# Зэд
| Зэд (Cu)                               | Зэд (Cu)                            |
| -------------------------------------- | ----------------------------------- |
| Атомай дугаар                          | 29                                  |
| Атомай масса                           | 63.546 г/моль                       |
| Үнгэ                                   | Ягаабтар туяатай алталаг шара       |
| Электроной бүридэл                     | [Ar] 3d10 4s1                       |
| Бодос зүйн шэнжэ шанар                 |                                     |
| Бодосой түлэб                          | Хатуу                               |
| Нягта                                  | 8,96 г/см³                          |
| Хайлаха температура                    | (1084.62 °C, 1984.32 °F), 1357.77 K |
| Бусалха температура                    | (2562 °C, 4643 °F), 2835 K          |
| Хайлалтын хубиин дулаан                | 13.26 кЖ/моль                       |
| Ууршалтын хубиин дулаан                | 300.4 кЖ/моль                       |
| Дулаан багтаамжа                       | (25 °C) 24.440 кЖ/(моль·K)          |
| Атомай шэнжэ шанар                     |                                     |
| Орондо тороной бүтэсэ (Сингони)        | Таладаа түбтэй куб                  |
| Эһэлдэлтын зэрэг                       | 2, 1                                |
| Ионизациин энерги (эхинэй электроноор) | 745.5 кЖ/моль                       |
| Атомай радиус                          | 135 пм                              |
| Ковалентай радиус                      | 138 пм                              |

| Cu           | 29 |
| 63,546       |    |
| [Ar] 3d104s1 |    |
| Зэд          |    |

Зэд (лат. cuprum үгэһээ Cu гэжэ тэмдэглэгдэдэг), атомай дугаар 29, нэгэн түрэлэй химиин элемент юм. Зэд — бэлээр дабтагдадаг, улааншаг үнгэтэй, үнгэтэ уян металл.
Зэд зөөлэн металл болоод маша һайн сахилгаан дамжуулха шадбартай тула, сахилгаан болон дулаан дамжуулагша, барилгын материал, мүн түрэл бүриин хайлаша гарган абахад хэрэглэнэ.
Зэд дээдэ ургамал, амитанай маша шухала тэжээл болобош, ехэ хэмжээнэй зэд амитан, ургамлые хордуулна. 
Хүмүүн зэдые 10,000 жэлэй үмэнэһөө хэрэглэжэ эхилһэн байна. Чили, АНУ зэргэ оронууд ехэхэн хэмжээнэй зэдэй нөөсэтэй болоод ехэбшэлэн ил уурхайһаа олборложо байна.

## Гаргалга
Зэдые зэдэй рудануудһаа болон минералуудһаа гаргална. Зэдэй гаргалгын гол арга — пирометаллурги, гидрометаллурги болон электролиз.
- Пирометаллургиин арга сульфидай рудануудһаа гаргалха болоно, (жээшэнь CuFeS2):

{\displaystyle ~{\mathsf {2CuFeS_{2}+5O_{2}+2SiO_{2}\longrightarrow 2Cu+2FeSiO_{3}+4SO_{2}\uparrow }}}
- Гидрометаллургиин арга — уһа холиһон хүхэрэй хүшэлдэ гү, али аммиагай хайламагда зэдэй минералуудай хайлуулга; абаһан хайламагһаа зэдые түмэрөөр гаргана:

{\displaystyle ~{\mathsf {CuSO_{4}+Fe\longrightarrow Cu\downarrow +FeSO_{4}}}}
- Зэдэй (II) сульфатай хайламагай электролиз:

{\displaystyle ~{\mathsf {CuSO_{4}\rightleftarrows Cu^{2+}+SO_{4}^{2-}}}}
{\displaystyle {\mathsf {K^{-}:Cu^{2+}+2e\longrightarrow Cu^{0}}}}
{\displaystyle {\mathsf {A^{+}:2H_{2}O-4e\longrightarrow O_{2}+4H^{+}}}}
{\displaystyle ~{\mathsf {2CuSO_{4}+2H_{2}O\longrightarrow 2Cu\downarrow +O_{2}\uparrow +2H_{2}SO_{4}}}}

Зэд
{{Химиин элемент
|Нэрэ = Зэд (Cu)
|Атомай дугаар = 29
|Атомай масса = 63.546 
|Үнгэ = Ягаабтар туяатай алталаг шара 
|Электроной бүридэл = &#91;[[Аргон|Ar]]&#93; 3d<sup>10</sup> 4s<sup>1</sup>
|Электроной тоо = 2, 8, 18, 1
|Түлэб = [[Хатуу бодос|Хатуу]]
|Нягта = 8,96
|Хайлаха Т = (1084.62&nbsp;°C, 1984.32&nbsp;°F), 1357.77 
|Бусалха Т = (2562&nbsp;°C, 4643&nbsp;°F), 2835 
|Хайлалтын дулаан = 13.26   
|Ууралталгын дулаан = 300.4
|Дулаан багтаамжа = (25&nbsp;°C) 24.440 
|Сингони = Таладаа түбтэй куб
|Эһэлдэлтэ = '''2''', 1
|Ионизациин энерги = 745.5
|Атомай радиус = 135
|Ковалентай радиус = 138
}}

{| style="text-align: left; background-color: pink; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0"
| style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big><big><big>Cu</big></big></big></big>
| style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>29</big></big>
|- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right"
| colspan="2" | '''63,546'''
|- style="color: rgb(255, 255, 255);"
| colspan="2" | '''[Ar] 3d<sup>10</sup>4s<sup><nowiki>1</nowiki></sup>'''
|- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center"
| colspan="2" | <big>'''Зэд'''</big>
|}

{{Хадамал
|монгол_бэшэг =[[Файл:Зэс.png|30px]]
|кирилл_буряад = Зэд
|кирилл_монгол = Зэс
|кирилл_хальмаг = Зес
}}

'''Зэд''' ([[латин хэлэн|лат.]] ''cuprum'' үгэһээ '''''Cu''''' гэжэ тэмдэглэгдэдэг), [[атомай дугаар]] 29, нэгэн түрэлэй [[химиин элемент]] юм. Зэд — бэлээр дабтагдадаг, улааншаг үнгэтэй, үнгэтэ уян [[металл]].

Зэд зөөлэн [[металл]] болоод маша һайн [[сахилгаан]] дамжуулха шадбартай тула, [[сахилгаан]] болон [[дулаан]] [[дамжуулагша]], [[барилгын материал]], мүн түрэл бүриин [[хайлаша]] гарган абахад хэрэглэнэ.

[[Файл:Cuivre Michigan.jpg|200px|left|thumb|Байгалийн Зэд]]
Зэд [[ургамал|дээдэ ургамал]], [[амитан|амитанай]] маша шухала тэжээл болобош, ехэ хэмжээнэй зэд [[амитан]], [[ургамал|ургамлые]] хордуулна. 

[[Хүн|Хүмүүн]] зэдые 10,000 [[жэл]]эй үмэнэһөө хэрэглэжэ эхилһэн байна. [[Чили]], [[АНУ]] зэргэ оронууд ехэхэн хэмжээнэй зэдэй нөөсэтэй болоод ехэбшэлэн [[уурхай|ил уурхайһаа]] олборложо байна.

== Гаргалга ==
Зэдые зэдэй рудануудһаа болон минералуудһаа гаргална. Зэдэй гаргалгын гол арга — [[пирометаллурги]], [[гидрометаллурги]] болон [[электролиз]].
* Пирометаллургиин арга сульфидай рудануудһаа гаргалха болоно, (жээшэнь [[Халькопирит|CuFeS<sub>2</sub>]]):
: <math>~\mathsf{ 2CuFeS_2 + 5O_2 + 2SiO_2 \longrightarrow 2Cu + 2FeSiO_3 + 4SO_2\uparrow }</math>
* Гидрометаллургиин арга — уһа холиһон [[хүхэрэй хүшэл]]дэ гү, али [[аммиак|аммиагай]] хайламагда зэдэй минералуудай хайлуулга; абаһан хайламагһаа зэдые [[түмэр]]өөр гаргана:
: <math>~\mathsf{ CuSO_4 + Fe \longrightarrow Cu\downarrow + FeSO_4 }</math>
* [[Зэдэй (II) сульфат]]ай хайламагай [[электролиз]]:
: <math>~\mathsf{ CuSO_4 \rightleftarrows Cu^{2+}+ SO_4^{2-} }</math>

: <math>\mathsf{ K^{-}: Cu^{2+}+ 2e \longrightarrow Cu^{0} }</math>

: <math>\mathsf{ A^{+}: 2H_2O - 4e \longrightarrow O_2 + 4H^{+} }</math>

: <math>~\mathsf{ 2CuSO_4 + 2H_2O \longrightarrow 2Cu\downarrow + O_2\uparrow +2H_2SO_4 }</math>
== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

== Холбооһон ==
* [http://www.npi.gov.au/database/substance-info/profiles/27.html National Pollutant Inventory - Copper and compounds fact sheet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080302034606/http://www.npi.gov.au/database/substance-info/profiles/27.html |date=2008-03-02 }}
* [http://www.weldaloy.com/resource_center.php Copper Resource Page.] Includes 12 PDF files detailing the material properties of various kinds of copper, as well as various guides and tools for the copper industry.
* [http://www.copper.org The Copper Development Association] has an extensive site of properties and uses of copper; it also maintains a [http://www.brass.org web site dedicated to [[brass]], a copper alloy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210210210444/http://www.brass.org/ |date=2021-02-10 }}.

{{Үелхэ системэ}}
{{1000 үгүүлэл}}

[[Категори:Химиин элемент]]
[[Категори:Металл]]


{{Stub}}