# Химиин элемент
Химиин элемент гээшэ атомой сүмэдэхи протоной тоо гү, али атомой дугаараар тодорхойлогдодог нэгэ түрэлэй атом юм. Химиин элемент юрын химиин урбалай үрэ дүндэ үлүү энгын бодосто задаржа болохогүй. Бүхы эд юумэн химиин элементнүүдһээ бүридэнэ.
2016 оной байдалаар 118 химиин элемент нээгдээд байна. 82-һоо дээшэ (бисмут, тэрэнһээ дээшэ), мүн 43-61 хоорондохи атомой дугаартай элементнүүд тогтоборигүй, ондоогоор хэлэбэл сасараг эдэбхитэ шанартай. Хэды сасараг эдэбхитэ шэнжэтэй болобошье 94 хүрэтэрхи атомой дугаартай элементнүүд байгаали дээрэ тааралдана. Лабораториин нүхэсэлдэ сүмэй урбалаар шэнэ химиин элементнүүдые нээгдэһээр байна. 

## Түүхэ
Элемент гэжэ нэрэ томьёо МЭҮ 360 оной үедэ грек философ Платон түрүүшынхеэ хэрэглэжэ байгаа. 
33 химиин элементтэй оршон үеын түрүүшын жагсаалтые Антуан Лавуазьегэй 1789 оной «Химиин элементнүүд» (Elements of Chemistry) номһоо хаража болоно. 1869 ондо Дмитрий Менделеев алдарта үелхэ системэеэ нээһэн байна. 
XX зуун жэлэй эхин хүрэтэр химиин элементые саашада дахин заахан хэһэгүүдтэ задархагүй гэжэ тодорхойложо байгаа.  1913 ондо Һенри Мозли химиин элементын атомой дугаар тухайн атомойнгоо протоной тоогоор тодорхойлогдохо зүй тогтолые нээһэн байна. 1919 ондо ниитэ 72 химиин элемент нээгдээд байһан ба , 1955 ондо нээгдэһэн 101-дэхи элементые алдарта химик Менделеевэй нэрээр нэрлэбэ. 

## Тодорхойлолго

### Атомой дугаар
Атомой дугаар хадаа тухайн элементын үелхэ системэдэ эзэлжэ байдаг дэс дугаар болоод тухайн атомой сүмэдэхи протоной тоотой эжэл удхатай байдаг.

### Атомой масса
Атомой масса (A гэжэ тэмдэглэгдэнэ) гээшэ атомой сүмэдэхи протон ба нейтроной тооной ниилбэри юм. 

### Изотопи
Изотопи гээшэнь сүмэдэ протоной тоогоороо эжэл, харин нейтроной тоогоороо илгаатай тухайн химиин элементын түрэлнүүдые хэлэнэ.

### Аллотропи
Аллотропи гээшэнь тухайн нэгэ химиин элементын үүдхэдэг хоорондоо илгаатай хоёр болон тэрэнһээ олон түрэлэй дан бодосууд юм. Ондоогоор хэлэбэл, эдэ аллотропинуудые бүридүүлэгшэ атомууд эжэл болобошье, эдэ атомуудай хоорондоо холбогдохо байдалынь ондоо байна. Ондоогоор хэлэбэл, бүтэсын байгууламжань илгаатай байна.

## Тэмдэглэлгэ
Лата үзэгээр тэмдэглэгдэдэг, оршон үеын химиин тэмдэглэлгые швед химик Йенс Якоб Берцелиус болбосоруулһан болоод тухайн үедэ лата хэлэниинь эрдэм ухаанай хэлэн байгаа.
- 1 — химиин элементын тэмдэг.
- 2 — нэрэ.
- 3 — химиин элементын атомой дугаар, атомдохи протонуудай дугаар.
- 4 — атомой масса.
- 5 — эршэм хүсэнэй хангалтын түбшэндэ электронууд.
- 6 — электроной конфигураци.


## Тархалта
Манай галактикын эгээн үргэн тархалтатай 10 химиин элементнүүд. 
| Элемент        | сая хубааһанай нэгээр, шэгнүүрэй |
| -------------- | -------------------------------- |
| Уһантүрэгшэ    | 739,000                          |
| Гели           | 240,000                          |
| Хүшэлтүрэгшэ   | 10,700                           |
| Нүүрһэнтүрэгшэ | 4,600                            |
| Неон           | 1,340                            |
| Түмэр          | 1,090                            |
| Азот           | 970                              |
| Сахюур         | 650                              |
| Магни          | 580                              |
| Хүхэр          | 440 Лити                         |


Химиин элемент
'''Химиин элемент''' гээшэ [[атомой сүмэ]]дэхи протоной тоо гү, али атомой дугаараар тодорхойлогдодог нэгэ түрэлэй атом юм<ref>Compendium of Chemical Terminology, [http://goldbook.iupac.org/C01022.html chemical element]</ref>. Химиин элемент юрын [[химиин урбал]]ай үрэ дүндэ үлүү энгын бодосто задаржа болохогүй<ref>Brian H. Mason Roger John Tayler J.J. Lagowski. [[Британника нэбтэрхы толи]], [https://www.britannica.com/science/chemical-element chemical element]</ref>. Бүхы эд юумэн химиин элементнүүдһээ бүридэнэ.

2016 оной байдалаар 118 химиин элемент нээгдээд байна. 82-һоо дээшэ ([[бисмут]], тэрэнһээ дээшэ), мүн 43-61 хоорондохи [[атомой дугаар|атомой дугаартай]] элементнүүд тогтоборигүй, ондоогоор хэлэбэл сасараг эдэбхитэ шанартай. Хэды сасараг эдэбхитэ шэнжэтэй болобошье 94 хүрэтэрхи атомой дугаартай элементнүүд байгаали дээрэ тааралдана.<ref>A. Earnshaw, Norman Greenwood. ''Chemistry of the Elements, Second Edition''. Butterworth-Heinemann, 1997</ref> Лабораториин нүхэсэлдэ сүмэй урбалаар шэнэ химиин элементнүүдые нээгдэһээр байна. 

== Түүхэ ==
[[Файл:Mendeleev's 1869 periodic table.png|300px|thumbnail|right|1869 оной Мендлеевэй үелхэ систем]]
Элемент гэжэ нэрэ томьёо {{МЭҮ|360}} оной үедэ [[Эртын Греци|грек]] [[философи|философ]] [[Платон]] түрүүшынхеэ хэрэглэжэ байгаа<ref>{{cite web | last = Hillar | first = Marian | year = 2004 | url = http://www.socinian.org/aristotles_de_anima.html | title = The Problem of the Soul in Aristotle's De anima | publisher = NASA WMAP | accessdate = 2006-08-10 | archivedate = 2006-09-09 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20060909004214/http://www.socinian.org/aristotles_de_anima.html }}</ref>. 

33 химиин элементтэй оршон үеын түрүүшын жагсаалтые [[Антуан Лавуазье]]гэй 1789 оной «Химиин элементнүүд» (''Elements of Chemistry'') номһоо хаража болоно. 1869 ондо [[Дмитрий Менделеев]] алдарта [[үелхэ системэ|үелхэ системэеэ]] нээһэн байна. 

XX зуун жэлэй эхин хүрэтэр химиин элементые саашада дахин заахан хэһэгүүдтэ задархагүй гэжэ тодорхойложо байгаа.<ref name="boyle">{{cite book | first=Robert | last=Boyle | authorlink=Robert Boyle | year=1661 | title=The Sceptical Chymist | location=London }}</ref>  1913 ондо [[Һенри Мозли]] химиин элементын [[атомой дугаар]] тухайн [[атом|атомойнгоо]] протоной тоогоор тодорхойлогдохо зүй тогтолые нээһэн байна. 1919 ондо ниитэ 72 химиин элемент нээгдээд байһан ба <ref>{{cite book | last=Carey | first=George, W. | year=1914 | title=The Chemistry of Human Life | location=Los Angeles|}}</ref>, 1955 ондо нээгдэһэн [[менделеви|101-дэхи элементые]] алдарта химик Менделеевэй нэрээр нэрлэбэ. 

== Тодорхойлолго ==
=== Атомой дугаар ===
{{Main|Атомой дугаар}}
Атомой дугаар хадаа тухайн элементын үелхэ системэдэ эзэлжэ байдаг дэс дугаар болоод тухайн [[атомой сүмэ]]дэхи [[протон]]ой тоотой эжэл удхатай байдаг.

=== Атомой масса ===
{{Main|Атомой масса}}
Атомой масса (A гэжэ тэмдэглэгдэнэ) гээшэ атомой сүмэдэхи [[протон]] ба [[нейтрон]]ой тооной ниилбэри юм. 

=== Изотопи ===
{{Main|Изотопи}}
Изотопи гээшэнь [[атомой сүмэ|сүмэдэ]] [[протон]]ой тоогоороо эжэл, харин [[нейтрон]]ой тоогоороо илгаатай тухайн химиин элементын түрэлнүүдые хэлэнэ.

=== Аллотропи ===
{{Main|Аллотропи}}
Аллотропи гээшэнь тухайн нэгэ химиин элементын үүдхэдэг хоорондоо илгаатай хоёр болон тэрэнһээ олон түрэлэй дан бодосууд юм. Ондоогоор хэлэбэл, эдэ аллотропинуудые бүридүүлэгшэ [[атом]]ууд эжэл болобошье, эдэ атомуудай хоорондоо холбогдохо байдалынь ондоо байна. Ондоогоор хэлэбэл, бүтэсын байгууламжань илгаатай байна.

== Тэмдэглэлгэ ==
[[Лата үзэг]]ээр тэмдэглэгдэдэг, оршон үеын химиин тэмдэглэлгые [[Швеци|швед]] [[хими|химик]] [[Йенс Якоб Берцелиус]] болбосоруулһан болоод тухайн үедэ [[лата хэлэн]]иинь [[эрдэм ухаан]]ай хэлэн байгаа.

[[Файл:Muster Ruthenia.svg|200 px|right]]
* '''1''' — химиин элементын тэмдэг.
* '''2''' — нэрэ.
* '''3''' — химиин элементын атомой дугаар, [[атом]]дохи [[протон]]уудай дугаар.
* '''4''' — атомой масса.
* '''5''' — эршэм хүсэнэй хангалтын түбшэндэ электронууд.
* '''6''' — [[электроной конфигураци]].

== Тархалта ==
Манай [[галактика|галактикын]] эгээн үргэн тархалтатай 10 химиин элементнүүд. 
{|class="wikitable" {{prettytable}}
|-
!Элемент!!сая хубааһанай нэгээр,<br />шэгнүүрэй
|-
|[[Уһантүрэгшэ]]
|739,000
|-
|[[Гели]]
|240,000
|- 
|[[Хүшэлтүрэгшэ]]
|10,700
|-
|[[Нүүрһэнтүрэгшэ]]
|4,600
|-
|[[Неон]]
|1,340
|-
|[[Түмэр (химиин элемент)|Түмэр]]
|1,090
|-
|[[Азот]]
|970
|-
|[[Сахюур]]
|650
|-
|[[Магни]]
|580
|-
|[[Хүхэр]]
|440
[[Лити]]
|}

== Зүүлтэ == 
{{зүүлтэ}}

{{1000 үгүүлэл}}

[[Категори:Хими]]
[[Категори:Физикэ]]