# Исаак Ньютон
Сёр Исаак Ньютон (англи: Sir Isaac Newton, 1643 оной 1 һарын 4 — 1727 оной 3 һарын 31 [хуушанай тоололоор 1642.12.25 - 1726.3.20]) —Англиин физик, математик, одон орон һудлааша, байгаалиин гүн ухаанша, алхимиша, теологиша байжаа. Түүнэй 1687 ондо хэблэгдэһэн Байгаалиин философийн гүн ухаанай заршамууд (Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica) шэнжэлхэ ухаанай түүхэн дахи хамагай ехэ нүлөөтэй ном гэгдэдэг байна. Тэрээр энэхүү номондоо бүхэ юртэмсын таталсалай хуули болон хүдэлгөөнэй гурбан хуулинуудые тодорхойлһон болон дараагай гурбан зуунай туршад юртэмсые үзэхэ шэнжэлхэ ухаанай үзэлдэ дабамгайлжа, оршон үеын инженершэлэлые эхилүүлһэн һунгадаг механикын һалбариие эхилүүлжээ. Ньютон Кеплерэй гарагуудай хүдэлгөөнэй хуулинууд ба өөрынгөө таталсалац хүсэнэй онол хоёр бэе бэендээ ниисэжэ байгаае харуулан, дэлхэйн дээрэхэ зүйлүүд ба сансарта бай зүйлүүд эжил байгаалиин хуулинуудта захирагдадагые үзүүлһэн байна. Үүнэй үрэ дүндэ нараные наранай аймагай түбдэ бай гэдэгые бүрмүһэн батлажа, шэнжэлхэ ухаанай хубисхалые улам хүгжүүлжээ.
Механикиин һалбарида тэрээр импульс хадгалагдаха хуули ба үнсэгэй импульсиин хуулиие тодорхойон байна. Гэрэлэй һалбарида ойдог дуран абайе зохёон бүтээжэ, сагаан гэрэл призмааар дамжахадаа задардагые ажаглан үнгэнэй хуулиие нээжээ. Тэрээр мүн хүргэлтые хуулиие нээжэ, дуунай хурданые һудалһан байна.
Тоогой ухаанда Готфрид Ляйбництай хамта интеграл ба дифференциал тоололые хүгжүүлжээ. Мүн биномой теоремые нээжэ, функци дахи изагууруудай тоое тоосоолхо "Ньютоной арга"е гаргажа, хүсэнэй субааг һудалхад оролсоһон байна.
Шэнжэлхэ ухаанай түүхэндэ хэн илүү ехэ нүлөө үзүүлһэн бэ хэмээхэ 2005 оной Хаанай ниигэмлэгэй һудалгаанда Ньютоные Альберт Эйнштейнһээ илүү ехэ нүлөө үзүүлһэн гэһэн дүн гаршээ.
Ньютон үнэхээр гайхалтай, хасэрхалтай үбэрмэсэ хүн байһан юм. Юугааршье зүйрлэмгүй содо ухаантай тэгһэн мүрэтлөө зожиг, заримдаа алмай, ухаан һанаа орон гаран гэмээр хүн. Түүнэйе заримдаа үглөө һэрээд орон дээрээһээ боһохоо мартан, хүлөө һаблан хэдэншье сагаар хамаагүй хүдэлгөөнгүй һуудаг гэлсэдэг байба. Өөрөө байгуулһан лаброторидо Ньютон маша хасэн һонин туршилтууд хэдэг байба. Нэгэ удаа Ньютон оёдолой машинай зүү шиг урта тэмтрүүл багажые нюудэнэйхээ ухархай руу гүн оруулан хатгажа, нүдний ухархайн цаад хананд юу байгааг туршиж үзсэн гэдэг. Хачирхалтай нь азаар ямар ч муу юм бололгүй үнгэрһэн бололтой. Өөр нэгэ удаа тэрээр Наран хүнэй нюудэндэ ямар нүлөө үзүүлэхые һудлаха зорилгоор Наран руу болохо хэмжээндэ тултал удаан хугасаагаар эгэслэн шэртээдэ дараа харанхуй үрөөндэ хэдэ хонго һуужа нюудээ эдхээхэ хэрэг гараһан гэдэг. Дахин аза тааршье эрүүл мэндэдэ муугаар нүлөөлэхэ юм уширсангүй.
Энэ бүхэ хашан ааша, гүн алмайралын саана гайхамшагтай дээдэ оюун, һуута ухаан байһан юм. Оюутан байхадаа Ньютон тэрэ үедэ заадаг байһан юрэдэй тоогой ухаанай хэмэжээ хизаарлалтанда бухимдан соо шэнэ түрэлэй тоосоологшо бүтээһэншье энэ тухайгаа 27 жэлэй дараа лэ бусадта хэлһэн ажа. Үүнтэй нэгэн адилаар тэрбээр спектроскопой үндэһые табиһан гайхалтай нээлтэ оптикын һалбарида хэһэншье энэ тухайгаа бусадта хэлэлгүй 30 жэл дарһан байдаг.
Тэрээр ерэн буһын ухаантай байһаншье жэнхэни шэнжэлхэ ухаан түүнэй оюуной зүбхэн хэһэгхэн хубиие лэ эзэлжэ байһан бололтой. Арианизм хэмээн нэрэлэгдэдэг, Арюун Гурбал (эсэгэ, хүү, арюун һүнһэ) гэжэ байхагүй гэжэ үзэдэг тэрһүүд үзэл баримталдаг нюуса бүлгэмэй гишүүн Ньютон байба. Югөөтэй Кэмбриж дэхэ Ньютоной ажалалажа байһан Коллеж Тринити гэдэг нэрэтэй байһан юм. Тэрээр Иерусалим дахи Соломон хаанай сүмын шалые хэдэншье сагаар зогсолтогүй шэртэн уг шалай хээ угалзанай саана нюуса тэмдэг байгаа гэжэ хайдаг байһан болон энэ дохёондо Иисус дэлхэйдэ дахин хэзээ ерэхые кодолж үлдээһэн гэдэгтэ этигэдэг байба. Мүн алхимида маша ехэ саг зарсуулдаг байжээ. 1936 ондо Жон Мэйнард Кэйнс Ньютоной бэшэг сааһые дуудалага худалдаагаар худалдажа абаад нээжэ үзэхэд тэнэдэ огторгуй гарагай тухай бэшэ харин хэрхэн һуури металуудые алтан болгон хубиргаха тухай бэшэжэ һудалһан байхые хараада маша ехэ гайхаһан гэдэг. 1970-аад ондо Ньютоной үһэндэ хэһэн һудалгаагаар түүнэй үһэнһээ алхимишадай ехэдэ һонирхон һудалдаг мүнгэн уһан энгэй хүнэйхэһээ бараг 40 дахин ехэ байгаа элирһэн. Шухамдаа тиимэшье ушарһаа тэрэ үглөө оронооһоо боһохоо мартшахдаг байһан байжа магадгүй.

Исаак Ньютон
{{Алдартай хүн
|нэрэ = Исаак Ньютон
|уугуул_нэрэ = Isaac Newton
|зураг = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg
|ажал_үйлэ = [[одон орон һудлал|одон орон һудлааша]], [[шэнжэлхэ ухаан|эрдэмтэн]]
|түрэһэн_үдэр = 4.01.1643
|түрэһэн_газар = [[Вулсторп]], [[Линкольншир]], [[Англиин Хаанта Улас]]
|иргэн = [[File:Flag of England.svg|24px|link=Англиин Хаанта Улас]] → [[File:Union flag 1606 (Kings Colors).svg|24px|link=Ехэ Британиин Хаанта Улас]]
|наһа_бараһан_үдэр = 
|наһа_бараһан_газар = [[Кенсингтон]], [[Мидлсекс]], [[Ехэ Британиин Хаанта Улас]]
|ажал_хэһэн_саг  =
|нүхэр = 
|һургалта = [[Кембридж дээдэ һургуули]] ([[Тринити колледж]])
|хүүгэд =
|шагнал =
|гар    = [[File:Isaac Newton signature.svg|150px]]
}}
'''Сёр Исаак Ньютон''' ({{lang-en|Sir Isaac Newton}}, [[1643 он]]ой [[1 һарын 4]] — [[1727 он]]ой [[3 һарын 31]] <nowiki>[</nowiki><small>хуушанай тоололоор 1642.12.25 - 1726.3.20</small><nowiki>]</nowiki>) —[[Англи]]ин [[физик]], [[математик]], [[одон орон]] һудлааша, [[байгаалиин гүн ухаан]]ша, [[алхими]]ша, [[теологи]]ша байжаа. Түүнэй 1687 ондо хэблэгдэһэн ''Байгаалиин философийн гүн ухаанай заршамууд'' (''Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica'') [[шэнжэлхэ ухаан]]ай түүхэн дахи хамагай ехэ нүлөөтэй ном гэгдэдэг байна. Тэрээр энэхүү номондоо [[бүхэ юртэмсын таталсалай хуули]] болон [[Ньютоной хуулинууд|хүдэлгөөнэй гурбан хуулинуудые]] тодорхойлһон болон дараагай гурбан зуунай туршад юртэмсые үзэхэ шэнжэлхэ ухаанай үзэлдэ дабамгайлжа, оршон үеын [[инженершэлэл]]ые эхилүүлһэн [[һунгадаг механика|һунгадаг механикын]] һалбариие эхилүүлжээ. Ньютон [[Иоханн Кеплер|Кеплерэй]] гарагуудай хүдэлгөөнэй хуулинууд ба өөрынгөө [[таталсалац хүсэн]]эй онол хоёр бэе бэендээ ниисэжэ байгаае харуулан, дэлхэйн дээрэхэ зүйлүүд ба сансарта бай зүйлүүд эжил байгаалиин хуулинуудта захирагдадагые үзүүлһэн байна. Үүнэй үрэ дүндэ [[наран]]ые [[наранай аймаг]]ай түбдэ бай гэдэгые бүрмүһэн батлажа, [[шэнжэлхэ ухаанай хубисхал]]ые улам хүгжүүлжээ.

[[Механик]]иин һалбарида тэрээр [[импульс]] хадгалагдаха хуули ба үнсэгэй импульсиин хуулиие тодорхойон байна. Гэрэлэй һалбарида ойдог [[дуран абай]]е зохёон бүтээжэ, сагаан [[гэрэл]] [[призма]]аар дамжахадаа задардагые ажаглан [[үнгэ]]нэй хуулиие нээжээ. Тэрээр мүн хүргэлтые хуулиие нээжэ, [[дуунай хурдан]]ые һудалһан байна.

[[Тоогой ухаан]]да [[Готфрид Ляйбниц]]тай хамта [[интеграл ба дифференциал тоолол]]ые хүгжүүлжээ. Мүн [[биномой теорема|биномой теоремые]] нээжэ, функци дахи изагууруудай тоое тоосоолхо "Ньютоной арга"е гаргажа, хүсэнэй субааг һудалхад оролсоһон байна.

Шэнжэлхэ ухаанай түүхэндэ хэн илүү ехэ нүлөө үзүүлһэн бэ хэмээхэ 2005 оной Хаанай ниигэмлэгэй һудалгаанда Ньютоные [[Альберт Эйнштейн]]һээ илүү ехэ нүлөө үзүүлһэн гэһэн дүн гаршээ.

Ньютон үнэхээр гайхалтай, хасэрхалтай үбэрмэсэ хүн байһан юм. Юугааршье зүйрлэмгүй содо ухаантай тэгһэн мүрэтлөө зожиг, заримдаа алмай, ухаан һанаа орон гаран гэмээр хүн. Түүнэйе заримдаа үглөө һэрээд орон дээрээһээ боһохоо мартан, хүлөө һаблан хэдэншье сагаар хамаагүй хүдэлгөөнгүй һуудаг гэлсэдэг байба. Өөрөө байгуулһан лаброторидо Ньютон маша хасэн һонин туршилтууд хэдэг байба. Нэгэ удаа Ньютон оёдолой машинай зүү шиг урта тэмтрүүл багажые нюудэнэйхээ ухархай руу гүн оруулан хатгажа, нүдний ухархайн цаад хананд юу байгааг туршиж үзсэн гэдэг. Хачирхалтай нь азаар ямар ч муу юм бололгүй үнгэрһэн бололтой. Өөр нэгэ удаа тэрээр [[Наран]] хүнэй [[нюудэн]]дэ ямар нүлөө үзүүлэхые һудлаха зорилгоор Наран руу болохо хэмжээндэ тултал удаан хугасаагаар эгэслэн шэртээдэ дараа харанхуй үрөөндэ хэдэ хонго һуужа нюудээ эдхээхэ хэрэг гараһан гэдэг. Дахин аза тааршье эрүүл мэндэдэ муугаар нүлөөлэхэ юм уширсангүй.

Энэ бүхэ хашан ааша, гүн алмайралын саана гайхамшагтай дээдэ оюун, һуута ухаан байһан юм. Оюутан байхадаа Ньютон тэрэ үедэ заадаг байһан юрэдэй тоогой ухаанай хэмэжээ хизаарлалтанда бухимдан соо шэнэ түрэлэй тоосоологшо бүтээһэншье энэ тухайгаа 27 жэлэй дараа лэ бусадта хэлһэн ажа. Үүнтэй нэгэн адилаар тэрбээр спектроскопой үндэһые табиһан гайхалтай нээлтэ оптикын һалбарида хэһэншье энэ тухайгаа бусадта хэлэлгүй 30 жэл дарһан байдаг.

Тэрээр ерэн буһын ухаантай байһаншье жэнхэни шэнжэлхэ ухаан түүнэй оюуной зүбхэн хэһэгхэн хубиие лэ эзэлжэ байһан бололтой. Арианизм хэмээн нэрэлэгдэдэг, [[Арюун Гурбал]] (эсэгэ, хүү, арюун һүнһэ) гэжэ байхагүй гэжэ үзэдэг тэрһүүд үзэл баримталдаг нюуса бүлгэмэй гишүүн Ньютон байба. Югөөтэй Кэмбриж дэхэ Ньютоной ажалалажа байһан Коллеж Тринити гэдэг нэрэтэй байһан юм. Тэрээр [[Иерусалим]] дахи Соломон хаанай сүмын шалые хэдэншье сагаар зогсолтогүй шэртэн уг [[шал]]ай хээ угалзанай саана нюуса тэмдэг байгаа гэжэ хайдаг байһан болон энэ дохёондо Иисус дэлхэйдэ дахин хэзээ ерэхые кодолж үлдээһэн гэдэгтэ этигэдэг байба. Мүн алхимида маша ехэ саг зарсуулдаг байжээ. 1936 ондо Жон Мэйнард Кэйнс Ньютоной бэшэг сааһые дуудалага худалдаагаар худалдажа абаад нээжэ үзэхэд тэнэдэ огторгуй гарагай тухай бэшэ харин хэрхэн һуури металуудые алтан болгон хубиргаха тухай бэшэжэ һудалһан байхые хараада маша ехэ гайхаһан гэдэг. 1970-аад ондо Ньютоной үһэндэ хэһэн һудалгаагаар түүнэй үһэнһээ алхимишадай ехэдэ һонирхон һудалдаг мүнгэн уһан энгэй хүнэйхэһээ бараг 40 дахин ехэ байгаа элирһэн. Шухамдаа тиимэшье ушарһаа тэрэ үглөө оронооһоо боһохоо мартшахдаг байһан байжа магадгүй.

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

== Холбооһон ==
* {{commons|Isaac Newton}}

{{1000 үгүүлэл}}

{{DEFAULTSORT:Ньютон, Исаак}}
[[Категори:Британиин эрдэмтэд]]
[[Категори:1 һарын 4 түрэһэн]]