанай шажан]], [[бөө мүргэл]].

{| class="standard"
! Яһатан
! [[1926 оной Бүхэхолбооной хүн зоной тоололго|1926]]<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_26.php?reg=536 Всесоюзная перепись населения 1926 оной Бүхэхолбооной хүн зоной тоололго]</ref>, %
! [[1939 оной Бүхэхолбооной хүн зоной тоололго|1939]]<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_39.php?reg=74 Всесоюзная перепись населения 1939 оной Бүхэхолбооной хүн зоной тоололго]</ref>, %
! [[1959 оной Бүхэхолбооной хүн зоной тоололго|1959]]<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=87 Всесоюзная перепись населения 1959 оной Бүхэхолбооной хүн зоной тоололго]</ref>, %
! [[1970 оной Бүхэхолбооной хүн зоной тоололго|1970]]<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_70.php?reg=58 Всесоюзная перепись населения 1970 оной Бүхэхолбооной хүн зоной тоололго]</ref>, %
! [[1979 оной Бүхэхолбооной хүн зоной тоололго|1979]]<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_79.php?reg=59 Всесоюзная перепись населения 1979 оной Бүхэхолбооной хүн зоной тоололго]</ref>, %
! [[1989 оной Бүхэхолбооной хүн зоной тоололго|1989]]<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=55 Всесоюзная перепись населения 1989 оной Бүхэхолбооной хүн зоной тоололго]</ref>, %
! [[2002 оной Бүхэоросой хүн зоной тоололго|2002]]<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php?reg=47 Всероссийская перепись населения 2002 оной Бүхэхолбооной хүн зоной тоололго]</ref>, %
! [[2010 оной Бүхэоросой хүн зоной тоололго|2010]]<ref name="gks.ru"/>, %
|-
|[[Ородууд]]|| align="right" | 43,3 || align="right" | 55,7 || align="right" | 56,8 || align="right" | 57,1 || align="right" | 58,3 || align="right" | 58,9 || align="right" | 60,1 || align="right" | 62,2
|-
|[[Удмуртууд]]|| align="right" | 52,3 || align="right" | 39,4 || align="right" | 35,9 || align="right" | 34,2 || align="right" | 32,1 || align="right" | 30,9 || align="right" | 29,3 || align="right" | 28,0
|-
|[[Татарнууд]]|| align="right" | 2,8 || align="right" | 3,3 || align="right" | 5,3 || align="right" | 6,1 || align="right" | 6,6 || align="right" | 6,9 || align="right" | 6,9 || align="right" | 6,7
|-
|}

== Мүн үзэхэ ==

== Зүүлтэ ==
<references/>
<references group="К"/>

[[Категори:Оросой холбоото уласай нютаг можонууд]]