# Гастроэнтерит
Гастроэнтерит гү, али халдабарита һуулгалта гээшэ хотые ба нарин гэдэһые нүлөөлдэг гэдэһэ доторой үрбисэл юм. Шэнжэ тэмдэгүүдынь диарей (һуулгаха), бөөжэхэ ба хэбэлэй хэһэгээр үбдэхэ юм. Баһал халууржа, эршэм хүсэгүйдэжэ ба шэнгэн алдажа болоно. Энэнь хоёр һараһаа бага хугасаа үргэлжэнэ. «Хотодын хэжэг» ходо нэрлэдэгшье һаа, тус үбшэн хэжэгтэй ямаршье холбоогүй .
Вирусай, нянгай, паразит ба мөөгэнсэрэй халдабари гастроэнтеритые ушаруулжа болоно. Эгээн ходонь вирусаар ушаруулагдана. Хүүгэдтэ ротавирус хадаа эгээн хүнды үбшэнэй ушар мүн. Наһаа хүсэһэн хүнүүдтэ, норовирус ба Campylobacter түгээмэл ушар байна. Зохидгүй бэлдэгдэһэн хоолые эдеэһэнэй, бузарааһан уһа ууһанай гү, али халдабари абаһан хүнтэй холбоо бариһанай ушар бии боложо байна. Диагнозые баталхын тулада шэнжэлэлгэ хэхэ хэрэггүй.
Үбшэниие һэргылхын тулада мылэтэйгээр гар угааха, сэбэр уһан ууха, хүнэй хог хаяагдалые зүб аргаар усадхаха ба һүнэй холисооор хүхүүлхэ хэрэгтэй. Хүүгэдтэ ротавирус вакцина үгэхэ зүблэжэ байна. Эмнэлхэдэ нилээн уһа ууха хэрэгтэй. Бага болон дунда зэргын тохёолдолдо реһидрациин шээдэл уужа болоно (уһа, дабһан, саахарай холимог). Хүнды тохёолдолдо, һудаһаар шэнгэн ундалуулна. Хотодо зонидровани хэжэ болоно. Цинк нэмэлтые хүүгэдтэ зүблэжэ байна. Антибиотик юрэнхыдөө хэрэггүй байна.
2015 ондо гастроэнтеритэй хоёр миллиард тохёолдолнууд 1,3 сая үхэлнүүдтэ хүргэбэ. Хүүгэд ба хүгжэдэг дэлхэйн арад зон олоор үбдэбэ. 2011 ондо, 5-һаа багатайшуулда 1,7 миллиард тохёолдолнууд 700 000 үхэлнүүдтэ хүргэбэ. Хүгжэдэг дэлхэйдэ хоёрһоо багатай хүүгэд жэл бүри зургаан удаа дээшэ үбдэнэ. Наһаа хүсэһэн хүнүүдтэ зариманиинь иммунитет бии болоно.

## Шэнжэ шанар ба шэнжэ тэмдэгүүд
Гастроэнтеридэй шэнжэ шанар ба шэнжэ тэмдэгүүд иимэ.

### Бактериин ба вирусай этиологитой
- Ротавирус гастроэнтерит (хүүгэд): эхин үедэ хүйтэ абалгын шэнжэ тэмдэгтэй, һүүлдэнь 2-3 хоног бөөжэхэ, 3-5 хоног диарей абаха.
- Норовирус гастроэнтерит (наһаа хүсэһэн зон): 1-3 хоног бөөжэхэ, диарей абаха, хэбэл үбдэхын һүүлээр өөр һайжаруулха.
- Сальмоноллёз: 6-72 саг инкубациин хугасаанай һүүлдэ бөөжэхэ, диарей абаха, халуурхын дараа һайжаруулха.
- Vibrio-энтерит хүнэһэнэй хорлолго: бузарааһан уһа ууһаар 2-48 сагай һүүлдэ диарей. Диилэнхидээ эмнэхэгүйгөөр эдэгэхэ.
- Стафилококк хүнэһэнэй хорлолго: 1-8 сагай инкубациин хугасаа үнгэрһэн һүүлдэ хүнды бөөжэхэ, дотор муудаха, диарей. 1-3 хоног һүүлдэ өөр һайжаруулха.


### Халдабарита этиологитой
- Гэдэһэнэй хүнэһэнэй хорлолго: 1-3 үдэрэй инкубациин хугасаа үнгэрһэн һүүлдэ уһа мэтээр бааха. Диилэнхидээ халууралтай, 3-7 хоног һүүлэ һайжаруулха.
- Шигеллёз: 1-7 үдэрэй инкубациин хугасаа үнгэрһэн һүүлдэ шуһатай залхагаар бааха, халуурха, бөөжэхэ, хэбэл үбдэхэ шэнжэтэй.
- Балнад: халдабари абахын һүүлдэ 1-2 долоо хоногой үнгэрһээр халуурха, хэбэл үбдэхэ, дэлюун ехэдхэхэ, дэмырхэ, делирий.


### Экологиин ба генетикын этиологитой
- Үрбисэлтэ гэдэһэнэй үбшэн: Кроной үбшэн (үе үе болоод үзэгдэдэг диарей, халууралта), НЯК (дабтадаг шуһатай бааһан, диарей, гэдэһэ үбдэхэ).


## Ном зохёол
- Гастроэнтерит — статья из Большой медицинской энциклопедии
- Лорие И. Ф., Болезни кишечника, М., 1957.
- Стандарт медицинской помощи больным хроническим гастритом, дуоденитом, диспепсией. Утвержден Приказом Минздравсоцразвития от 22.11.2004 N 248 Архивировалһан 15 долоо һара 2019 оной.
- Singh, Amandeep (July 2010). «Pediatric Emergency Medicine Practice Acute Gastroenteritis — An Update». Emergency Medicine Practice 7 (7).
- Dolin, [edited by] Gerald L. Mandell, John E. Bennett, Raphael (2010). Mandell, Douglas, and Bennett's principles and practice of infectious diseases, 7th, Philadelphia, PA: Churchill Livingstone/Elsevier. ISBN 0-443-06839-9.


Гастроэнтерит
{{Үбшэн
| ҮРГЭН = 
| 01-КОД = A02.0
| 01-НЭРЭ = Сальмоноллёзой энтерит
| 02-КОД = A08.0
| 02-НЭРЭ = Ротавирусай энтерит
| 03-КОД = A09
| 03-НЭРЭ = Халдабарита гастроэнтерит ба колит 
| 04-КОД = J10.8
| 04-НЭРЭ = Ондоо элирхылэлтэй хэжэг, вирус тодорхойлһон
| 05-КОД = J11.8
| 05-НЭРЭ = Ондоо элирхылэлтэй хэжэг, вирус тодорхойлһонгүй
| 06-КОД = K52
| 06-НЭРЭ = Халдабаригүй гастроэнтерит ба колит
}}
<!-- Тайлбари ба шэнжэ тэмдэг -->
'''Гастроэнтерит''' гү, али '''халдабарита һуулгалта''' гээшэ [[хото (эрхэтэн)|хотые]] ба [[нарин гэдэһэн|нарин гэдэһые]] нүлөөлдэг [[гэдэһэ дотор]]ой [[үрбисэл]] юм.<ref name=Sch2015>{{cite book|last1=Schlossberg|first1=David|title=Clinical infectious disease|date=2015|isbn=9781107038912|page=334|edition=Second|url=https://books.google.com/books?id=meFwBwAAQBAJ&pg=PA334|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170908184604/https://books.google.com/books?id=meFwBwAAQBAJ&pg=PA334|archivedate=2017-09-08|df=}}</ref> Шэнжэ тэмдэгүүдынь [[диарей]] (һуулгаха), [[бөөжэхэ]] ба [[хэбэлэй хэһэгээр үбдэхэ]] юм.<ref name=EBMED2010>{{cite journal|last=Singh|first=Amandeep|title=Pediatric Emergency Medicine Practice Acute Gastroenteritis — An Update|journal=Pediatric Emergency Medicine Practice|date=July 2010|volume=7|issue=7|url=http://www.ebmedicine.net/topics.php?paction=showTopic&topic_id=229}}</ref> Баһал [[Халууралта|халууржа]], эршэм хүсэгүйдэжэ ба [[шэнгэн алдалта|шэнгэн алдажа]] болоно.<ref name=Ci2013/><ref name=Fer2015>{{cite book|title=Ferri's Clinical Advisor 2015: 5 Books in 1|date=2014|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=9780323084307|page=479|url=https://books.google.com/books?id=icTsAwAAQBAJ&pg=PA479|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170908184604/https://books.google.com/books?id=icTsAwAAQBAJ&pg=PA479|archivedate=2017-09-08|df=}}</ref> Энэнь хоёр һараһаа бага хугасаа үргэлжэнэ.<ref name=Sch2015/> «Хотодын хэжэг» ходо нэрлэдэгшье һаа, тус үбшэн [[хэжэг]]тэй ямаршье холбоогүй .<ref>{{cite book|last1=Shors|first1=Teri|title=The microbial challenge : a public health perspective|date=2013|publisher=Jones & Bartlett Learning|location=Burlington, Mass.|isbn=9781449673338|page=457|edition=3rd|url=https://books.google.com/books?id=TDcvAqyx7AIC&pg=PA457|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170908184604/https://books.google.com/books?id=TDcvAqyx7AIC&pg=PA457|archivedate=2017-09-08|df=}}</ref>

<!--Ушар ба диагностико -->
[[Вирус]]ай, [[нян]]гай, [[паразит]] ба [[мөөгэнсэр]]эй халдабари гастроэнтеритые ушаруулжа болоно.<ref name=Ci2013/><ref name=Helm2006/> Эгээн ходонь вирусаар ушаруулагдана.<ref name=Helm2006>{{cite book|last1=A. Helms|first1=Richard|title=Textbook of therapeutics : drug and disease management|date=2006|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia, Pa. [u.a.]|isbn=9780781757348|page=2003|edition=8.|url=https://books.google.com/books?id=aVmRWrknaWgC&pg=PA2003|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170908184604/https://books.google.com/books?id=aVmRWrknaWgC&pg=PA2003|archivedate=2017-09-08|df=}}</ref> Хүүгэдтэ [[ротавирус]] хадаа эгээн хүнды үбшэнэй ушар мүн.<ref name=Rota2012>{{cite journal |vauthors=Tate JE, Burton AH, Boschi-Pinto C, Steele AD, Duque J, Parashar UD |title=2008 estimate of worldwide rotavirus-associated mortality in children younger than 5 years before the introduction of universal rotavirus vaccination programmes: a systematic review and meta-analysis |journal=The Lancet Infectious Diseases |volume=12 |issue=2 |pages=136–41 |date=February 2012 |pmid=22030330 |doi=10.1016/S1473-3099(11)70253-5 }}</ref> Наһаа хүсэһэн хүнүүдтэ, [[норовирус]] ба ''[[Campylobacter]]'' түгээмэл ушар байна.<ref name="pmid21695033">{{cite journal |vauthors=Marshall JA, Bruggink LD |title=The dynamics of norovirus outbreak epidemics: recent insights |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |volume=8 |issue=4 |pages=1141–9 |date=April 2011 |pmid=21695033 |pmc=3118882 |doi=10.3390/ijerph8041141}}</ref><ref name="pmid22025030">{{cite journal |author=Man SM |title=The clinical importance of emerging Campylobacter species |journal=Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology |volume=8 |issue=12 |pages=669–85 |date=December 2011 |pmid=22025030 |doi=10.1038/nrgastro.2011.191}}</ref> Зохидгүй бэлдэгдэһэн хоолые эдеэһэнэй, бузарааһан уһа ууһанай гү, али халдабари абаһан хүнтэй холбоо бариһанай ушар бии боложо байна.<ref name=Ci2013/> Диагнозые баталхын тулада шэнжэлэлгэ хэхэ хэрэггүй.<ref name=Ci2013/>

<!-- Уридшалан һэргылхэ эмнэлхэ-->
Үбшэниие һэргылхын тулада мылэтэйгээр [[гар угааха]], [[сэбэр уһан]] ууха, хүнэй хог хаяагдалые зүб аргаар усадхаха ба [[һүнэй холисо]]оор [[хүхүүлхэ]] хэрэгтэй.<ref name=Ci2013/> Хүүгэдтэ [[ротавирус вакцина]] үгэхэ зүблэжэ байна.<ref name=Ci2013/><ref name=Rota2012/> Эмнэлхэдэ нилээн уһа ууха хэрэгтэй.<ref name=Ci2013/> Бага болон дунда зэргын тохёолдолдо реһидрациин шээдэл уужа болоно (уһа, дабһан, саахарай холимог).<ref name=Ci2013/> Хүнды тохёолдолдо, һудаһаар шэнгэн ундалуулна.<ref name=Ci2013/> Хотодо зонидровани хэжэ болоно.<ref name=Webb2005>{{cite journal|last=Webb|first=A|author2=Starr, M|title=Acute gastroenteritis in children.|journal=Australian Family Physician|date=April 2005 |volume=34|issue=4|pages=227–31|pmid=15861741}}</ref> [[Цинк]] нэмэлтые хүүгэдтэ зүблэжэ байна.<ref name=Ci2013>{{cite journal|last1=Ciccarelli|first1=S|last2=Stolfi|first2=I|last3=Caramia|first3=G|title=Management strategies in the treatment of neonatal and pediatric gastroenteritis.|journal=Infection and Drug Resistance|date=29 October 2013|volume=6|pages=133–61|pmid=24194646|doi=10.2147/IDR.S12718|pmc=3815002}}</ref> [[Антибиотик]] юрэнхыдөө хэрэггүй байна.<ref>{{cite journal|last1=Zollner-Schwetz|first1=I|last2=Krause|first2=R|title=Therapy of acute gastroenteritis: role of antibiotics.|journal=Clinical Microbiology and Infection|date=August 2015|volume=21|issue=8|pages=744–9|pmid=25769427|doi=10.1016/j.cmi.2015.03.002}}</ref>

<!-- Эпидемиологи -->
2015 ондо гастроэнтеритэй хоёр миллиард тохёолдолнууд 1,3&nbsp;сая үхэлнүүдтэ хүргэбэ.<ref name=GBD2015Pre>{{cite journal|last1=GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence|first1=Collaborators.|title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015.|journal=Lancet|date=8 October 2016|volume=388|issue=10053|pages=1545–1602|pmid=27733282}}</ref><ref name=GBD2015De>{{cite journal|last1=GBD 2015 Mortality and Causes of Death|first1=Collaborators.|title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015.|journal=Lancet|date=8 October 2016|volume=388|issue=10053|pages=1459–1544|pmid=27733281}}</ref> Хүүгэд ба [[хүгжэдэг дэлхэй]]н арад зон олоор үбдэбэ.<ref name=Web09>{{cite book|last=Webber|first=Roger|title=Communicable disease epidemiology and control : a global perspective|year=2009|publisher=Cabi|location=Wallingford, Oxfordshire|isbn=978-1-84593-504-7|page=79|url=https://books.google.com/books?id=pZ9fpHtvOGYC&pg=PA79|edition=3rd|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151026161644/https://books.google.com/books?id=pZ9fpHtvOGYC&pg=PA79|archivedate=2015-10-26|df=}}</ref> 2011 ондо, 5-һаа багатайшуулда 1,7&nbsp;миллиард тохёолдолнууд 700 000 үхэлнүүдтэ хүргэбэ.<ref name=Walk2013>{{cite journal|last=Walker|first=CL|author2=Rudan, I |author3=Liu, L |author4=Nair, H |author5=Theodoratou, E |author6=Bhutta, ZA |author7=O'Brien, KL |author8=Campbell, H |author9= Black, RE  |title=Global burden of childhood pneumonia and diarrhoea.|journal=Lancet|date=Apr 20, 2013|volume=381|issue=9875|pages=1405–16|pmid=23582727|doi=10.1016/S0140-6736(13)60222-6}}</ref> Хүгжэдэг дэлхэйдэ хоёрһоо багатай хүүгэд жэл бүри зургаан удаа дээшэ үбдэнэ.<ref name=M93>{{cite book |chapter=Chapter 93 |editor1-last=Dolin |editor1-first=Raphael |editor2-last=Mandell |editor2-first=Gerald L. |editor3-last=Bennett |editor3-first=John E. |year=2010 |title=Mandell, Douglas, and Bennett's principles and practice of infectious diseases|publisher=Churchill Livingstone/Elsevier|location=Philadelphia, PA|isbn=0-443-06839-9|edition=7th}}</ref> Наһаа хүсэһэн хүнүүдтэ зариманиинь [[иммунитет]] бии болоно.<ref name=Eck2011>{{cite journal |vauthors=Eckardt AJ, Baumgart DC |title=Viral gastroenteritis in adults |journal=Recent Patents on Anti-infective Drug Discovery |volume=6 |issue=1 |pages=54–63 |date=January 2011 |pmid=21210762 |doi=10.2174/157489111794407877}}</ref>

== Шэнжэ шанар ба шэнжэ тэмдэгүүд ==
Гастроэнтеридэй шэнжэ шанар ба шэнжэ тэмдэгүүд иимэ.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://ansan.kumc.or.kr/info/disease/healthDiseaseInfoView.do?BOARD_ID=S001&BNO=313 |accessdate=2018-01-06 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304141934/http://ansan.kumc.or.kr/info/disease/healthDiseaseInfoView.do?BOARD_ID=S001&BNO=313 }}</ref>
=== Бактериин ба вирусай этиологитой ===
* Ротавирус гастроэнтерит (хүүгэд): эхин үедэ [[хүйтэ абалга|хүйтэ абалгын]] шэнжэ тэмдэгтэй, һүүлдэнь 2-3 хоног бөөжэхэ, 3-5 хоног диарей абаха.
* Норовирус гастроэнтерит (наһаа хүсэһэн зон): 1-3 хоног бөөжэхэ, диарей абаха, хэбэл үбдэхын һүүлээр өөр һайжаруулха.
* Сальмоноллёз: 6-72 саг инкубациин хугасаанай һүүлдэ бөөжэхэ, диарей абаха, халуурхын дараа һайжаруулха.
* Vibrio-энтерит хүнэһэнэй хорлолго: бузарааһан уһа ууһаар 2-48 сагай һүүлдэ диарей. Диилэнхидээ эмнэхэгүйгөөр эдэгэхэ.
* Стафилококк хүнэһэнэй хорлолго: 1-8 сагай инкубациин хугасаа үнгэрһэн һүүлдэ хүнды бөөжэхэ, дотор муудаха, диарей. 1-3 хоног һүүлдэ өөр һайжаруулха.

=== Халдабарита этиологитой ===
* Гэдэһэнэй хүнэһэнэй хорлолго: 1-3 үдэрэй инкубациин хугасаа үнгэрһэн һүүлдэ уһа мэтээр бааха. Диилэнхидээ халууралтай, 3-7 хоног һүүлэ һайжаруулха.
* Шигеллёз: 1-7 үдэрэй инкубациин хугасаа үнгэрһэн һүүлдэ шуһатай залхагаар бааха, халуурха, бөөжэхэ, хэбэл үбдэхэ шэнжэтэй.
* [[Балнад]]: халдабари абахын һүүлдэ 1-2 долоо хоногой үнгэрһээр халуурха, хэбэл үбдэхэ, дэлюун ехэдхэхэ, дэмырхэ, делирий.

=== Экологиин ба генетикын этиологитой ===
* Үрбисэлтэ гэдэһэнэй үбшэн: [[Кроной үбшэн]] (үе үе болоод үзэгдэдэг диарей, халууралта), [[Тусхай буса шархалаатай колит|НЯК]] (дабтадаг шуһатай бааһан, диарей, гэдэһэ үбдэхэ).

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

== Ном зохёол ==
* [http://bigmeden.ru/article/Гастроэнтерит ''Гастроэнтерит'' — статья из [[Большая медицинская энциклопедия|Большой медицинской энциклопедии]]]
* Лорие И. Ф., Болезни кишечника, М., 1957.
* [http://www.gastroscan.ru/literature/authors/2355 Стандарт медицинской помощи больным хроническим гастритом, дуоденитом, диспепсией. Утвержден Приказом Минздравсоцразвития от 22.11.2004 N 248] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190715013637/http://bigmeden.ru/article/%D0%93%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%8D%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%82 |date=2019-07-15 }}
* {{cite journal|last=Singh|first=Amandeep|title=Pediatric Emergency Medicine Practice Acute Gastroenteritis — An Update|journal=Emergency Medicine Practice|date=July 2010|volume=7|issue=7|url=http://www.ebmedicine.net/topics.php?paction=showTopic&topic_id=229}}
* {{cite book|last=Dolin|first=[edited by] Gerald L. Mandell, John E. Bennett, Raphael|title=Mandell, Douglas, and Bennett's principles and practice of infectious diseases|year=2010|publisher=Churchill Livingstone/Elsevier|location=Philadelphia, PA|isbn=0-443-06839-9|edition=7th |ref=Mandell}}

[[Категори:Үбшэнүүд]]