# Эрхүү хото
Эрхүү (ород: Иркутск), Оросой холбоото уласай Эрхүүгэй можын засагай захиргаанай түб, Сибириин шухала томо хотонуудай нэгэн. Эрхүү голой Ангар мүрэн руу шудхажа ородог адагта һууна.

## Газар зүй
Эрхүү хото Орос уласай ниислэл Москва хотоһоо 5185 км, Байгал нуурһаа баруун хойшо 72 км зайда, Енисей мүрэндэ шудхажа ородог Ангар мүрэнэй эрьедэ оршдог. Эрхүүгэй Уһан сахилгаанай станциин хэһэгтэ мүрэн 580 м үргэн болодог. Хотын нэрын анхадагша удха болоһон Эрхүү гол хотын баруун урдаһаа ерэжэ Ангарта шудхадаг. Ангар хотые зүүн эрье, баруун эрье гэжэ хоёр хубаана.
Эрхүү зундаа халуун, үбэлдөө хүйтэн. 7 һарада дундажаар +18 °C, ехэдээ +37.2 °C, 1 һарада дундажаар −18 °C, туйлдаа −49.7 °C хүрэнэ.

## Түүхэ
1652 ондо Иван Похабов хэжэ нэрэтэй хасаг, хасагуудай үбэлжөөнэй модон гэр (Эрхүү голой Ангар гол руу ородог адагта) болбосоруулаад бариһан байна. 1661 ондо Яков Похабов хажуудань модон хэрэм бариба. Энэ хэрэм алта наймаалха, мүн зэрлиг амитадай зөөлэн арһа буряад арадһаа абаха гэжэ хэрэглэн табигдаһан байна. Нэгэ хэды жэл болоод энэ модон хэрэм 1686 онһоо «хото» гэжэ нэрэллэдэг болобо. Түрүүшын Москва хүртэр харгы, Сибириин харгы гэжэ нэрэлһэн, 1760 ондо баригбада. Бараан ехынхиинь Хяагтаар гарадаг Ехэ Сайн замаар Хитад Уласһаа Ород руу оруулладаг байна. Энэл сагта Эрхүү хото, худалдаа наймаанай түб хото болоод, өөдөө гараба. Эрхүүгэй худалдаа наймаанай бараа алтанһаа, үнтэй шулуунһаа, зөөлэн арһанһаа, модонһоо, сайһаа, торгонһоо болон бусад юмэнүүдһэй бүридэбэ.
19-дэхиин зуун жэлэй эхиндэ Эрхүү хото баруун тэһээ декабрист-эльгээһэншүүдэй газар болоод байгаа. Сэрэгшэдэй нойод, уран зохёолшод, уран зурагшад, бусад Ород Эзэлһэн Уласай нойод-дарганууд Эрхүү руу Николай I Хаанаар эльгээдэһэн байна. Тэдээнһэй боложо, Эрхүү хото эрдэм ухаанай, хүүнэй хамтын ажаһууриин түб болобо. Мүнөөшье болотор эдээнһээ (декабристнуудһаа) үлэһэн соёлой түүхэ Эрхүү баряад байна. Тэрэ сагта баригдаһан баян, уран, гоё модон гэрнүүд мүнөө болотор Эрхүүгэй түб соо байдаг.

## Хүн зон
| Он        | 1856   | 1897   | 1931    | 1967    | 2000    | 2013    |
| --------- | ------ | ------ | ------- | ------- | ------- | ------- |
| Хүнэй тоо | 24 100 | 51 000 | 113 200 | 420 000 | 593 700 | 606 137 |

Эрхүү хотодо 2013 ондо 620 мянган хүн ажа һуужа байна. 2010 оной тоололгоһоо үндэһэлбэл 91.8 процентынь ородууд, 2.3 процент буряадууд, 1,1 % украиншууд, 0,8 % татарнууд.

Эрхүү хото
{{Нютаг
|албан_нэрэ                    = Эрхүү хото
|type       = хотын тойрог
|анхаарах_нэр           = {{lang-ru|город Иркутск}}
|image_flag             = Flag of Irkutsk (Irkutsk oblast).svg
|flag_size              = 
|image_seal             = Coat of Arms of Irkutsk.svg
|seal_size              = 90px
|image_skyline          = Church of the Epiphany (Irkutsk).jpg
|image_map              = 
|map_caption            = 
|latd= |latm= |lats= |latNS=N
|longd= |longm= |longs= |longEW=E
|улас_эсбэл                 = Улас орон
|али_улас_эсбэл             = {{flagicon|RUS}} [[Оросой холбоото улас|ОХУ]]
|нэгэдүгээр_зэрэгэй_нэгэжэ    = Можо нютаг
|нэгэдүгээр_зэрэгэй_нютаг   = [[Эрхүүгэй можо]]
|хоёрдугаар_зэрэгэй_нэгэжэ   = Хотын тойрог
|хоёрдугаар_зэрэгэй_нютаг  = '''Эрхүү'''
|гурбадугаар_зэрэгэй_нэгэжэ  = 4 хороо
|гурбадугаар_зэрэгэй_нютаг = Дүрбэн хороотой
|нютагай_түбые_юу_гэхэ     = 
|нютагай_түб               = 
|газар_нютаг            = 432 км²
|газарай_байса            = д.н.д. 440 м
|хүн_ама                 = 2015 ондо {{increase}} 620 099 хүн
|хүн_ама_үмэнэхэ           = 
|хүн_ама_тоол            = 
|хүн_ама_тоос            = 
|хүн_ама_бүүгэнэрэл       =
|нягтрал            = 1435,41 хүн/км²
|арад_түмэн              = 
|сугаараа               = Эрхүүгэйхид
|даргые_юу_гэхэ          = Дарга
|даргын_нэрэ             = Дмитрий Викторович Бердников
|түүхэн_он              = 1686 он 
|түүхын_үйлэ             = байгуулагдаһан
|түүхын_он1             = 
|түүхын_үйлэ1            = 
|түүхын_он2             = 
|түүхын_үйлэ2            = 
|байгуулагша            =
|сагай_бүһэ             = 
|utc_offset             = +4
|телефоной_код          = +7 3952
|шууданай_индекс      = 
|автомашин_дугаар       = 
|website                = [http://admirk.ru/ admirk.ru] (ородоор)
|тэмдэглэл              = 
}}
'''Эрхүү''' ({{lang-ru|Иркутск}}), [[Оросой холбоото улас]]ай [[Эрхүүгэй можо|Эрхүүгэй можын]] засагай захиргаанай түб, [[Сибирь|Сибириин]] шухала томо хотонуудай нэгэн. [[Эрхүү гол]]ой [[Ангар мүрэн]] руу шудхажа ородог адагта һууна.

== Газар зүй ==
Эрхүү хото Орос уласай ниислэл [[Москва]] хотоһоо 5185 км, [[Байгал]] нуурһаа баруун хойшо 72 км зайда, [[Енисей мүрэн]]дэ шудхажа ородог [[Ангар мүрэн]]эй эрьедэ оршдог. Эрхүүгэй Уһан сахилгаанай станциин хэһэгтэ мүрэн 580 м үргэн болодог. Хотын нэрын анхадагша удха болоһон [[Эрхүү гол]] хотын баруун урдаһаа ерэжэ Ангарта шудхадаг. Ангар хотые зүүн эрье, баруун эрье гэжэ хоёр хубаана.

Эрхүү зундаа халуун, үбэлдөө хүйтэн. 7 һарада дундажаар +18 °C, ехэдээ +37.2 °C, 1 һарада дундажаар −18 °C, туйлдаа −49.7 °C хүрэнэ.

== Түүхэ ==
1652 ондо Иван Похабов хэжэ нэрэтэй хасаг, хасагуудай үбэлжөөнэй модон гэр (Эрхүү голой Ангар гол руу ородог адагта) болбосоруулаад бариһан байна. 1661 ондо Яков Похабов хажуудань модон хэрэм бариба. Энэ хэрэм алта наймаалха, мүн зэрлиг амитадай зөөлэн арһа [[Буряадууд|буряад арадһаа]] абаха гэжэ хэрэглэн табигдаһан байна. Нэгэ хэды жэл болоод энэ модон хэрэм 1686 онһоо «хото» гэжэ нэрэллэдэг болобо. Түрүүшын [[Москва]] хүртэр харгы, Сибириин харгы гэжэ нэрэлһэн, 1760 ондо баригбада. Бараан ехынхиинь [[Хяагта]]ар гарадаг [[Ехэ Сайн зам]]аар [[Хитад Улас]]һаа Ород руу оруулладаг байна. Энэл сагта Эрхүү хото, худалдаа наймаанай түб хото болоод, өөдөө гараба. Эрхүүгэй худалдаа наймаанай бараа алтанһаа, үнтэй шулуунһаа, зөөлэн арһанһаа, модонһоо, сайһаа, торгонһоо болон бусад юмэнүүдһэй бүридэбэ.

19-дэхиин зуун жэлэй эхиндэ Эрхүү хото баруун тэһээ декабрист-эльгээһэншүүдэй газар болоод байгаа. Сэрэгшэдэй нойод, уран зохёолшод, уран зурагшад, бусад Ород Эзэлһэн Уласай нойод-дарганууд Эрхүү руу Николай I Хаанаар эльгээдэһэн байна. Тэдээнһэй боложо, Эрхүү хото эрдэм ухаанай, хүүнэй хамтын ажаһууриин түб болобо. Мүнөөшье болотор эдээнһээ (декабристнуудһаа) үлэһэн соёлой түүхэ Эрхүү баряад байна. Тэрэ сагта баригдаһан баян, уран, гоё модон гэрнүүд мүнөө болотор Эрхүүгэй түб соо байдаг.

== Хүн зон ==
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
|+ 1856—2013 оной Эрхүү хотын ажаһуугшадай тоо<ref>[http://www.mojgorod.ru/irkutsk_obl/irkutsk/index.html Народная энциклопедия «Мой город». Иркутск.]</ref><ref>[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar  Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов)]</ref>
|-
! width="100" | Он
! width="50" | 1856
! width="50" | 1897
! width="50" | 1931
! width="50" | 1967
! width="50" | 2000
! width="50" | 2013
|-
| '''Хүнэй тоо'''||24 100|| 51 000|| 113 200|| 420 000||593 700 ||606 137
|-
|}

Эрхүү хотодо 2013 ондо 620 мянган хүн ажа һуужа байна. 2010 оной тоололгоһоо үндэһэлбэл 91.8 процентынь [[ородууд]], 2.3 процент [[буряад яһатан|буряадууд]], 1,1 % [[украиншууд]], 0,8 % [[татарнууд]].<ref>[http://irkutskstat.gks.ru/vpn2010/DocLib/vpn-2010-27.12.12.htm Население города Иркутска по данным Всероссийской переписи населения 2010 года]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

== Холбооһон ==
* [http://www.admirkutsk.ru/ Сайт администрации города Иркутска] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121221115537/http://www.admirkutsk.ru/ |date=2012-12-21 }}
* [http://www.ageirk.baikal.ru/rus/vrml/card1.htm Исторический центр Иркутска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120527064648/http://www.ageirk.baikal.ru/rus/vrml/card1.htm |date=2012-05-27 }} Виртуальная прогулка
* [http://ru.wikivoyage.org/wiki/Иркутск Иркутск] Статья в путеводителе ''[[Wikivoyage]]''
* [http://pribaikal.ru/irkutsk.html Иркутск] Проект «Прибайкалье»
* [http://irkipedia.ru/content/irkutsk Иркутск] Проект «Иркипедия»
* [http://www.irkutsk.org/fed/irkmap.html Карта с указанием улиц Иркутска] Роскартография, 1997

[[Категори:Эрхүүгэй можо]]
[[Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд]]