# Калифорни
Калифорни (англи: California) — Номгон далайн эрье дагуу, Америкын Нэгэдэһэн Уласай Баруун Эрьедэ оршохо АНУ-ай можо улас юм. Хойто талаараа Орегон, зүүн талаараа Невада, зүүн урда талаараа Аризона можо уластай, урда талаараа Мексикын Баха Калифорни можо уластай тус тус хилэлдэг. Калифорнинь АНУ-ай эгээн олон хүн зонтой можо улас юм. Эгээн томо дүрбэн хотыень дурдабал Лос-Анджелес, Сан-Диего, Сан-Хосе, Сан-Франциско хотонууд болоно. Тус можо уласынь янза бүриин сагай уларил, газарзүйн бүһээрээ болон олон үндэһэтэн яһатанһаа бүридэһэн хүн зоноороо алдартай.

## Танисуулга
Alta California гэһэн газар нютагые XVIII зуунай һүүлээр Испаниин эзэнтэ гүрэн колонизацилһан. 1821 ондо энэ газар нютаг Мексикын бусад хэһэгэй хамта тусгаар тогтониһон бүгэдэ найрамдаха улас болоһон. 1846 ондо Калифорни Мексикэһээ бэе даанги болоод Мексика-Америкын дайнай дараа Мексика Калифорниие АНУ-да үгэһэн ажа һэн. 1850 оной юһэдүгээр һарын 9-ндэ Калифорни АНУ-да албан ёһоор нэгэдэһэн.
Калифорнинь хуурай газарай нютаг дэбисхэрээр АНУ-ай гурбадахи томо можо улас юм. Калифорниин газарзүйн бүһэдэ Номгон далайн эрьеһээ абахуулаад зүүн зүгтэ Сьерра Невада уула, зүүн урда зүгтэ Мохаве сүл, баруун хойто зүгтэ секвойя буюу улаан модог-дугласай жодоон ой модон хүрэтэр ородог. Можо уласай түб хэһэгтэ дэлхэйн эгээн үржэл шимтэй хүдөө ажахын эдэлбэри газар болохо Калифорниин түб хүнды зонхилно.
Калифорниин алтанай халууралай үеэр (1848-1855) маша олон хүн Калифорнида нүүдэллэн ерэжэ, эдэй засаг огсом үдэжэ нэмэгдэһэнээр Калифорни эрэс хубилагдаһан. XX зуунай эхеэр Лос-Анджелес хото зугаа сэнгэлэй һалбариин түб боложо, можо уласай туризмын һалбариин үдэлтэдэ түлхэсэ үгэбэ. Калифорниин хүдөө ажахын һалбари сэсэглэн хүгжэһэнэй зэргэсээ агаар-сансар, газарай тоһон, компьютер, мэдээлэлэй технологиин һалбаринууд маша ехэ хүгжэһэн. Калифорни эдэй засагай хэмжээгээр дэлхэйдэ эхинэй арбанда жагсадаг болон тусдаа улас байһан бол хүн зоноор Кениин арад 35-да жагсаха байһан.

## Газарзүйн байра
| Хүршэ засаг захиргаанай нэгэжэ | Хүршэ засаг захиргаанай нэгэжэ       | Хүршэ засаг захиргаанай нэгэжэ |
| ------------------------------ | ------------------------------------ | ------------------------------ |
| Баруун-хойто: Номгон далай     | Хойто: Орегон                        | Зүүн-хойто: Невада             |
| Баруун: Номгон далай           |                                      | Зүүн: Невада • Аризона         |
| Баруун-урда Номгон далай       | Урда: · Баха Калифорни · ( Мексикэа) | Зүүн-урда: Аризона             |


## Ном зохёол
- Chartkoff, Joseph L.; Chartkoff, Kerry Kona (1984). The archaeology of California. Stanford: Stanford University Press. ISBN 0804711577. OCLC 11351549.
- Fagan, Brian (2003). Before California: An archaeologist looks at our earliest inhabitants. Lanham, MD: Rowman & Littlefield Publishers. ISBN 0742527948. OCLC 226025645.
- Moratto, Michael J.; Fredrickson, David A. (1984). California archaeology. Orlando: Academic Press. ISBN 012506182X. OCLC 228668979.


Калифорни
{{Улас орон
 |буряад_нэрэ                 = Калифорни можо улас
 |уугуул_нэрэ             = State of California
 |статус                   = [[Америкын Нэгэдэһэн Улас#Холбооной тогтолсоо: можо уласууд болон орон нютагууд|АНУ-ай можо улас]]
 |дуулал                     = 
 |туг                     = Flag of California.svg
 |тугай_бэшэлгэ           = Далбаа
 |һүлдэ                     = Seal of California.svg
 |һүлдын_бэшэлгэ           = Уласай тамга
 |газарай_зураг                    = Map_of_USA_CA.svg
 |хэмжээ                   = 
 |бэшэлгэ                 = [[АНУ]]-да Калифорниин байра
 |уряа                    =  ''Eureka''<br/><small>''Эврика''</small>
 |ниислэл                  = [[Сакраменто (Калифорни)|Сакраменто]]
 |хэлэн                     = [[Англи хэлэн|англи]]
 |тэргүүнэй_тушаал1     = Амбан захирагша
 |тэргүүн1  = Джерри Браун
 |тэргүүнэй_тушаал2     = Дэд захирагша
 |тэргүүн2  = Гевин Ньюсом
 |газар_нютаг                  = 423 970 км²
 |уһанай_хуби                  = 20 037 км² (4,72 %)
 |хүн_ама                = {{increase}} 38 340 000 (2014)<ref>http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html 2007 Population Estimates</ref>
 |дополнительный_параметр  = Можо улас болоһон үдэр
 |содержимое_параметра     = 1818 оной 9 һарын 9 (31-дэхи)
}}
'''Калифорни''' ({{lang-en|California}}) — [[Номгон далай]]н эрье дагуу, [[Америкын Нэгэдэһэн Улас]]ай Баруун Эрьедэ оршохо АНУ-ай можо улас юм. Хойто талаараа [[Орегон]], зүүн талаараа [[Невада]], зүүн урда талаараа [[Аризона]] можо уластай, урда талаараа [[Мексика|Мексикын]] [[Баха Калифорни]] можо уластай тус тус хилэлдэг. Калифорнинь АНУ-ай эгээн олон хүн зонтой можо улас юм. Эгээн томо дүрбэн хотыень дурдабал [[Лос-Анджелес]], [[Сан-Диего]], [[Сан-Хосе]], [[Сан-Франциско]] хотонууд болоно. Тус можо уласынь янза бүриин сагай уларил, газарзүйн бүһээрээ болон олон үндэһэтэн яһатанһаа бүридэһэн хүн зоноороо алдартай.

== Танисуулга ==
[[File:GoldenGateBridge BakerBeach MC.jpg|thumb|left|250px|Алтан Үүдэн хоолойдо дамжуулдаг [[Алтан Үүдэн хүүргэ]] бол [[Сан-Франциско]]гой гол тэмдэг.]]
[[File:Californiastatecapitol.jpg|thumb|left|250px|Сакраментодо байрладаг Калифорни можо уласай [[капитоли]]]]
''Alta California'' гэһэн газар нютагые [[XVIII зуун]]ай һүүлээр [[Испаниин эзэнтэ гүрэн]] колонизацилһан. 1821 ондо энэ газар нютаг Мексикын бусад хэһэгэй хамта тусгаар тогтониһон бүгэдэ найрамдаха улас болоһон. 1846 ондо Калифорни Мексикэһээ бэе даанги болоод [[Мексика-Америкын дайн]]ай дараа Мексика Калифорниие АНУ-да үгэһэн ажа һэн. 1850 оной юһэдүгээр һарын 9-ндэ Калифорни АНУ-да албан ёһоор нэгэдэһэн.

Калифорнинь хуурай газарай нютаг дэбисхэрээр АНУ-ай гурбадахи томо можо улас юм. Калифорниин газарзүйн бүһэдэ Номгон далайн эрьеһээ абахуулаад зүүн зүгтэ Сьерра Невада уула, зүүн урда зүгтэ Мохаве сүл, баруун хойто зүгтэ секвойя буюу улаан модог-дугласай жодоон ой модон хүрэтэр ородог. Можо уласай түб хэһэгтэ дэлхэйн эгээн үржэл шимтэй [[хүдөө ажахы]]н эдэлбэри газар болохо [[Калифорниин түб хүнды]] зонхилно.

[[Калифорниин алтанай халуурал]]ай үеэр (1848-1855) маша олон хүн Калифорнида нүүдэллэн ерэжэ, эдэй засаг огсом үдэжэ нэмэгдэһэнээр Калифорни эрэс хубилагдаһан. [[XX зуун]]ай эхеэр [[Лос-Анджелес]] хото зугаа сэнгэлэй һалбариин түб боложо, можо уласай туризмын һалбариин үдэлтэдэ түлхэсэ үгэбэ. Калифорниин [[хүдөө ажахы]]н һалбари сэсэглэн хүгжэһэнэй зэргэсээ агаар-сансар, [[газарай тоһон]], [[компьютер]], [[мэдээлэлэй технологи]]ин һалбаринууд маша ехэ хүгжэһэн. Калифорни эдэй засагай хэмжээгээр дэлхэйдэ эхинэй арбанда жагсадаг болон тусдаа улас байһан бол хүн зоноор [[Кени]]ин арад 35-да жагсаха байһан.

== Газарзүйн байра ==
{| class="wikitable" width="60%" style="text-align:center"
!colspan="3"|Хүршэ засаг захиргаанай нэгэжэ
|-
| width="35%" | ''Баруун-хойто:''<br />[[Номгон далай]]
| width="30%" | ''Хойто:''<br />[[File:Flag of Oregon.svg|20px]] [[Орегон]]
| width="35%" | ''Зүүн-хойто:''<br />[[File:Flag of Nevada.svg|20px]] [[Невада]]
|-
| width="35%" | ''Баруун:''<br />[[Номгон далай]]
| width="30%" | [[Файл:Brosen windrose.svg|50px]]
| width="35%" | ''Зүүн:''<br />[[File:Flag of Nevada.svg|20px]] [[Невада]] {{*}} [[File:Flag of Arizona.svg|20px]] [[Аризона]]
|-
| width="35%" | ''Баруун-урда''<br />[[Номгон далай]]
| width="30%" | ''Урда:''<br />[[File:Flag of Baja California.svg|20px]] [[Баха Калифорни]] <br /> ({{flagcountry|Mexico}}а)
| width="35%" | ''Зүүн-урда:''<br /> [[File:Flag of Arizona.svg|20px]] [[Аризона]]
|}

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

== Ном зохёол ==
* {{cite book |last=Chartkoff |first=Joseph L. |coauthors=Chartkoff, Kerry Kona |year=1984 |title=The archaeology of California |location=Stanford |publisher=[[Stanford University Press]] |isbn=0804711577 |oclc=11351549}}
* {{cite book |last=Fagan |first=Brian |year=2003 |title=Before California: An archaeologist looks at our earliest inhabitants |location=Lanham, MD |publisher=[[Rowman & Littlefield Publishers]] |isbn=0742527948 |oclc=226025645}}
* {{cite book |last=Moratto |first=Michael J. |coauthors=Fredrickson, David A. |year=1984 |title=California archaeology |location=Orlando |publisher=[[Academic Press]] |isbn=012506182X |oclc=228668979}}

== Холбооһон ==
{{commons|California}}
;АНУ-ай засгийн газар
* [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=CA Energy Data & Statistics for California] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101229175513/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=CA |date=2010-12-29 }}
* [http://quickfacts.census.gov/qfd/states/06000.html U.S. Census Bureau] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091228054319/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/06000.html |date=2009-12-28 }}
* [http://www.ers.usda.gov/statefacts/ca.htm Economic Research Service, USDA - California State] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090724185722/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/CA.htm |date=2009-07-24 }}
* [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=CA USGS real-time, geographic, and other scientific resources of California]
;Муж улсын засгийн газар
* [http://www.ca.gov/ State of California Official Web site]
* [http://wikis.ala.org/godort/index.php/California California State Databases] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307021501/http://wikis.ala.org/godort/index.php/California |date=2016-03-07 }} - Annotated list of searchable databases produced by California state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association.
* [http://www.library.ca.gov/history/symbols.html List of official California State Symbols] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190105214315/http://www.library.ca.gov/california-history/state-symbols/ |date=2019-01-05 }} from the [[California State Library]]
;Эрчим хүч
* [http://www.energy.ca.gov/hydroelectric|California Hydroelectic]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - from California's government site
;Аялал жуулчлал, чөлөөт цаг
* [http://www.visitcalifornia.com/ visitcalifornia.com] California's Official Vacation Guide
;Бусад
* [http://www.californiaprehistory.com/tribmap.html Native Tribes, Groups, Language Families and Dialects of California]
* [http://countingcalifornia.cdlib.org/ Counting California]
* [http://www.californiahistoricalsociety.org/programs/ccd.html California Historical Society cultural sites index]
* [http://www.disastercenter.com/crime/cacrime.htm California Crime Rates 1960 - 2006]
* [http://www.disastercenter.com/californ/crime/index.html California Law Enforcement Agency Uniform Crime Reports 1980 to 2005]

{{АНУ-ай засаг захиргаанай нэгэжэ}}

[[Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас]]
[[Категори:Калифорни| ]]