# Уэльс
Уэльс (уэльс: Cymru [ˈkəm.rɨ] ( соносхо)) Нэгэдэһэн Хаанта Уласай бүрилдэхүүн оронуудай нэгэ болоод зүүн талаараа Англи уластай хилэлдэг бол баруун талаараа Атлантын далай болон Ирландын тэнгисээр хүреэлэгдэнэ. Гурбан сая үлүү хүн зоной диилэнхинь Уэльс болон Англи хэлээр ярьдаг. Уэльс хэлний тухайд дурдвал Уэльсийн соёл иргэншлийн хамгийн үнэт зүйл гэгддэг байх ба сүүлийн энэ хэлээрээ яригсадын тоо 20 хувь болон аажамаар бууржа бай гэхэ дүгнэлтэ бии.
Түмэр зэбсэгэй үе болон дундада зуунай он жэлнүүдтэ Уэльсшүүд Селтик, Бритоной нютаг дэбисхэр амидардаг байһан байна. Уэльс бэе даанги нэгэдэл болохо замналаа V дугаар зуунда гү, али Римэй эзэнтэ гүрэн харьяалалдаа байһан Британиие сүлөөлһэн үеһөө эхилэлтэй гэжэ үзэдэг. XIII дугаар зуунда I Эдуард хаан Лливелинд илагдал хүлеэһэнэй дараа Англо-Норманшууд эзэлэгдэһэн Уэльсын нютаг дэбисхэр дээрэ бүтэн зуунай туршада амидаржа байгаа. Хожомынь Уэльс Англиин бүрилдэхүүндэ нэгэдэһэн болоод 1535—1542 оной Уэльсын Англитай байгуулһан санамжа бэшэгэй хүреэндэ Англи-Уэльсын хуулиие баталжа одоо хүрэтэр заһабари хэгдэһээр хүсэн түгэлдэр мүрдэгдэһөөр бай. Уэльсын улас түрын амидарал XIX дүгээр зуунда эршэмтэй ябагдажа байһан болоод 1881 ондо дээдэ Уэльсын дээдэ эрхэ мэдэлтэнүүд болохо Англиин парламентын бүлгэм далда ухуулга гэжэ нэрын дооро хүнэй эрхэ, эрхэ сүлөөдэ халдаһан хэд хэдэн хуулиин заалта, тогтоолые баталжа байһаниинь түүхэдэ тодоор бэшэгдэдэг ажа һэн.
1955 ондо ниислэл Кардифф хотые зарлан тунхаглаһан болоод 317,500 хүн зонтой тус хото тухайн үеын хамагай ехэ ажаһуугшадтай хото боложо байгаа. Шулуун нүүрһэнэй дэлхэйдэ хамагай ехэ баялиг нөөсэтэй гэгдэхэ Уэльсшүүд анхалан Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнай үенүүдтэ Лондон, Ливеруль хотонуудаар дамжуулан дэлхэйн заха зээлдэ гаргажа байгаа.

## Засаг захиргаанай хубаари
| * тэмдэгээр тэмдэглэһэниинь хото болохыень элидхэхэ ба энэнь гүнгэй хэргэмтэ (гүнлиг) нютаг дэбисхэр харьяалагдаха юм. † тэмдэгээр тэмдэглэһэниинь хото-гүнлиг гү, али гүнлиг. \| \| - Мертир-Тидвил (Merthyr Tudful) † - Кайрфилли (Caerffili) † - Блайнай-Гвент (Blaenau Gwent)† - Торвайн (Tor-faen) † - Монмутшир (Sir Fynwy) - Ньюпорт (Casnewydd) * - Кардифф (Caerdydd) * - Гламорган гол (Bro Morgannwg) † - Бриженд (Pen-y-bont ar Ogwr) † - Ронта-Кинон-Тав (Rhondda Cynon Tвf) † - Нит — Порт-Толбот (Castell-nedd Port Talbot) † - Суонси (Abertawe) * - Кармартеншир (Sir Gaerfyrddin) - Кередигион (Ceredigion) - Поуис (Powys) - Рексем (Wrecsam) † - Флинтшир (Sir y Fflint) - Денбишир (Sir Ddinbych) - Конуи (Conwy) † - Гвинед (Gwynedd) - Англсын арал (Ynys Mфn) - Пембрукшир (Sir Benfro) \| 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. |                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            |
|                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       | - Мертир-Тидвил (Merthyr Tudful) † - Кайрфилли (Caerffili) † - Блайнай-Гвент (Blaenau Gwent)† - Торвайн (Tor-faen) † - Монмутшир (Sir Fynwy) - Ньюпорт (Casnewydd) * - Кардифф (Caerdydd) * - Гламорган гол (Bro Morgannwg) † - Бриженд (Pen-y-bont ar Ogwr) † - Ронта-Кинон-Тав (Rhondda Cynon Tвf) † - Нит — Порт-Толбот (Castell-nedd Port Talbot) † - Суонси (Abertawe) * - Кармартеншир (Sir Gaerfyrddin) - Кередигион (Ceredigion) - Поуис (Powys) - Рексем (Wrecsam) † - Флинтшир (Sir y Fflint) - Денбишир (Sir Ddinbych) - Конуи (Conwy) † - Гвинед (Gwynedd) - Англсын арал (Ynys Mфn) - Пембрукшир (Sir Benfro) |


Уэльс
{{Инфобокс UK country
|native_name = {{native name|cy|Cymru|nbsp=omit}}
|image_flag = Flag of Wales 2.svg
|image_coat = Royal Badge of Wales (2008-2024).svg
|flag_type = [[Уэльсын Туг|Туг]]
|symbol_type = [[Уэльсын Хаанай Тэмдэг|Хаанай Тэмдэг]]
|image_map = File:Wales_in_the_UK_and_Europe.svg
|alt_flag = A flag of a red dragon passant on a lower green and upper white field.
|national_motto = "{{lang|cy|Cymru am byth}}"<br /> {{smaller|"Уэльс мүнхэ оршохо болтогой"}}<ref>{{cite news|url=http://www.walesonline.co.uk/lifestyle/fun-stuff/cymru-am-byth-meaning-behind-8592076 |title=Cymru am byth! The meaning behind the Welsh motto |work=[[WalesOnline]] |date=6 February 2015 |access-date=22 March 2016}}</ref>
|national_anthem = "{{lang|cy|[[Уэльсын Түрын Дуулал|Hen Wlad Fy Nhadau]]}}"<br /> {{smaller|"Уг удамаймни орон"}}<br /> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Hen Wlad fy Nhadau piano.ogg]]}}</div>
|status = [[Ехэ Британиин Уласууд|Улас]]
|capital = [[Кардифф]]<br />{{coord|51|29|N|3|11|W|type:city|display=inline}}
|coordinates ={{coord|52.3|N|3.6|W|display=title|scale:5000000}}
|largest_city = capital
|languages_type = [[Уэльсын хэлэнүүд|Албан хэлэн]]
|languages = [[Англи хэлэн|Англи]] {{*}} [[Уэльс хэлэн|Уэльс]]
|demonym = [[Уэльс арад|Уэльсшууд]]
|ethnic_groups_ref =<ref>{{Cite web|url=https://statswales.gov.wales/Catalogue/Equality-and-Diversity/Ethnicity/ethnicity-by-region|title=Ethnicity by Region|publisher=StatsWales|accessdate=2022-07-02|archivedate=2022-08-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220817232003/https://statswales.gov.wales/Catalogue/Equality-and-Diversity/Ethnicity/ethnicity-by-region}}</ref>
|ethnic_groups_year = 2011
|ethnic_groups = 95.6% [[Сагаан хүнүүд|Сагаан]]</br> 2.3% [[Британиин Ази хүнүүд|Ази]]</br> 1% [[Холимог (Нэгэдэһэн Хаанта Уласай этническын категори)|Холимог]]</br> 0.6% [[Хара Британишууд|Хара]]</br> 0.5% Бусад</br> 0.1% Харюулагүй
|religion_ref =<ref>{{Cite web|url=https://statswales.gov.wales/Catalogue/Equality-and-Diversity/Religion/religion-by-regions|title=Religion by Region|publisher=StatsWales}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
|religion_year = 2022
|religion = 49.9% [[Нэгэдэһэн Хаанта Улас дахи Шажангүйн үзэл|Шажангүй]]</br> 45.8% [[Христосой шажан|Христос]]</br> 2.4% [[Уэльс дахи Шажан|Бусад]]</br> 1.7% [[Уэльс дахи Ислам|Ислам]]</br> 0.2% Харюулагүй
<!--Government-->
|legal_jurisdiction = [[Англи ба Уэльс]]
|politics_link = Politics of Wales
|government_type = [[Үндэһэн хуулита хаанта засагта улас|Үндэһэн хуулита хаанта улас]]дахи [[Уэльсын деволюци|дамжуулһан]] [[Парламент|парламентын хуули гаргадаг орган]]
|monarch = [[II Елизавета]]
|first_minister = {{nowrap|[[Марк Дрейкфорд]]}}
<!--- |deputy_first_minister = --->
|secretary_of_state = {{nowrap|[[Саймон Харт]]}}
|number_of_mps = 40
|legislature = [[Сенедд]]
|sovereignty_type = Түүхэ
|established_event1 = {{nowrap|[[Грифид ап Лливелин]]}} нэгэдүүлбэ
|established_date1 = 1057<ref name="Wales Hist 100"/>
|established_event2 = {{nowrap|[[Ридланай Статут]]<ref>{{Cite web|url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803100419253|title=Statute of Rhuddlan| publisher=Oxford Reference|access-date=26 July 2014}}</ref>}}
|established_date2 = 1284 оной 3 һарын 3
|established_event3 = [[Уэльс дахи Хуулиин Акт]]<ref>{{cite web|url=http://www.legislation.gov.uk/aep/Hen8/27/26/contents|title=Laws in Wales Act 1535 (repealed 21.12.1993)|publisher=legislation.gov.uk|access-date=26 July 2014}}</ref>
|established_date3 = 1543
|established_event4 = [[1998 оной Уэльсын Засагай Газарай Акт|Деволюци]]<ref>{{cite web|url=http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1998/38/contents|title=Government of Wales Act 1998| publisher=legislation.gov.uk|access-date=26 July 2014 }}</ref>
|established_date4 = 1998 оной 7 һарын 31
|area_rank =
|area_km2 = 20,779
|area_sq_mi = 8,022
|percent_water =
|population_estimate ={{IncreaseNeutral}} 3,267,501<ref>{{Cite web|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/mid2020#the-uk-population-at-mid-2020|title=Population estimates for the UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland: mid-2020|date=25 June 2021}}</ref>
|population_estimate_rank = |population_estimate_year =2022
|population_census = {{IncreaseNeutral}}3,107,500<ref name="2021 census">{{Cite web |date=2022-06-28 |title=Population and household estimates, Wales: Census 2021 - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/populationandhouseholdestimateswales/census2021 |access-date=2022-06-28 |website=www.ons.gov.uk}}</ref>
|population_census_year = 2021
|population_density_km2 = 150
|population_density_sq_mi = 387
|population_density_rank =
|GVA_rank =
|GVA_year = 2022
|GVA = £98.3&nbsp;тэрбум<br />($117B)<ref>{{cite web|url=https://www.ons.gov.uk/economy/grossvalueaddedgva/datasets/modelbasedearlyestimatesofregionalgrossvalueaddedgvaintheregionsofenglandandwales|title=Model-based early estimates of regional gross value in the regions of England, Wales, Scotland and Northern Ireland|publisher=Office for National Statistics|date=7 June 2022}}</ref>
|GVA_per_capita = £21,010<br />($25,195)<ref>{{Cite web|url=https://www.ons.gov.uk/economy/grossvalueaddedgva/datasets/nominalregionalgrossvalueaddedbalancedperheadandincomecomponents|title=Regional gross value added (balanced) per head and income components|publisher=Office for National Statistics|date=30 May 2022}}</ref>
|HDI_year = 2019
|HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady-->
|HDI = 0.901<!--number only-->
|HDI_ref = <ref>{{cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|access-date=21 July 2021}}</ref>
|HDI_rank = 11
| cctld = [[.wales]] [[.cymru]] 
| footnote_a = 
|Gini_year =
|Gini_change = <!--increase/decrease/steady-->
|Gini = <!--number only-->
|Gini_ref =
|Gini_rank =
|patron_saint = [[Saint David]] {{smaller|({{lang|cy|Dewi&nbsp;Sant}})}}
|official_website = {{URL|wales.com/}}
|patron_saints=[[Saint David]]}}<!----

 The status of Wales as a country and as a part of the UK has been subject to extensive debate and mediation and the current form of words in the lead came out of that process. Please raise any issues on the talk page first as direct edits on this subject may prompt an edit war. PLEASE DO NOT EDIT-WAR.

 ----->
'''Уэльс''' ({{lang-cy|Cymru<!--NOTE: Standard Wiki style is that non-English alternative names for articles are in italics rather than bold. This doesn't change for country names — see the articles on Germany or Italy for example.-->}} {{IPA-cy|ˈkəm.rɨ||Cymru.ogg}}) [[Нэгэдэһэн Хаанта Улас]]ай бүрилдэхүүн оронуудай нэгэ<ref>{{cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/geography/uk_countries.asp |title=The Countries of the UK |publisher=statistics.gov.uk |date= |accessdate=10 October 2008|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20020329130655/http://www.statistics.gov.uk/geography/uk_countries.asp|archivedate=29 March 2002}}</ref> болоод зүүн талаараа [[Англи]] уластай хилэлдэг бол баруун талаараа [[Атлантын далай]] болон [[Ирландын тэнгис|Ирландын тэнгисээр]] хүреэлэгдэнэ. Гурбан сая үлүү хүн зоной диилэнхинь [[Уэльс хэлэн|Уэльс]] болон [[Англи хэл]]ээр ярьдаг. Уэльс хэлний тухайд дурдвал Уэльсийн соёл иргэншлийн хамгийн үнэт зүйл гэгддэг байх ба сүүлийн энэ хэлээрээ яригсадын тоо 20 хувь болон аажамаар бууржа бай гэхэ дүгнэлтэ бии.<ref>{{cite web |url=http://www.byig-wlb.org.uk/English/welshlanguage/Pages/WhoaretheWelshspeakersWheredotheylive.aspx |title=Welsh Language Board - Number of speakers |publisher=Byig-wlb.org.uk |date= |accessdate=19 June 2010 |archivedate=24 May 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100524010505/http://www.byig-wlb.org.uk/English/welshlanguage/Pages/WhoaretheWelshspeakersWheredotheylive.aspx }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.britannia.com/celtic/wales/language.html |title=Go Britannia! Guide to Wales - Welsh Language Guide |publisher=Britannia |date= |accessdate=19 June 2010 |archivedate=21 September 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100921104325/http://britannia.com/celtic/wales/language.html }}</ref>

[[Британиин түмэр зэбсэгэй үе|Түмэр зэбсэгэй үе]] болон дундада зуунай он жэлнүүдтэ Уэльсшүүд [[Селтик]], Бритоной нютаг дэбисхэр амидардаг байһан байна. Уэльс бэе даанги нэгэдэл болохо замналаа [[V зуун|V дугаар зуунда]] гү, али [[Римэй эзэнтэ гүрэн]] харьяалалдаа байһан [[Британи]]ие сүлөөлһэн үеһөө эхилэлтэй гэжэ үзэдэг.<ref name="Hist Wales 54">Davies (1994) p. 54</ref><ref name="WAG 1.1">{{cite web|url=http://new.wales.gov.uk/news/archivepress/enterprisepress/einpress2002/749669/?lang=en|title=Welsh Assembly Government: Minister promotes Wales’ status as a Celtic nation|accessdate=3 January 2010|publisher=[[Welsh Assembly Government]]|date=16 September 2002|work=Welsh Assembly Government website}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Amgueddfa DNA">{{cite web|title=Who were the Celts? ... Rhagor|url=http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/1939/|accessdate=14 October 2009|publisher=[[National Museum Cardiff|Amgueddfa Cymru – National Museum Wales]]|date=4 May 2007|work=Amgueddfa Cymru – National Museum Wales website}}</ref> [[XIII зуун|XIII дугаар зуунда]] [[I Эдуард]] хаан Лливелинд илагдал хүлеэһэнэй дараа [[Англо-Норман]]шууд эзэлэгдэһэн Уэльсын нютаг дэбисхэр дээрэ бүтэн зуунай туршада амидаржа байгаа. Хожомынь Уэльс Англиин бүрилдэхүүндэ нэгэдэһэн болоод 1535—1542 оной Уэльсын Англитай байгуулһан санамжа бэшэгэй хүреэндэ Англи-Уэльсын хуулиие баталжа одоо хүрэтэр заһабари хэгдэһээр хүсэн түгэлдэр мүрдэгдэһөөр бай. Уэльсын улас түрын амидарал [[XIX зуун|XIX дүгээр зуунда]] эршэмтэй ябагдажа байһан болоод 1881 ондо дээдэ Уэльсын дээдэ эрхэ мэдэлтэнүүд болохо Англиин парламентын бүлгэм далда ухуулга гэжэ нэрын дооро хүнэй эрхэ, эрхэ сүлөөдэ халдаһан хэд хэдэн хуулиин заалта, тогтоолые баталжа байһаниинь түүхэдэ тодоор бэшэгдэдэг ажа һэн.

1955 ондо ниислэл [[Кардифф]] хотые зарлан тунхаглаһан болоод 317,500 хүн зонтой тус хото тухайн үеын хамагай ехэ ажаһуугшадтай хото боложо байгаа. [[Шулуун нүүрһэн]]эй дэлхэйдэ хамагай ехэ баялиг нөөсэтэй гэгдэхэ Уэльсшүүд<ref name="BBC News">{{cite news|title= Coal Exchange to 'stock exchange'|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/6586105.stm|accessdate=11 October 2008|date=26 April 2007|work=BBC News Wales}}</ref> анхалан [[Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн]]ай үенүүдтэ [[Лондон]], [[Ливеруль]] хотонуудаар дамжуулан дэлхэйн заха зээлдэ гаргажа байгаа.<ref name="Rhagor 1">{{cite web|title=Rhagor, Cardiff - Coal and Shipping Metropolis of the World|url=http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/1911/ |accessdate=11 October 2008|publisher=Amgueddfa Cymru - National Museum Wales|date=18 April 2007|work=Amgueddfa Cymru - National Museum Wales}}</ref>

== Засаг захиргаанай хубаари ==
[[Файл:Cardiff tower.jpg|thumb|150px|Кардифф хот дахь «Цагтай цамхаг»]]
{| border=0
|-
|''* тэмдэгээр тэмдэглэһэниинь хото болохыень элидхэхэ ба энэнь гүнгэй хэргэмтэ (гүнлиг) нютаг дэбисхэр харьяалагдаха юм. † тэмдэгээр тэмдэглэһэниинь хото-гүнлиг гү, али гүнлиг.
{| class="wikitable"
|- valign="top"
|[[Файл:Wales Administrative Map 2009.png|450px]]
||
* [[Мертир-Тидвил]] (''Merthyr Tudful'') †
* [[Кайрфилли]] (''Caerffili'') †
* [[Блайнай-Гвент]] (''Blaenau Gwent'')†
* [[Торвайн]] (''Tor-faen'') †
* [[Монмутшир]] (''Sir Fynwy'')
* [[Ньюпорт]] (''Casnewydd'') *
* [[Кардифф]] (''Caerdydd'') *
* [[Гламорган гол]] (''Bro Morgannwg'') †
* [[Бриженд (Уэльс)|Бриженд]] (''Pen-y-bont ar Ogwr'') †
* [[Ронта-Кинон-Тав]] (''Rhondda Cynon Tвf'') †
* [[Нит — Порт-Толбот]] (''Castell-nedd Port Talbot'') †
* [[Суонси]] (''Abertawe'') *
* [[Кармартеншир]] (''Sir Gaerfyrddin'')
* [[Кередигион]] (''Ceredigion'')
* [[Поуис]] (''Powys'')
* [[Рексем]] (''Wrecsam'') †
* [[Флинтшир]] (''Sir y Fflint'')
* [[Денбишир]] (''Sir Ddinbych'')
* [[Конуи]] (''Conwy'') †
* [[Гвинед]] (''Gwynedd'')
* [[Англсын арал]] (''Ynys Mфn'')
* [[Пембрукшир]] (''Sir Benfro'')
|}

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

[[Категори:Уэльс]]
[[Категори:Ехэ Британи]]