# Нүүрһэн уһан
Нүүрһэн-уһан (сахарнууд, сахаридууд) — нэгэ карбонил бүлэгтэй хэдэн гидроксил бүлэгтэй органик нэгэдэлнүүд юм. Нүүрһэн-уһаниинь нүүрһэнтүрэгшэ, уһантүрэгшэ, хүшэлтүрэгшые найрлагаадаа агуулһан органик нэгэдэл юм. 
Нүүрһэн-уһаниинь бүтэсын болон физиологиин шухала ажа холбогдолтой нэгэдэл болоод түүниин биологиин үүргэнь маша ехэ. Иимэ: 1. Энергиин эхэ булаг болодог ба 1 г нүүрһэн-уһан задархад 4,1 ккал энерги үүдэдэг. 2. Шаардалгатай үедэ хэрэгтэй нөөсэ тэжээлэйн үүргэ гүйсэдхэдэг. 3. ДНХ, РНХ, уургын найрлага, ходоодоной шүүһэн, салсалиг шингэнэй найрлагада орожо бүтэсые бүридүүлдэг.
Нүүрһэн-уһанай хүнэй бэедэ үүргэнүүд бүтэсын тулгуури нэгэжэ, энергиин эхэ үүдэбэри, биосинтезэй эхэ бодос юм. 
Байгаали дээрэ 3-7 шэрхэг С-атом агуулһан нүүрһэн-уһанууд ехэ тархана. 
Ехэнхи нүүрһэн-уһые “оза” түгэсхэлөөрынь танижа болоно. 
Хүнэһэнэй үнэтэ шанараарынь: 
- Шэмэгдэдэг (моносахарид, дисахарид, сардуул ба гликоген)
- Шэмэгдэдэггүй (целлюлозо, гемицеллюлозо, инсулин, пектин)

Моносахаридһаа бусад шэмэгддэг нүүрһэн-уһан хоол болбосоруулха замда задаржа глюкозо үүдхэхэ, өөхэн тоһодо хубирха гү, али гликоген байдалаар нөөсэлэгдэнэ. 
Глюкозонь хүнэй махабадай энергиин хэрэгсээе хангажа шуһаар эргэлдэжэ байдаг нүүрһэн-уһан ба хэбэй хэмжээгээрээ 80-120мг/% байдаг.

## Биосинтез
Ногоон ургамалда наранай гэрэлэй үйлэшэлэлээр нүүрһэнтүрэгшын диоксид болон уһанһаа фотосинтезээр үүдхэгдэдэг ниилэмэл органик нэгэдэл юм.
{\displaystyle {\mathsf {xCO_{2}+yH_{2}O\rightarrow C_{x}(H_{2}O)_{y}+xO_{2}}}}
Глюкозын эһэлдэлтээр сүлөөлэгдэһэн энерги аденозин трифосфат (АТР) боложо хуримталагдана. 
{\displaystyle {\mathsf {C_{x}(H_{2}O)_{y}+xO_{2}\rightarrow xCO_{2}+yH_{2}O,\ \Delta H<0}}}

## Нүүрһэн-уһанай ангилал
Юрэнхы томьёо: {\displaystyle {\mathsf {C_{n}(H_{2}O)_{n}}}}
- Моносахарид гидролиздо орохогүй энгын нүүрһэн-уһан (глюкозо);
- Дисахаридынь гидролиздо орожо 2 моносахарид үүдхэнэ (сахарозо);
- Олигосахаридынь 4-10 моносахаридтай
- Полисахаридынь 10-һаа дээшэ моносахаридтай

|  | «Нүүрһэн уһан» үгүүлэл хадаа Википедидэ заатагүй байха 1000 эгээн шухала үгүүлэлнүүдэй нэгэн юм. Энэниие дэлгэрэнгы болгожо туһалалсажа хайрлыт! |


Нүүрһэн уһан
[[Файл:Lactose.svg|thumb|right|310px|[[Лактозо|лактозын]] томьёо]]
'''Нүүрһэн-уһан''' ('''сахарнууд''', сахаридууд) — нэгэ карбонил бүлэгтэй хэдэн гидроксил бүлэгтэй [[органик нэгэдэл|органик нэгэдэлнүүд]] юм. Нүүрһэн-уһаниинь [[нүүрһэнтүрэгшэ]], [[уһантүрэгшэ]], [[хүшэлтүрэгшэ|хүшэлтүрэгшые]] найрлагаадаа агуулһан органик нэгэдэл юм. 

Нүүрһэн-уһаниинь бүтэсын болон физиологиин шухала ажа холбогдолтой нэгэдэл болоод түүниин биологиин үүргэнь маша ехэ. Иимэ: 1. Энергиин эхэ булаг болодог ба 1 г нүүрһэн-уһан задархад 4,1 ккал энерги үүдэдэг. 2. Шаардалгатай үедэ хэрэгтэй нөөсэ тэжээлэйн үүргэ гүйсэдхэдэг. 3. [[ДНХ]], [[РНХ]], уургын найрлага, ходоодоной шүүһэн, салсалиг шингэнэй найрлагада орожо бүтэсые бүридүүлдэг.

Нүүрһэн-уһанай хүнэй бэедэ үүргэнүүд бүтэсын тулгуури нэгэжэ, энергиин эхэ үүдэбэри, биосинтезэй эхэ бодос юм. 

Байгаали дээрэ 3-7 шэрхэг С-атом агуулһан нүүрһэн-уһанууд ехэ тархана. 
Ехэнхи нүүрһэн-уһые “оза” түгэсхэлөөрынь танижа болоно. 

Хүнэһэнэй үнэтэ шанараарынь: 
* Шэмэгдэдэг (моносахарид, дисахарид, сардуул ба гликоген)
* Шэмэгдэдэггүй ([[целлюлозо]], гемицеллюлозо, инсулин, пектин)
Моносахаридһаа бусад шэмэгддэг нүүрһэн-уһан хоол болбосоруулха замда задаржа глюкозо үүдхэхэ, [[өөхэн тоһон|өөхэн тоһодо]] хубирха гү, али гликоген байдалаар нөөсэлэгдэнэ. 
Глюкозонь [[хүн]]эй [[махабад]]ай энергиин хэрэгсээе хангажа шуһаар эргэлдэжэ байдаг нүүрһэн-уһан ба хэбэй хэмжээгээрээ 80-120мг/% байдаг.

== Биосинтез ==
Ногоон ургамалда наранай гэрэлэй үйлэшэлэлээр [[нүүрһэнтүрэгшэ|нүүрһэнтүрэгшын]] диоксид болон уһанһаа фотосинтезээр үүдхэгдэдэг ниилэмэл органик нэгэдэл юм.

:: <math>\mathsf{xCO_2 + yH_2O \rightarrow C_x(H_2O)_y + xO_2}</math> 

Глюкозын эһэлдэлтээр сүлөөлэгдэһэн энерги аденозин трифосфат (АТР) боложо хуримталагдана. 

:: <math>\mathsf{C_x(H_2O)_y + xO_2 \rightarrow xCO_2 + yH_2O, \ \Delta H<0}</math>

== Нүүрһэн-уһанай ангилал == 
Юрэнхы томьёо: <math>\mathsf{C_n (H_2 O)_n}</math> 
* '''Моносахарид''' гидролиздо орохогүй энгын нүүрһэн-уһан (глюкозо);
* '''Дисахаридынь''' гидролиздо орожо 2 моносахарид үүдхэнэ (сахарозо);
* '''Олигосахаридынь''' 4-10 моносахаридтай
* '''Полисахаридынь''' 10-һаа дээшэ моносахаридтай

{{1000 үгүүлэл}}

[[Категори:Органик нэгэдэлнүүд]]